Свет ислама
  • Bosh sahifa
  • Hozirgi
  • Arxivlar
    • Mualliflar uchun
    • Rasmiylashtirish talablari
    • Materiallarni yuborish
    • Jurnal haqida
    • Tahririyat jamoasi
    • Tahririyat siyosati
    • Maxfiylik bayonoti
    • Aloqa
  • Kirish
    • ar
    • en
    • ru
    • uz
  • Kirish
    • ar
    • en
    • ru
    • uz
Kirish
Bosh sahifa Hozirgi Arxivlar
Mualliflar uchun Rasmiylashtirish talablari Materiallarni yuborish
Jurnal haqida Tahririyat jamoasi Tahririyat siyosati Maxfiylik bayonoti Aloqa
  1. Uy
  2. Topish

Topish


Kengaytirilgan filtrlar
Keyin nashr etilgan
Avval chop etilgan

Qidiruv natijalari

##search.searchResults.foundPlural##
  • AРАБ ТИЛИДАГИ ТУРЛАНМАЙДИГАН СЎЗЛАРНИНГ БЕЛГИ- ХУСУСИЯТЛАРИ

    Malika NASIROVA (Muallif)

    Ўрта аср араб тилшунослари ўз асарларини анъанавий тарзда флексия масаласи билан бошлаганлар. Сўзнинг гапдаги вазифасини, ташиб турган маъносини белгилаб берувчи бош омил уларнинг келишиклари ҳисобланади.


    Ушбу мақолада араб тилида мавжуд бўлган учта келишикнинг ўз белги (ҳаракати) натижасида сўзнинг келишикларда бўла олиш имконияти унинг “тўлиқ”, “тўлиқ эмас” ёки “турланмайдиган” деган категорияларга ажратилишига оид ҳолатлар тадқиқ этилган. Гап таркибида келаётган сўз охирининг ҳаракати бирор [таъсир қилувчи] омил туфайли ўзгариши ёки [таъсир қилувчи] омиллар ўзгарса ҳам  уларнинг  охири ўзгармаслиги мумкин. Буларнинг биринчиси “муъроб”, яъни “турланиш”  деб аталади ва иккинчиси “мабний”, яъни “турланмаслик” деб аталади. Омиллар таъсирида [сўз охиридаги] ўзгариш “эъроб”, яъни флексия деб аталади, омиллар таъсирида ўзгармаслик эса “бино”, яъни “келишикларда ўзгармаслик”  дейилади.


    Эъроб – сўз охирида таъсир қилувчи омил ифодалайдиган белгидир. Сўзнинг охири шу омилнинг таъсири натижасида марфуъ [дамма-бош келишик], мансуб [фатҳа –тушум келишиги], мажрур [касра –қаратқич келишиги] ёки жазм [сукун- шарт майлида] бўлиши мумкин. Тилшунослар флексия бўйича турланмайдиган сўзларни охирига қўйиладиган ҳаракатларга кўра дамма, фатҳа, касра  ва сукун турларини фарқлайдилар.


    Араб тилшунослари сўзларни келишикда ўзгаришига кўра икки гуруҳга: мабний ва муъроб сўзларга ажратиб ўрганадилар. Агар сўз бошқа бир сўзга боғлиқ бўлса ёки ўзидан аввал бирор бир омил келса-ю, у ўз келишик кўринишини ўзгартирмаса (яъни сўзнинг охирги ҳаракати ўзгармаса) бундай сўзлар мабний дейилади ва улар умуман ўзгармайдиган сўзлардир.


    Турланмайдиган сўзларга барча юкламалар, ўтган замон феъли, феълнинг буйруқ майли, таъкид нуни ёки муаннаслик нуни бирикиб келган феъл ва баъзи исмлар киради. Феъллар ва юкламалар асли турланмасдир.Шуни таъкидлаш керакки, ёрдамчи сўзлар эҳтиёж бўлмагани учун турланмайди. Чунки асосий таркибий маъно бўлгандагина турланишга эҳтиёж бўлади. Ёрдамчи сўзларнинг ёлғиз ўзи эса ҳеч қачон маъно англатмайди. Мақолада юқоридаги масалалар ўрганилиб, грамматик жиҳатдан таҳлил қилинган.

