DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/3/37-43Kalit so‘zlar:
Бухоро амирлиги вақфнома вақф мулклари ер мулклари савдо муассасалари мадраса товар-пул муносабатлари китоб вақфи пул вақфиAnnotasiya
Мақола XIX аср иккинчи ярми – XX аср бошларида Бухоро амирлигидаги вақф мулклари тарихига бағишланган. Тадқиқотда бирламчи манбалардан саналган тарихий ҳужжатларга таянган ҳолда вақф қилинган мулклар, функционал хусусиятига кўра уларнинг турлари, ҳолати хусусида сўз юритилади.
Мавжуд маълумотлар асосида вақфга бериладиган ер мулклари ҳажмининг қисқариб бориши, бунга сабабчи бўлган омиллар очиб берилади. Тадқиқ этилаётган даврда шаҳарларда ер мулки билан бир қаторда савдо муассасаларини, дўконларни ҳам вақф қилиш ниҳоятда оммалашиб борганлиги, бунинг ижтимоий-иқтисодий сабаблари ёритилади.
Кўчар хусусиятига эга бўлган китоб, пул маблағлари вақфи хусусида ҳам маълумотлар берилади. Хусусан, пул маблағининг Бухорода вақф объекти сифатида таъсис этилишининг ўзига хос хусусиятлари таҳлилга тортилади.
Тадқиқ этилган архив ҳужжатларига кўра, Бухоро амирлигида ўрганилаётган даврда ер асосий вақф мулкларидан бири сифатида таъсис этилган. Бироқ қатор ички ҳамда ташқи омиллар сабабли унинг ҳажмида сезиларли қисқаришлар бўла бошлади. Шунингдек, вақфга берилган мулклар қаторида ҳунармандчилик ускуналари, дўконлар ҳамда савдо расталари сингари кўчмас мулклар ҳам кўп учраган.
Китобларни вақф cифатида таъсис этиш аввалдан давом этаётган анъана саналган. Уларни вақф этишдан асосий мақсад китобларни асраб˗авайлаган ҳолда келажак авлодларга тўла етказиш ва бу орқали илм узлуксизлигини таъминлаш бўлган.
Таъкидлаш жоизки, пул маблағини вақф қилиш шариатга кўра ихтилофли масалалардан бўлган. Дастлаб бу ҳолат аксарият уламолар томонидан маъқулланмаган бўлса-да, бироқ кейинчалик бунга ижозат берувчи махсус фатволар қабул қилинган. XIX аср иккинчи ярмидан бошлаб минтақада пулни вақф қилиш жараёни ортиб борди. Амирликда таъсис этилган пулдан фойдаланиш асоси мазкур маблағга ер, дўкон каби кўчмас мулк турларини сотиб олиш тарзида намоён бўлган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I˗323-fond, 1˗ro‘yxat, 28˗ yig’ma jild.
2. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I˗323-fond, 1˗ro‘yxat, 34 ˗yig’ma jild.
3. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 72-yig’ma jild.
4. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 107˗ yig’ma jild.
5. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 114/2- yig’ma jild.
6. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 127˗ yig’ma jild.
7. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 134˗ yig’ma jild.
8. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 156- yig’ma jild.
9. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 157˗ yig’ma jild.
10. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 158˗ yig’ma jild.
11. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 159˗ yig’ma jild.
12. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 160˗ yig’ma jild.
13. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 194˗ yig’ma jild.
14. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 233˗241- yig’ma jildlar.
15. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 626/1˗ yig’ma jild.
16. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 626/2˗ yig’ma jild.
17. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 777-й yig’ma jild.
18. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 815˗ yig’ma jild.
19. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 825˗ yig’ma jild.
20. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 894˗ yig’ma jild.
21. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 973˗ yig’ma jild.
22. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 1295/26˗ yig’ma jild.
23. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 1372˗ yig’ma jild.
24. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 1374˗ yig’ma jild.
25. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 1375˗ yig’ma jild.
26. O‘zbekiston Milliy Arxivi, I-323-fond, 1-ro‘yxat, 1429/16˗ yig’ma jild.
27. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. I jild. – Toshkent, 2000.
28. Vyatkin V.L. Buxarskiy knijniy rynok // Turkestanskiye vedomosti. – 1897. – № 64.
29. Jumanazar A. Buxoro. Ta’lim tizimi tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2017.
30. Ziyodov Sh. Buxoro qozikalonlarining sulolaviy kutubxonalariga doir ma’lumotlar borasida // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. – Toshkent, 2016. № 2. 47˗51˗betlar.
31. Ziyodov Sh. Jo‘ybor xojalarining Govkushon kutubxonasiga vaqf qilgan kitoblari borasida // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. – 2014. – № 1˗2. – 51-56-betlar.
32. Ziyayeva D.H. O‘zbekiston shaharlari XIX asrning ikkinchi yarmi – ХХ asr boshlarida. – Toshkent: Yangi nashr, 2017.
33. Nekrasova E.G., Muminov A.K., Xabibullayev А., Ziyadov Sh.Yu. Biblioteka Muxammada Parsa: Obobsheniya novyx dannyx // Kazaxstanskaya intellegentsiya: Istoriya I sovremennost’. Sbornik materialov mejdunarodnoy nauchnoy konferentsii. – Almaty, 2018. – С. 195˗204.
34. Sultonov O‘.A. Toshkent vaqf xo‘jaligida an’analar, islohotlar va muammolar (XVI – ХХ asr boshlariga oid tarixiy hujjatlar asosida). Tarix fanlari bo‘yicha doktorlik diss. avtoreferati. – Toshkent, 2016.
35. Xolnazarova L.S. XIX – XX asrning boshlarida Buxoro amirligida kitobat va kutubxonachilik tarixi. Tarix fanlari nomzodi diss. – Toshkent, 2012.
36. Yakuboq Q.K. XIX asrning II yarmi – ХХ asr boshida Xiva xonligida vaqf instituti (Tarixiy-manbashunoslik tahlili). – Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori diss. – Toshkent, 2018.
37. Hayitov Sh., Rahmonov K., Ahmadov O. Buxoro va buxoriylarning jahoniy shuhrati. – Toshkent: Navro‘z, 2020.
38. Çizakça M. A History of Philanthropic Foundations: The Islamic World from the Seventh Century to the Present. – Istanbul: Bogaziçi University Press, 2000.
39. Reichmuth P. Semantic Modeling of Islamic Legal Documents: A Study on Central Asian Endowment Deeds. PhD thesis manuscript. – Martin-Luther-Universitȁt Halle (Saale), 2010.
40. Subtelny M.E. The Making of Būkhārā-yi Sharīf: Scholars and Libraries in Medieval Bukhara (The Library of Khwāja Muḥammad Pārsā) // Studies on Central Asian History in honor of Yuri Bregel. Edited by Devin DeWeese. – Indiana University, Bloomington, 2001. – P. 79˗111
41. Vahidov Sh., Erkinov A. Le fihrist (cataloque) de la biblioteque de Sadri Ziya:une image de la vie intellektuelle dans le Mavarannahr (fin XIXe-deb.XXe s.) // Cahiers d’Asie Centrale, 1999. – № 7. – P. 141-174.
