المؤلفون

  • Ziyodilla ZINATULLAYEV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/11-21

الكلمات المفتاحية:

Мовароуннаҳр Хуросон сомонийлар саффорийлар зайдийлар амир мамлук турк девон даргоҳ вазир қози вақф хирож жизя.

الملخص

Мақолада Сомонийлар давлатининг ташкил топиши, давлат бошқарув тизимининг шаклланиши ҳамда маъмурий лавозимларнинг жорий этилиши бирламчи манбалар ва илмий адабиётлар асосида ёритилган.

Кириш қисмида Араб халифалигидаги сиёсий вазият, Сомонийлар давлатининг ташкил топиши, унинг маъмурий бўлиниши, давлат пойтахтининг ўзгартирилиши масалалари баён қилинган. Шунингдек, сомонийларнинг сиёсий майдонга кириб келиш сабаблари бирламчи манбалар асосида ёритилган.

Услублар қисмида мақолани ёзишда фойдаланилган  тарихий таҳлил,  анализ, синтез, индукция, дедукция каби методларнинг аҳамияти изоҳланган.

Натижалар қисмида Сомонийлар давлати исломга асосланган маҳаллий бошқарувнинг илк намунаси сифатида кейинги даврларда қорахонийлар, ғазнавийлар, салжуқийлар ва хоразмшоҳлар давлати учун эталон вазифасини ўтагани асосланган.

Муҳокама бўлими уч қисмдан иборат.

         Биринчи қисмда Сомонхудот ўғилларининг халифаликка содиқ хизматлари эвазига Мовароуннаҳрда волийликка тайинланишлари. Кеийнчалик Исмоил ибн Аҳмад тарафидан Сомонийлар давлатига асос солиниши ва пойтахтнинг Самарқанддан Бухорога кўчирилиши сабаблари баён этилган.

Иккинчи қисмда Сомонийларнинг Мовароуннаҳрнинг шарқий чегараларидаги ғайридин туркларга қарши олиб борган ғазовот урушлари ва уларга нисбатан халифалар тарафидан бериган унвонларга тўхталиб ўтилган.

Учинчи қисмда Сомонийлар давлат бошқарув тизимининг Араб халифалиги девон тизимидан ўзлаштирилгани ҳамда маҳаллий бошқарув учун давлат идоралари ташкил этилиши ҳақида маълумотлар берилган.

Хулоса қисмида қуйидагилар таъкидланган:

– Сомонийлар Мовароуннаҳдаги илк маҳаллий мусулмон сулола бўлиб, ташқи сиёсатда халифага бўйсунган ҳолда ички бошқарувда тўлиқ мустақил бўлганлар. Сомоний ҳукмдорларнинг ўз номларидан танга зарб қилдиргани ҳамда жума хутбасида халифанинг номидан кейин ўзларини зикр эттиргани бунинг исботларидир.

– Сомонийлар ва улардан кейинги мустақил турк-мусулмон сулолалари узоқ давр тарқоқ ҳолда ривожланган Марказий Осиё минтақасини марказлашган яхлит давлатга айлантирдилар. Мовароуннаҳрда марказлашган бошқарувнинг қарор топиши натижасида ички низолар қирқилиб, савдо-сотиқ, ҳунармандчилик, деҳқончилик, боғдорчилик ривожланди, турмуш фаровонлиги ошди.

– Энг йирик икки туркий қабила – қарлуқлар ва ўғузлар сомонийлар саъй-ҳаракатлари эвазига исломни қабул қилдилар; Қорахонийлар, Ғазнавийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Усмонийлар, Тулунийлар каби ислом таълимотидан озиқланган кучли бошқарувга эга марказлашган мусулмон давлатларига асос солдилар, шунингдек, кейинги даврлар давлат бошқаруви учун андоза сифатида хизмат қилдилар.

– Сомонийлар томонидан биринчи бўлиб ташкил этилган турк ва суғд чокарларидан иборат мунтазам қўшин тури кейинчалик араб халифалигида ҳам кенг тарқалиб, тарихга мамлук ғуломлари тизими деган ном билан кирди. Унинг ҳаётий кучини таъминлаган омиллардан бири ислом таълимотига асосланган марказлашга бошқарув бўлди.

التنزيلات

تحميل البيانات غير متوفرة حتى الآن.

المراجع

1. Yuriy Bregel. An historical atlas of Central Asia. – Boston: Brill, Leiden, 2003. – 109 p.

2. Abu Bakr Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy. Buxoro tarixi. – Toshkent: Kamalak, 1991. – 335 b.

3. Abu Said Gardizi. Zayn al-Axbar / Per. A. Arendsa. – Tashkent: Fan, 1991. – 176 b.

4. Abul Abbos Ahmad ibn Yahyo al-Balozuriy. Futuh al-buldon. Xurosonnning fath etilishi / So‘z boshi, arab tilidan tarjima, sharhlar, izohlar va ko‘rsatkichlar muallifi Sh.S.Kamoliddin. – Toshkent: ToshDShI, 2017. – 439 b.

5. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar) // Mas’ul muharrir: B.Ahmedov/. -Toshkent: Sharq, 2001. -368 b.

6. Bosvort K.E. Musulmon sulolalari. – Toshkent: Fan, 2007. -269 b.

7. Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati. – Toshkent: Universitet, 2008. – 202 b.

8. Ibn al-Asir. Al-kamil fit-tarix. Perevod s arabskogo yazika, primechaniya i kommentarii S.P.Bulgakov. Dopolneniya k perevodu, primechaniyam i kommentariyam, vvedenie i ukazateli Sh.S.Kamaliddina. – Tashkent: Uzbekistan, 2006. – 560 s.