    117 - 125
    213
    22
    04-07-2026
  • AРАБ ТИЛИДАГИ КЎМАКЧИ ФЕЪЛЛАРНИНГ СЕМАНТИК ТАСНИФИ

    Malika NASIROVA (Muallif)

    Араб тилида феъл туркуми бошқа сўз туркумлари ичида энг салмоқли ўринни эгаллайди. Араб тилидаги феълларнинг морфологик хусусиятларини билмай туриб, бошқа туркумларга хос кўпгина грамматик қоидаларни ўзлаштириш мумкин эмас. Ушбу мақола субъектнинг иш ҳаракатини билдирувчи етакчи феъл билан бирга келиб, унга турлича қўшимча маъно берувчи кўмакчи феълларга бағишланган. Араб тилида кўмакчи феъллар мавзуси жуда кенг ва мураккаб мавзулардан ҳисобланади. Тилшунослар бу масала билан илк ўрта асрлардан кунимизга қадар жиддий шуғулланиб келадилар. Энг янги, замонавий тадқиқотлар Аббос Ҳасан, Мустафо Ғалайийний, Фуъад Неъмат, Антуан Даҳдаҳ, Абу бакр Абдул Алий ишларида жамланган. Мазкур мақолада араб тилидаги кўмакчи феълларнинг семантик таснифи масаласи илмий асосланган. Унга кўра феъллар “бўлиш” ва “бўлиб қолиш” мазмунини ифодаловчи феъллар”, “Мулоҳаза феъллари”, “Ўзгариш ёки айланиб қолишни ифодаловчи феъллар”, “Иш-ҳаракатнинг бошланишини ифода этувчи феъллар”, “бўсаға мазмунини ифодаловчи феъллар” каби семантик гуруҳларга бўлиниб асосий феълга мазкур маъноларни юклайди. Бу феълларнинг ичида «أخواتها و كان» энг сермаҳсул бўлиб, исмий гапларда боғловчи феъл вазифасида келиб, исмий кесимни тушум келишигида келишини талаб қилади, феълий гапларда эса феъл-кесим билан мураккаб феъл замонларини ҳосил қилади.


    الشروع أفعال феъллари эгани бош келишикда ва кесимни тушум келишигига қўйиб маъно кашф қилувчи иш-ҳаракатининг бошланганлигини англатади. Афъалу-л-муқараба феълларидан кейин келаётган кесим эса бутун бир жумла шаклида бўлиши мумкин. бундан ташқари афъалу-л-муқараба асосий ёки ёрдамчи феъл бўлиши ҳам мумкин. Араб тилидаги кўмакчи феълларнинг жумладаги ишлатилиш доираси кенг, улар жумланинг нафақат иш ҳаракат даражасини, ҳолини, балки, унинг замонини ҳам ифодалаб бера олар экан. бундан ташқари кўмакчи феълларнинг яна бир тури жумладаги ҳис-ҳаяжон, истак ва хоҳишни, ҳис-туйғуни ҳам намоён эта олиши тадқиқот давомида аниқланиб, таҳлил қилинган.

    141-149
    277
    20
    02-07-2026
  • МАҲМУДХЎЖА БЕҲБУДИЙ – ЖАДИД ИСЛОҲОТЛАРИ ЕТАКЧИСИ

    Muminjon XUJAEV (Muallif)

