Kalit so‘zlar:
Islom davlatchiligi sharqshunoslik Rossiya sharqshunosligi sovet sharqshunosligi arab tarixnavisligi oʻzbek sharqshunosligi tarixshunoslik manbashunoslik islom sivilizatsiyasi islom tarixiAnnotasiya
Ushbu ilmiy maqola Rossiya, Sovet Ittifoqi, arab va о ‘zbek sharqshunoslarining islom davlatchiligining ilk shakllanishi va taraqqiyotiga qo ‘shgan hissasini kompleks ravishda tahlil qilishga bag ‘ishlangan. Tadqiqot jarayonida rus va sovet olimlari, jumladan, I. Yu. Krachkovskiy, V. V. Bartold. A. Yu. Yakubovskiy va I.P. Petrushevskiylaming islom davlatchiligining vujudga kelish sabablari, uning siyosiy tuzilishi, boshqaruv mexanizmlari va xususiyatlari borasidagi qarashlari chuqur tahlil etilgan. Ularning ilmiy maqola va asarlari, nazariy yondashuvlari va islom sivilizatsiyasining siyosiy, ijtimoiy va madaniyjihatlariga oidfikrlari solishtirma ravishda о ‘rganilgan.
Shuningdek, maqolada arab mualliflari, xususan, Muhammad Xudariy, Hasan Ibrohim Hasan, Abdulmuni’m Mojid, Mahmud Shokir, Akrom Ziyo Umariy va Muhammad Sallobiylarning asarlarida islom tarixining turli bosqichlari, siyosiy va ijtimoiy tuzilmalari, boshqaruv an ’analari va tarixiy manbalarga bo'lgan munosabati batafsil ко‘rib chiqilgan. Ushbu olimlarning ilmiy maqola va asarlari islom davlatchiligi tarixi bo ‘yicha muhim manba sifatida baholangan.
Maqolaning muhim qismini о ‘zbek sharqshunoslarining ilmiy maqola va asarlari tashkil etadi. Ushbu qismda Usmonov Mutallib Ahmadovichning Qur oni karim tarjimasi va tafsiri, U.Uvatovning Imom Buxoriy, Imorn Termiziy, Mahmud Zamaxshariy va Abu Mansur Moturidiylarning merosini o‘rganishga bag'ishlangan tadqiqotlari, Sh.S. Kamoliddinovningklassik arab manbalari (“Kitab al-ansab ”, “Futuh al-buldan ”, “Surat al-ard”) tarjimasi va tahlili tadqiq qilingan. A. Hasanovning qadimgi Arabiston, Mamluklar davri va islomning ilk davri tarixiga oid tadqiqotlari, shuningdek, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Hadis va hayot” silsilasi va “Islom tarixi ” asarlarining ahamiyali yoritilgan.
Maqolada islom davlatchiligi tarixini diniy va dunyoviy nuqtayi nazardan о ‘rganish, manbashunoslik, tarixshunoslik va diniy tafsirlarning о ‘zaro bog 'liqligiga e ’tibor qaratilgan. Zamonaviy ehtiyojlardan kelib chiqib yaratilgan ommabop asarlarning ahamiyati ham ta ’kidlangan. Tadqiqot natijalari islom sivilizatsiyasi, siyosiy tarix va tarixshunoslik sohalaridagi kelgusi tadqiqotlar uchun muhim asos bo ‘lishi mumkin.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. ،ةمجرت / نادلبلا حوتف .(2017) .يرذلابلا ىيحي نب دمحأ سابعلا وبأ
يشيدشط :دنقشط .س.ش نيدلا لامك :حورشو تاقيلعت.
2. :توريب .نيلسرملا ديس ةريس يف نيقيلا رون .(2000) .دمحم ،يرضخلا
ةيرصعلا ةبتكملا.
3. ملقلا راد :توريب .ةيسابعلا ةلودلا .(2003) .دمحم ،يرضخلا.
4. ملقلا راد :توريب .ةيوملأا ةلودلا .(2011) .دمحم ،يرضخلا.
5. :ةرونملا ةنيدملا .ةحيحصلا ةيوبنلا ةريسلا .(1994) .ءايض مركأ ،يرمعلا
ةمكحلاو مولعلا ةبتكم.
