DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/1/71-81الكلمات المفتاحية:
гуноҳ ва маъсият иститоъат «қазо» ва «қадар» ихтиёр эркинлиги ва ахлоқий танлов алоқий мезон уйғунлик ва номутаносиблик волюнтаризм ва фатализм рационал билим ва креатив тафаккур.الملخص
Мазкур мақолада Саъдуддин Тафтазонийнинг калом илми борасидаги фалсафий-ахлоқий қарашлари рационал тафаккур нуқтаи назаридан чуқур таҳлил қилинган. Жумладан, Тафтазонийнинг “Шарҳ ал-ақоид” асарида калом фалсафасининг муҳим мавзуларидан бири – инсондаги ирода-ихтиёр эркинлиги ва ахлоқий танлов масаласининг аҳамияти очиб берилган. Жумладан, Тафтазоний асарда Яратувчининг яратувчилик сифатидан келиб чиқадиган хушхулқлик ва хайрли ишлар таърифи келтирилади ҳамда мазкур жараёнда инсонларни номақбул хулқ-атвор сабабидан содир бўладиган ҳатти-ҳаракатлардан сақланишга чақиради. Мақолада ирода-ихтиёр эркинлиги ва ахлоқий танлов тўғрисидаги концептуал ғоя ҳамда қарашлар Саъдуддин Тафтазонийнинг маънавий меросидаги энг долзарб мавзу эканлиги замон ва макон нуқтаи назаридан таҳлил қилинган. Жумладан, асарда шарафланмаган хулқ- атвор ва ижтимоий ахлоқ меъёрларида таърифланган гуноҳ ва маъсият мақомидаги ишлар инсоният учун номувофиқлиги айтиб ўтилади. Шунингдек, ижтимоий ахлоқ нормаларида бажарилиши таъқиқланган ҳатти- ҳаракатлар орқали кишиларнинг синовдан ўтказилиши ҳақидаги диний-ахлоқий кўрсатмалар ақлий ва нақлий манбалар асосида далилланган. Тафтазоний ўз асарида Яратувчи инсоният жамоасини доимо хайрли ишларга буюрганлиги, тақиқланган ишлардан қайтарганлиги ҳамда шаърий буйруқларга итоат қилишлик ёки қилмаслик каби ахлоқий мезонлар борасида инсоннинг эркини ўзида қолдирилганлигини юксак маҳорат билан ифодалаган. Тадқиқотда инсоннинг тақдири ва ундаги ихтиёр эркинлигини тасарруф этишда Саъдуддин Тафтазоний ғоялари билан замонавий фалсафадаги уйғунлик ҳамда номутаносибликлар ҳақидаги қарашлар қиёсланган. Шунингдек, ихтиёр-ирода эркинлиги ва ахлоқий танлов масаласида замонавий фалсафа фани терминологиясида мавжуд бўлган волюнтаризм ва фатализм каби атамаларнинг Тафтазоний қарашлари билан қиёсий таҳлили келтирилади. Жумладан, тадқиқотда Европа фалсафаси вакилларининг мазкур мавзудаги қарашлари билан Тафтазоний ғоялари ўртасидаги ўзаро алоқадорлик ва тафовутларининг қиёсий таҳлили ўрин олган. Мазкур тадқиқотни жамият маънавий ҳаёти ва тараққиётига татбиқ қилишда инсоннинг танлови қанчалик муҳим эканлигини инобатга олсак, бу танлов нафақат якка бир шахс манфаатига, балки умуминсоният манфаатига хизмат қилиши конструктив жиҳатдан аҳамиятлидир. Ирода-ихтиёр эркинлиги ва ахлоқий танлов масаласи юзасидан фикрларимизни «Шарҳ ал- ақоид» асарининг Британия давлати “Дюзбри” нашрида чоп этилган нусхасидан фойдаланган ҳолда баён қилишга ҳаракат қилдик.