    XX бошларида Туркистонни маъориф орқали жаҳон цивилизацияси даражасига кўтариш-га ҳаракат қилган жадидларимиз замонавий таълимни ўша давр муаммоларининг ечими сифатидаги кўрсатган концептуал ғоялари бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаганлигига гувоҳ бўлиб турибмиз. Айни шу маънода, таниқли шарқшунос жадидчи олим Маҳмудхўжа Беҳбудий асарларидаги маданиятлараро мулоқот, таълим, тарбия, маданият, диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувликка оид ёндашувни янги илмий мезонлар асосида тадқиқ қилиш долзарб аҳамият касб этмоқда. М.Беҳбудий XIX аср охири XX аср бошларида Туркистонни тараққиётига салбий таъсир кўрсатаётган ақидапарастлик, миллатчилик, волюнтаризм (табиат ва жамият қонунларини инкор этиб, фақат хоҳиш-истакларни инобатга олиш)га қарши тизимли курашишга киришади. Бу йўлда 1899-1900 йилларда (баъзи маълумотларда 1902 йили) Саудий Арабистонига, 1903-1904 йилларда Москва ва Санкт-Петербургга, 1906 йилда Қозон, Уфа, Нижний Новгородда хизмат сафарларида бўлиб қайтади ва бу сафарларнинг хулосалари асосида ўз мактабида турли илмий, дунёвий фанларни жорий қилишга, илмий-фалсафий манбаларидан унумли фойдаланган ҳолда Туркистонда илм-фанни ривожлантиришга киришади. Туркистоннинг илм-фан нуқтаи назаридан муаммолар гирдобида қолган масалаларига ечим сифатида таълим тизимини ислоҳ қилиш орқали фаровонлик ва барқарор ривожланишни таъминлаш, ижтимоий онгда нафақат диний балки, дунёвий фанларни ва миллий бағрикенгликни  шакллантириш масалаларига оид асосли илмий ғоялари илғор фанларни илгари суради. Маҳмудхўжа Беҳбудий дунёвий фанларни ислоҳ қилишнинг концептуал аҳамиятга эга фикрлари – халқ маърифати, маданиятлараро мулоқотни йўлга қўйишнинг зарурлиги, туркий халқларнинг дунёвий фанлар хусусан ўқув адабиётлари ва дарсликлари “Рисолаи асбоби савод” (“Савод чиқариш китоби”, 1904), “Рисолаи жуғрофияи умроний” (“Аҳоли географиясига кириш”, 1905), “Мунтаҳаби жуғрофияи умумий” (“Қисқача умумий география”, 1906), “Китобат ул-атфол” (“Болалар хати”, 1908), “Амалиёти ислом” (1908), “Тарихи ислом” (1909) каби дарсликларни чоп эттирган. Таълим ва тарбия оид “Падаркуш” драмма (1911), “Оқ елпоғичли чинли хотун” (ҳикоя), “Бир аъмо боланинг ҳасрати” (ҳикоя), “Китобат ал-атфол” (эски ўзбек ёзувида) ва асарларини ёзади ҳамда ўзининг “Нашриёти Беҳбудия” босмахонасида нашр эттиради. Бугунги кунда Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг илмий меросини муштараклиги ғояларининг аҳамияти XIX аср охири XX аср бошларида Туркистонда замонавий таълим тараққиёти ривожи учун қимматли манба сифатида тадқиқ этилмоқда.

    39-47
    381
    25
    01-07-2026
  • АРАБ ДАВЛАТЛАРИДАГИ МАРКАЗИЙ ОСИЁНИ ИЛМИЙ ЎРГАНИШ МАРКАЗЛАРИ ФАОЛИЯТИ ҲАҚИДА

    Shavkat IKROMOV (Muallif)