6. ةبتكم :ضايرلا .نيدشارلا ءافلخلا رصع .(2001) .ءايض مركأ ،يرمعلا ناكيبعلا
7. Arnold, Thomas Walker. (1864). The Caliphate (With an Additional Chapter by Sylvia G. Haim). London: Routledge and Kegan Paul.
8. Arnold, Thomas Walker. (1965). Painting in Islam: A Study of the Place of Pictorial Art in Muslim Culture. Oxford: Clarendon Press.
9. :توريب .هرصعو هتيصخش :قيدصلا ركب وبأ .(2001) .دمحم ،يبلاصلا
ةفرعملا راد.
10. .ثادحأ ليلحتو عئاقو ضرع :ةيوبنلا ةريسلا .(2003) .دمحم ،يبلاصلا
ةفرعملا راد :توريب.
11. ةفرعملا راد :توريب .ةيوملأا ةلودلا .(2005) .دمحم ،يبلاصلا.
12. Бартольд, Василий Владимирович. (2002). Работы ио истории ислама и арабского халифата. Москва: ГРВЛ.
13. Беляев, Евгений Алексеевич. (1966). Арабы, ислам и арабский халифат в раннем Средневековье. Москва: Наука.
14. Большаков, Олег Генрихович. (1989-2010). История халифата (в 4 томах). Москва: ГРВЛ.
15. Большаков, Олег Генрихович. (2001). Средневековый город Ближнего Востока: VII - середина XIII вв.: Социально-экономические отношения. Москва: Восточная литература.
16. Bosworth, Clifford Edmund. (1971). Мусульманские династии. Справочник по хронологии и генеалогии / Пер. с англ. П.А. Грязневич. Москва: ГРВЛ.
17. Caetani, Leone. (1905-1922). Annali dell'Islam (10 volumi). Tipografia Commerciale.
18. Caetani, Leone. (1913-1930). Studi di Gloria orientale (10 volumi). Roma: Islituto per 1’Oriente.
19. يفاقثلاو ينيدلاو يسايسلا ملاسلإا خيرات .(2001) .ميهاربإ نسح ،نسح
توريب .(تادلجم 4) يعامتجلااو .
20. Ҳасанов, Абдураҳим. (1992). Макка ва Мадина тарихи. Тошкент: Мехнат.
21. Ҳасанов, Абдураҳим. (2001). Қадимги Арабистон ва илк ислом: I китоб. Жоҳилия асри. Тошкент: ТИУ.
22. Kremer, Alfred von. (1863). Aegypten: Forschungen Uber Land und Volk wahrend eines zehnjahrigen Aufenthalts. Leipzig: Brockhaus.
23. Kremer, Alfred von. (1868). Geschichte der herrschenden Ideen des Islams: Der Gottesbegriff, die Prophetic und Staatsidce. Leipzig: Brockhaus.
24. روصع :ةيبرعلا لودلل يسايسلا خيراتلا .(1982) .معنملا دبع ،ديجم
ةيرصملا ولجنلأا ةبتكم :ةرهاقلا .نيدشارلا ءافلخلاو ةيوبنلاو ةيلهاجلا.
25. رصعلا :ةيبرعلا لودلل يسايسلا خيراتلا .(1998) .معنملا دبع ،ديجم
ةيرصملا ولجنلأا ةبتكم :ةرهاقلا .يوملأا.
26. Mez, Adam. (1922). Die Renaissance des Islams. Heidelberg: Carl Winters Universitätsbuchhandlung.
27. Мец, Адам. (1973). Мусульманский Ренессанс. Москва: ГРВЛ.
28. Muir, William. (1883). Annals of the Early Caliphate: From Original Sources. London.
29. Muir, William. (1892). The Caliphate: Its Rise, Decline and Fall. London.
30. Пиотровский, Михаил Борисович. (1985). Южная Аравия в раннее Средневековье. Становление средневекового общества. Москва: ГРВЛ.
31. Прозоров, Семён Михайлович. (1980). Арабская историческая литература в Ираке, Иране и Средней Азии (VII - середина X вв.). Москва: ГРВЛ.
32. Прозоров, Семён Михайлович. (1991). Ислам. Историографические очерки. Москва: Наука.
33. Расулуллох соллаллоху алайхи васаллам / Тарж. Шайх Мухаммад Содик Мухаммад Юсуф. (2021). Тошкент: Ҳилол нашр.