9. Ibn Havqal. Movarounnahr / Ibn Havqal; arab tilidan tarj., izohlar muallifi Sh.S,Kamoliddin. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, – 2011. – 398 b.

10. Mukhamedov, Nematullo (2020) "ACTIVITIES OF SCHOLARS OF ISLAMIC LAW (FUQAHA) FROM SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION," The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 1.Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/1 P. 4-15

11. O‘zbekiston xalqlari tarixi. I jild. Mualliflar jamoasi / Mas’ul muharrir. A.Asqarov. – Toshkent: Fan, 1992. – 188 b.

12. Sh.Kamoliddin. Samanidi: Iz Istorii gosudarstvennosti Uzbekistana v IX – X vv. – Tashkent: 2019. – 191 s.

13. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Islom tarixi. 2-juz – Toshkent: Hilol-Nashr, 2018. – 544 b.

14. Shoniyozov K. O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni. – Toshkent: Sharq, 2001. – 462 b.

15. Ganiyev, A., & Zinatullayev, Z. (2020). TAX AND ZAKAT COLLECTION SYSTEM OF THE BUKHARA EMIRATE DURING THE 19TH CENTURY. Theoretical & Applied Science, (10), 313-317. https://www.researchgate.net/profile/AvazbekGaniyev/publication/346506968_TAX_AND_ZAKAT_COLLECTION_SYSTEM_OF_THE_BUKHARA_EMIRATE_DURING_THE_19TH_CENTURY/links/5fc9bc31a6fdcc697bdb887a/TAX-AND-ZAKAT-COLLECTION-SYSTEM-OF-THE-BUKHARA-EMIRATE DURING-THE-19TH-CENTURY.pdf

16. Ganiyev, A. (2020, November). Agriculture and trade during the pre-colonial Bukhara Emirate. In Archive of Conferences (Vol. 9, No. 1, pp. 201-204). https://conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/370

17. Zinatullaev, Z. I. (2019). Arab caliphate in central Asia to be taken coverage of the issue of sources. ISJ Theoretical & Applied Science, 06 (74), 125-127. http://www.t-science.org/arxivDOI/2019/06-74/PDF/06-74-11.pdf

18. Ziynatullayev, Z. (2020). "The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam". The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2, Article 21, 152-159. https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/21

19. Zinatullaev, Z. I. (2022). Scientific and theoretical approaches to the central asia governance system. ISJ Theoretical & Applied Science, 05 (109), 901-905. http://www.t-science.org/arxivDOI/2022/05-109/PDF/05-109-88.pdf

20. Toxtiev Mr, S. (2020). Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the XX-early XXI centuries. The Light of Islam, 2020(2), 82-90. https://uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=1171&context=iiau

21. Tokhtiev, Sh. R. (2022). The role of the Islamic Republic of Iran in the Middle East at the end of the 20th century. ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (116), 1068-1070. Soi: http://s-o-i.org/1.1/TAS-12-116-88 Doi: https://dx.doi.org/10.15863/TAS.2022.12.116.88

المؤلفات المشابهة

Yunusjon SH. AKHMEDOV, АМИР ТЕМУР АРМИЯСИДА ҲАРБИЙЛАРНИНГ МАЪНАВИЙ ҚИЁФАСИ , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 3 (2021)

Odil ZARIPOV, ТУРКИСТОНДА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ МУСТАМЛАКАСИ ДАВРИДА ВАҚФ ЕРЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ (1865 – 1881 ЙИЛЛАР СИРДАРЁ ВИЛОЯТИ МИСОЛИДА) , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 2 (2021)

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР СИЁСИЙ ҚАРАШЛАРИДА ДИНИЙ ТАМОЙИЛЛАР , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

Qosimjon SODIQOV, Govhar RAHMATOVA, «ДЕВОНУ ЛУҒАТИ-Т-ТУРК»ДАГИ ШЕЪРЛАР СЕМАНТИКАСИ , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 2 (2021)

Zukhra ARIPOVA, МИСРДА МАМЛУК СУЛТОНЛИГИНИНГ ШАКЛЛАНИШ ЖАРАЁНЛАРИ , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Abdulazizkhan NIG‘MONOV, ҚАДИМГИ ТУРКИЙ ШЕЪРИЯТДА РИТМИК-СИНТАКТИК ПАРАЛЛЕЛИЗМЛАР (“ДЕВОНУ ЛУҒАТИТ-ТУРК”ДАГИ ШЕЪРИЙ УЗИНДИЛАР МИСОЛИДА) , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Lazizakhon ALIDJANOVA, ИБН ХАЛДУН АСАРЛАРИДА ДИН ВА ЖАМИЯТ МАСАЛАСИ , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Salima RUSTAMIY, МАҲМУД КОШҒАРИЙ ТУРКИЙ ТИЛЛАРНИНГ ФОНЕТИК, ГРАФИК ВА МОРФОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ ҲАҚИДА , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 2 (2020)

Govhar RAHMATOVA, “ДЕВОНУ ЛУҒАТИ-Т-ТУРК”ДАГИ ТЎРТЛИКЛАРДА РАНГЛАР СИМВОЛИКАСИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 3 (2019)

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР ДАВЛАТ БОШҚАРУВИДА МИЛЛИЙ ВА ДИНИЙ ҚАДРИЯТЛАР УЙҒУНЛИГИ , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 2 (2021)

يمكنك أيضاً إبدأ بحثاً متقدماً عن المشابهات لهذا المؤلَّف.