    Мазкур мақолада Араб давлатларида Марказий Осиёнининг энг янги тарихини илмий ўрганиш марказлари фаолияти хусусида сўз боради. Унда араб тилидаги манбалар асосида Саудия Арабистони, Миср, Ироқ ва Жазоир тадқиқот марказларида олиб борилган изланишлар ва илмий ишларнинг қиёсий ҳамда контент таҳлили бажарилган. Хусусан, Ироқнинг Бағдод, Мосул, Мустансири ва Куфа университетлари, Қоҳирадаги Ал-Азҳар, Искандария каби бир қатор олий ўқув юртлари ва илмий марказларнинг тадқиқотлари ўрганилган.Ўзбекистоннинг энг янги тарихини Араб давлатлари илмий марказларида ёритилишини ўрганиш ва энг янги тарихимиз масалаларига доир янги талқинларни қиёсий таҳлил қилиш мазкур мақоланинг мақсади ҳисобланади. Мақолада мавзунинг адабиётлар таҳлили, илмий марказларнинг тавсифи ва аҳамияти, илмий марказларда Ўзбекистоннинг энг янги тарихига оид материалларнинг умумий хусусиятлари ва мавзу йўналишлари сингари масалалар кўриб чиқилган.Услубий жиҳатдан илмий марказларнинг материаллари тарихшунослик контекстида ўрганилди, асосий метод сифатида контент таҳлил методи қўлланилди шунингдек, ердамчи методлар сифатида тизимли ва қиёсий таҳлил, ҳамда хронологик-муаммовий методлар танланди.Тадқиқотнинг янгилиги. Ўзбекистоннинг энг янги тарихига оид янги талқинларнинг таҳлил қилинганлиги ҳамда объект сифатида илмий марказларнинг тадқиқотларини гуруҳлаштириб ўрганилган.Тадқиқот натижаси Араб давлатларида Ўзбекистон ҳақидаги контентнинг чегараланган эканлиги ва улардаги мавжуд тенденциялар, стереотиплар ҳали ҳамон ўзгармасдан келаётганлиги, мавзулар йўналиши тор ва бир ёқлама хусусиятга эгалигини кўрсатди. Хулосада араб илмий марказлари томонидан Ўзбекистонни ўрганишда янада чуқур, доимий ва тизимли таҳлилий ёндашувларининг зарурлиги кўрсатилган ҳамда уларнинг доимий мониторинги зарурияти ҳам тушунтирилган

    16-27
    293
    22
    01-07-2026
  • «АТВАҚУЗ ЗАҲАБ...» ЁҲУД ШАРҚДАН ҒАРБГА ОЛТИН ЙЎЛ

    Ikhtiyor BABANAZAROV (Muallif)

    Аннотация: Маҳ.муд Замахшарийнинг "Атвоқ аз-заҳаб фи ал-мавоиъз ва-л-хутаб" асари зуҳд ва гузал ахлоққа, ёмонликларни тарк этиш ва яхшиликка буюрувчи олтин насиҳат ва иршоддан иборат 100 та мақола тўпламидир.
    Мазкур мацолада Маҳмуд Замахшарийнинг илмий асарларидан бири, руҳий тарбия ва ахлоққа оид “Атвоқ аз-заҳаб фи ал-мавоиъз ва-л-хутаб” (“Ўгит ва насиҳатларнинг олтин шодалари ”) асарининг таржималари ва мазкур асардан таъсирланган таржимонлар ҳақида сўз юритилади. Жумаладан, асарнинг Ғарбдаги таржималари, уларнинг цадимий ва замонавий нашрлари ҳақида маълумотлар берилади. Мақолада “Атвоқ аз- заҳаб"нинг Йозеф фон Хаммер, Гейнрих Леберехт Флайчер ва Густав Вейль каби бир неча олмон олимлари томонидан немис тилига цилинган таржималари ҳамда мазкур таржимонларнинг ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумотлар берилади.
    “Samachscharis Goldene Haisbander” нами б ил ан машҳур таржима-асар тошбосма нашрларига илмий тавсиф берилади ва ҳар бир тошбосма нашрдан намуналар келтирилади. Бундам ташцари, мазкур нашрларнинг турли дунё кутубхоналари ва фондларида жойлашуви харитаси ҳамда нисбати жадваллар ва диаграммалар шаклида акс этади.
    Махмуд Замахшарийнинг дунёнинг турли кутубхоналарида сацланаётган “Атвоқ аз-заҳаб фи ал-мавоиъз вал-хутаб” асари Ғарб олимлари томонидан жаҳон адабиётининг юксак намунаси сифатида эътироф этилади. Жумладан, Американинг Kessinger Publishing нашриётининг қуйидаги эътирофи диққатга сазовордир: “Ушбу ноёб антик асар улкан маданий мерос бўлгани жиҳапшдан уни асл нусхадан факсимел равишда цайта нашр этиш муҳим деб ҳисобладик... ”.