34. :ةرهاقلا .(اًدلجم 22) يملاسلإا خيراتلا .(2000–1995) .دومحم ،ركاش
فراعملا راد.
35. Шайх Мухаммад Содик Мухаммад Юсуф. (2021). Ислом тарихи (2 жилд). Тошкент: Ҳилол нашр.
36. Усмонов, Мухаммад Амир. (1972). Диний акидалар ва уларнинг мохияти. Тошкент.
37. Vbn Grunebaum, Guslave Edmund. (1970). Classical Islam: A History, 600-1258. London.
38. Watt, William Montgomery. (1953). Muhammad at Mecca. Oxford: Clarendon Press.
39. Watt, William Montgomery. (1956). Muhammad at Medina. Oxford: Clarendon Press.
40. Уотт, Уильям Монтгомери. (2008). Влияние ислама на средневековую Европу. Санкт-Петербург: Диля.
41. Фильштипский, Илья Миронович. (2005). Халифат под властью Омейядов (661-750 гг.). Москва: Соверо-Принт.
42. Фильштипский, Илья Миронович. (2006). История арабов и халифата (750-1517 гг.). Москва: ACT.
43. Фильштипский, Илья Миронович. (2024). Арабы и халифат. Москва: Ломоносов.
1. Abu Al-‘Abbas Ahmad Ibn Yahya Al-Baladhuri. (2017). Futuh Al-Buldan / Tarjima, Izohlar Va Sharhlar: Kamo liddin Sh.S. Tashkent : TashDSHI.
2. Al-Khudari, Muhammad. (2000). NurAl-Yaqin Fi Sirat Sayyid Al-Mursalin. Beirut: Al-Maktaba Al-‘Asriyya.
3. Al-Khudari, Muhammad. (2003). Ad-Dawla Al-'Abbasiyya. Beirut: Dar Al-Qalam.
4. Al-Khudari, Muhammad. (2011). Ad-Dawla Al-Umaviyya. Beirut: Dar Al-Qalam.
5. Al-‘Umari, Akram Diya’. (1994). As-Sira An-Nabawiyya As-Sahiha. Medina : Maktabat Al-‘Ulum Wa Al-Hikma.
6. Al-‘Umari, Akram Diya’. (2001). ‘Asr Al-Khulafa’Ar-Rashidin. Riyadh : Maktabat Al-‘Ubaykan.
7. Arnold, Thomas Walker. (1864). The Caliphate (With An Additional Chapter By Sylvia G. Haim). London: Routledge And Kegan Paul.
8. Arnold, Thomas Walker. (1965). Painting In Islam: A Study Of The Place Of Pictorial Art In Muslim Culture. Oxford : Clarendon Press.
9. As-Sallabi, Muhammad. (2001). Abu Bakr As-Siddiq: Shakhsiyyatuhu Wa ‘Asruhu. Beirut: Dar Al-Ma'rifa.
10. As-Sallabi, Muhammad. (2003). As-Sira An-Nabawiyya: ‘Ard Waqa ’i‘ Wa Tahiti Ahadath. Beirut: DarAl-Ma‘rifa.
11. As-Sallabi, Muhammad. (2005). Ad-Dawla Al-Umaviyya. Beirut: DarAl-Ma‘rifa.
12. Bartold, Vasiliy Vladimirovich. (2002). Raboty Po Istorii Islama I Arabskogo Khalifata. Moscow : GRVL.
13. Belyaev, Evgeniy Alekseevich. (1966). Araby, Islam I Arabskiy Khalifat VRannem Srednevekov’e. Moscow : Nauka.
14. Bol’shakov, Oleg Genrikhovich. (1989-2010). Istoriya Khalifata (V 4 Tomakh). Moscow : GRVL.
15. Bol’shakov, Oleg Genrikhovich. (2001). Srednevekovyy Gorod Blizhnego Vostoka: VII - Seredina XIII Vv.: Sotsial'no-Ekonomicheskie Otnosheniya. Moscow : Vostochnaya Literature.
16. Bosworth, Clifford Edmund. (1971). Musul'manskie Dinastii. Spravochnik Po Khronologii I Genealogii /Per. SAngl. P.A. Gryaznevich. Moscow : GRVL.