التنزيلات
المراجع
1. ‘Abd Al-Malik ‘Abd аr-Raxman As-Sa’di, (2009). Islamskoye veroucheniye. Kazan: “An-Nasafi”. –c.98.
2. Abdulqodir Abdur Rahim. (2016) E`tiqod durdonalari. “Bad`ul amoliy” sharhi. Qayta ishlangan va to`ldirilgan ikkinchi nashr. T.: “Sharq” nashriyot-matbaa akciyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati.–b.69.
3. Abdulla Sher (2010) Ahloqshunoslik. Darslik. T.: O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti.–b.214.
4. Ahmedova M.A.(2005) Falsafa. Umumiy muharrirligi ostida. Darslik. T.: –b.126.
5. Ikki buyuk aloma. (2017) Imom al-G`azzoliy va Ibn al- Arabiy. Farg`ona – -b.133.
6. Islom enceklopediyasi. (2004) Zuhriddin Husniddinov tahriri ostida. «O’zbekiston milliy entsiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, 2004. –b.232
7. Kinzyabaev D.M. (2018) Tolkovanie islamskogo veroucheniya v nasledii imama Abu Hanify. Metodicheskoe posobie. Ufa – 2018. –s.81.
8. Nazarov Q.N. va boshqalar. (2018) Ijtimoiy falsafa. O`quv qo`llanma. T.: –b.141.
9. Nizaev, M.A. (2009). Ponyatie «svoboda voli» v hristianstve i islame. avtoref. dis...kand. filos. nauk, 9. –c.13.
10. Norqobilov, Mirzoqul (2020) «PHILOSOPHICAL AND LOGICAL ANALYSIS OF SOPHISTIC THINKING IN THE WORK “SHARH AL-AQEED ANNASAFI” BY THE GREAT THINKER SADEDDIN TAFTAZANI,» The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 14. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/ iss3/14.
11. Norqobilov, M. X. (2020). THE IMPORTANCE OF SOCIAL ENVIRONMENT OF TEMUR AND THE TEMURIANS PERIOD AND THE PERIOD HE LIVED IN THE SCIENTIFIC WORK OF SA’DUDDIN TAFTAZANI. Theoretical & Applied Science, (3), 319- 322.
12. Rudolf U. (2001) Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti. Imom al-Buhoriy halqaro jamg`armasi. T.:2001. –b.133
13. Safarova N.O. (2018) Hojagon tariqati. Monografiya. T.: 2018.-b.52
14. Safarova N.O. (2009) Terrorizm. (tarihiy-falsafiy tahlil). T.: “Noshir”. 2009. –b.12.
15. Sa`duddin Taftazoniy (2010). “Sharh al-aqoid”. Britaniya. “Dyuzbri” nashri. -b.88-93.
16. Tulepov A. (2013) Islom va aqidaparast oqimlar. Ikkinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa akciyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. T.: 2013. – b. 126.
17. To`raev B.O. (2015) Ontologija, gnoseologija, logika va fan falsafasi muammolari. Tanlangan asarlar I jild. Alisher Navoiy nomidagi O`zbekiston Milliy kutubhonasi nashrijoti, Toshkent. –b.370.
18. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoevning Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so`zlagan nutqi. // http://www.pressservice. uz/uz/lists/view/
19. Falsafa. (2004) Qomusiy luq`at. O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. “Sharq” NMAK Bosh tahririyati. T.: – b.425.
20. Hamidjon Homidiy. (2016) Tasavvuf allomalari. T.: O`zbekiston. -b.302.
21. Shayh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. (2019) Samarqandning sara ulamolari. T.: Hilol-nashr. –b.13-14.
22. Shermuhammedova N. (2008) Falsafa va fan metodologiyasi. Darslik. T.: -b. 291.
23. Shopengaujer A. (1880) Mir kak volya i predstavlenie. Spb. -s.338. 24. http://uza.uz/uz/posts/prezident-farmoni-bilan-104- nafar-fuqaro-avf-etildi_192605