    11-17
    325
    31
    01-04-2026
  • ҚАДИМГИ ТУРКИЙ ШЕЪРИЯТДА РИТМИК-СИНТАКТИК ПАРАЛЛЕЛИЗМЛАР (“ДЕВОНУ ЛУҒАТИТ-ТУРК”ДАГИ ШЕЪРИЙ УЗИНДИЛАР МИСОЛИДА)

    Abdulazizkhan NIG‘MONOV (Muallif)

    Шеърнинг шаклланишида муҳим ўрин тутган, унга ритмик оҳангдорлик, мусийқийлик ва эмоционаллик бахш этган унсурлардан бири бу – ритмик-синтактик параллелизмлардир. Ушбу мақолада туркий шеърнинг вужудга келишида муҳим ўрин тутган параллелизмлар ҳамда уларнинг ўзига хос хусусияти “Девону луғати-т-турк”да келтирилган шеърий узиндилар асосида таҳлил қилинади. Синтактик параллелизм фольклор жанрларида, шеъ рий нутқнинг турли кўринишларида, айниқса, тўртликларда яхлитликни таъминловчи асосий ва кучли восита сифатида намоён бўлади. Ритмик-синтактик параллелизмлар шеърни шакллантирса, параллелизмларни асосий уч восита шакллантиради: аллитерация, такрор, сажь. “Девону луғати-т-турк”даги тўртликларда фонетик, лек сик ва синтактик такрорлар қўлланган. Парчаларда параллелизмларнинг тўлиқ ва тўлиқ бўлмаган турларини учратамиз. Қадимги туркий битигтошларда тугал бўлмаган параллеликнинг бисёрлиги ва, аксинча, девонда кел тирилган халқ оғзаки намуналаридаги тугал синтактик параллеллик шундан далолат берадики, замонлар ўтиши билан қадимги туркий халқларнинг бадиий тафаккури ва бадиий асарлар яратишдаги қонуниятлари ривожланиб, мукаммал кўриниш олган.

    185 - 191
    139
    20
    29-06-2026
  • ФОРС ТИЛИДА КЎП ТАРКИБЛИ ФЕЪЛИЙ КОПУЛЯТИВ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛАРНИНГ СТРУКТУР-СЕМАНТИК ТАҲЛИЛИ

    Nodir NURIDDINOV (Muallif)

    Копулятив фразеологик бирликлар (КФБ) форс тили фразеологик фондида алоҳида ўринга эга. Улар қаторига от+ва+от, от+ва+сифат моделлари асосида ясалувчи, бир грамматик қаторга оид турғун сўз бирикмалари теги шлидир. Бу каби сўз бирикмаларида боғловчи элемент сифатида فطع واو vāv-e a’tf номли “ва” бириктирувчи боғловчиси ишлатилади. و “ва” бириктирувчи боғловчиси ҳам турғун, ҳам эркин сўз бирикмаларида доимо “о” деб талаффуз қилинади. КФБлар таркибида فطع واو vāv-e a’tf нинг бир хил синтактик муносабатдаги сўзларни боғлашдан иборат бўлган асосий функцияси ўз кучини йўқотади ва мазкур боғловчи КФБнинг асосий компо нентларидан бирига айланади. Кўп таркибли феълий фразеологизмлар феълга хос бўлган барча морфологик ка тегорияларни қабул қилади. Бу турдаги ФБнинг таркиби деярли бир хил кўринишга эга, яъни ўзаро турли грам матик воситалар билан боғланган икки-уч от ва феъл бирикувидан иборат бўлади. Мазкур мақола форс тилидаги кўп таркибли феълий копулятив фразеологик бирликлар тадқиқи, уларнинг структур-семантик таҳлилига бағи шланган. Шунингдек, мақолада манбалардан тўпланган кўп таркибли феълий копулятив фразеологизмларнинг ясалиш моделлари, уларнинг сермаҳсул ва каммаҳсул турлари ҳақида фикр юритилади.