17. Cactani, Leone. (1905-1922). Annali Dell’Islam (10 Vblumi). Commercial Printing.
18. Cactani, Leone. (1913-1930). Studi Di Storia Orientate (10 Vblumi). Rome : Institute For The Orient.
19. Hasan, Hasan Ibrahim. (2001). Ta ’rikh Al-Islam As-Siyasi Wa Ad-Din i Wa Ath-Thaqafi Wa Al-ljtima’i (4 Vo Is.). Beirut.
20. Hasanov, Abdurahim. (1992). Макка Va Madina Tarixi. Tashkent: Mchnat.
21. Hasanov, Abdurahim. (2001). Qadimgi Arabiston Va Ilk Islam: I Kitob. Johiliya Asri. Tashkent: TIU.
22. Kremer, Alfred Von. (1863). Aegypten: Forschungen Uber Land Und Volk Wahrend Eines Zehnjdhrigen Aufenthalts. Leipzig: Brockhaus.
23. Kremer, Alfred Von. (1868). Geschichte Der Herrschenden Ideen Des Islams: Der Gottesbegriff, Die Prophetic Und Staatsidee. Leipzig : Brockhaus.
24. Majid, ‘Abd Al-Mun’im. (1982). At-Tarikh As-Siyasi Li-Duwal Al- ‘Arabiyya: ‘Usur Al-Jahiliyya Wa An-Nabawiyya WaAl-Khulafa ’Ar-Rashidin. Cairo: Maktabat Al-Anjilu Al-Misriyya.
25. Majid, ‘Abd Al-Mun'im. (1998). At-TarikhAs-SiyasiLi-Duwal А1-'Arabiyya: Al-'Asr Al-Umavi. Cairo: Maktabat Al-Anjilu Al-Misriyya.
26. Mcz, Adam. (1922). Die Renaissance Des Islams. Heidelberg : Carl Winters Univcrsitatsbuchhandlung.
27. Mcts, Adam. (1973). Musul ’manskiy Renessans. Moscow : GRVL.
28. Muir, William. (1883). Annals Of The Early Caliphate: From Original Sources. London.
29. Muir, William. (1892). The Caliphate: Its Rise, Decline And Fall. London.
30. Piotrovsky, Mikhail Borisovich. (1985). Yuzhnaya Araviya V Rannee Srednevekov’e. Stanovlenie Srednevekovogo Obshchestva. Moscow : GRVL.
31. Prozorov, Semyon Mikhaylovich. (1980). Arabskaya Istoricheskaya Literatura V Irake, Irane I Sredney Azii (VII - Seredina X Vv.). Moscow : GRVL.
32. Prozorov, Semyon Mikhaylovich. (1991). Islam. Istoriograficheskie Ocherki. Moscow : Nauka.
33. Rasululloh Sollallohu Alayhi Vasallam. (2021). Sahih Al-Bukhari: Tarjimasi Va Sharhi / Tarjimon: Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tashkent: Hi lol.
34. Shaban, M. A. (1970). Islamic History: A New Interpretation. Vol. I. A.D. 600-750 (A.H. 132). Cambridge : Cambridge University Press.
35. Shaban, M. A. (1976). The Abbasid Revolution. Cambridge : Cambridge University Press.
36. Shaban, M. A. (1982). Islamic History: A New Interpretation. Vol. 2. A.D. 750-1055. Cambridge : Cambridge University Press.
37. Shihabev, Shihabiddin. (2001). Islom Ensiklopediyasi: Muqaddas Qadamjolar Tarixi. Tashkent : O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
38. Shihabev, Shihabiddin. (2010). Islom Ensiklopediyasi: Qadamjolar Tarixi Va Muqaddas Makonlar. Tashkent : O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
39. Shihabev, Shihabiddin. (2020). Islom Ensiklopediyasi: Arabiston Tarixi. Tashkent : O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
40. Yunusov, Yusufbek. (2004). Arahlar Va Islom Tarixi. Tashkent: Uzbekistan.
41. Fil’shtinskiy, Ilya Mironovich. (2005). Khalifat Pod Vlast'yu Omeyadov (661-750 Gg.). Moscow : Sovero-Print.
42. Fil’shtinskiy, Ilya Mironovich. (2006). Istoriya Arabov I Khalifata (750-1517 Gg.). Moscow : AST.
43. Fil’shtinskiy, Ilya Mironovich. (2024). Araby I Khalifat. Moscow: Lomonosov.