    170 - 177
    224
    26
    29-06-2026
  • ИСЛОМ ДИНИЙ ТАЪЛИМ МАСАЛАСИГА ОИД ЁНДАШУВЛАР ВА УЛАРНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАРИ

    Zilola KHALILOVA (Muallif)

    Ушбу мақолада ислом таълими тарихи педагогикасида таълим назариясига доир ишлаб чиқилган турли концепцияларни Марказий Осиё ҳудудида ташкил этилган ислом таълим муассасалари ҳолати мисолидаги ғоявий йўналишлари тадқиқ этилади. Жумладан, ислом таълимининг ташкил этилишига кўра қуйидаги 3 та таълим моделининг муҳим жиҳатлари кўрсатиб берилган. Анъанавий диний таълим – бу йўналиш вакиллари ислом таълимининг асосий хусусиятлари бўлган араб тили, дастлабки ислом манбалари, Қуръон, шариатни ўрганиш лозимлигини муҳим ҳисоблайди. Ислом таълими педагогикасида кенг қўлланилаётган таълим усулининг иккинчи модели – модернизм ёки замонавий ислом таълими деб аталади. Бу йўналиш вакиллари дастлабки мусулмон диний таълимотини талқин қилишда замонавий жамиятдаги ривожланишни, инсоният цивилизацияси ва мусулмонларнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини, исломнинг анъанавий тартибларига содиқ қолиб, мусулмон маорифининг ривожида дунёвий таълим элементларининг зарурлигини қўллаб-қувватлайдилар. Анъанавий ва модернизм таълим усулидан фарқ қилган, учинчи таълим модели фундаментал ислом таълими деб номланади. Бундай ислом таълими тарафдорлари ислом диний таълимотини радикал талқин қилишни ижобий баҳолайдилар. Бироқ, улар мусулмон ва бошқа халқларнинг маданий ютуқлари, анъанавий урф-одатларига салбий муносабатда бўладилар.

    105 - 109
    262
    18
    29-06-2026
  • ЗАМАХШАРИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИНИНГ ТАРИХНАВИСЛИГИ

    Shukhrat MIRZIYATOV (Muallif)

    Мақола таниқли мутафаккир Маҳмуд Замахшарий асарлари, рисолалари таҳлили ва олим меросининг Ўзбе- кистонда ўрганилиш тарихига бағишланган. Маҳмуд Замахшарий илмий меросини тадқиқ қилиш том маънода Ўзбекистон мустақиллиги йилларидан бошлаб кун тартибидан жой олди. «Муқаддамату-л-адаб»нинг форсий ва туркий сўзлик киритилган нусхалари ўзбек тарихий лексикологияси, жумладан, лексикографияси учун жуда қимматлидир. Унда туркий сўзларнинг ҳам арабча, ҳам форс-тожикча муодиллари борлиги сўзлар маъносини тўғри аниқлашда катта ёрдам берган. «Муқаддамату-л-адаб»нинг Ўзбекистонда ўрганилиш ҳолатини таҳлил қилиш, мазкур асарнинг тил тарихига оид барча манбаларда қимматли асар сифатида эътироф этилиши ушбу мақолада яққол намоён бўлади. Шу билан бирга, Замахшарий ижодини ўрганишга ўз ҳиссасини қўшган қатор олимларнинг илмий изланишлари таҳлил қи- линади. Эришилган ютуқ ва камчиликлар ҳақида фикр ва мулоҳазалар баён этилади. Мақоланинг асосий қисми эса бугунги кунга қадар тадқиқ этилмаган «Муқаддамату-л-адаб»нинг туркий сўзлик киритилган энг қадимий Ёзгат-Хоразм қўлёзмасининг манбашунослик, луғатшунослик, тилшунослик нуқтаи назаридан таҳлили ва унинг бошқа қўлёзма нусхалари ичида устун тарафларини очиб беради. Шунингдек, мақолада А.Рустамов, Ғ.А.Абдураҳмонов, А.Алиев, У.Уватов, З.Исломов, М.Ю.Ҳакимжонов, М.Носирова, Қ.Содиқов, И.Қўчқортоев, В.В.Бартольд, А.Е.Бертельс, Ф.Дорнзайф, Н.Сулаймонова, Б.Турдиали- ев, А.А.Болтаевларнинг Маҳмуд Замахшарий илмий меросини ўрганиш бўйича олиб борган тадқиқотлари таҳлил қилинган.

    99-106
    231
    21
    28-06-2026
  • XI-XII АСРЛАР МОВАРОУННАҲРДА ЁЗИЛГАН ҲАНАФИЙ ФИҚҲИГА ОИД АСАРЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС УСЛУБЛАРИ

    Bekzodbek MUXTAROV (Muallif)

    Ушбу мақола XI-XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарларнинг тадқиқига бағишланган. Маълумки, XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда фиқҳ илмининг ривожининг олтин даври ҳисобланади. Ҳанафий фиқҳи илмининг иккинчи йирик соҳаси «фуруъ ал-фиқҳ» илми бўлиб, у «усул ал-фиқҳ» илмида белгилаб берилган қоидалар асосида ишлаб чиқилган амалий ҳукмлар мажмуи ҳисобланади. Унда мужтаҳидларнинг шаръий далиллари, улар асосида чиқарилган ҳукмлар ва фатволар жамланган. Ўрганувчиларга осон бўлиши учун ҳукмлар мавзулар асосидаги матнлар шаклида тартибланган. Тили равон, халқчил, замон ва макон шароитлари инобатга олинган, замонавий масалалар ҳамда фатволар киритилиб, мазҳаблар ҳукмлари қиёсланади.


    Мазкур даврда ўлкада ҳанафий фиқҳ илмининг усул ва фуруъ йўналиши ҳамда уларнинг матн, жадал, хилоф, аҳком, фароиз, шурут, адаб ал-қози, ҳиял, сияр, ихтисоб, фиқҳий қоидалар илми ҳамда фатво жанрларида 50 га яқин машҳур асарлар таълиф этилган. XI–XII асрларда ёзилган фиқҳий манбалар методологияси кейинги даврдаги асарлар ёзилишига асос бўлиб хизмат қилди. Жумладан, фуруъ ал-фиқҳ илмига оид: Абул Ҳусайн Қудурийнинг «Мухтасар ал Қудурий», Абу Лайс Самарқандийнинг «Хизонат ал фиқҳ», Имом Сарахсийнинг «ал-Мабсут», Алоуддин Самарқандийнинг «Туҳфат ал-фуқаҳо», Алоуддин Косонийнинг «Бадое ас-саное фи тартиб аш-шарое», Бурҳониддин Марғинонийнинг «Бидоят ал-мубтадий» ва «ал-Ҳидоя шарҳ ал-бидоят ал-мубтади» ҳамда Носируддин Самарқандийнинг «ал-Фиқҳ ан-нофеъ» каби мўътабар матнлар ҳам мазкур даврда таълиф этилган.


    XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий мазҳабининг фиқҳий мўътабар манбалари ўз соҳасининг етук олимлари, ишончли фақиҳлари томонидан ёзилган. Мазкур асарлар: заиф ривоятлар, кучсиз сўзлардан холи, фиқҳий ихтилофларнинг барчаси келтириб ўтилмагани, ўқилиши осон, далил ва ҳужжатлар зикр этилмаслиги, қисқа ва ёдлашга осон бўлиши билан ажралиб туради. Шу билан бирга, мазҳаблар ўртасидаги фиқҳий ихтилофлар ҳам зикр этилган бўлиб, бу эса мазҳаблар ва уларнинг далиллари борасидаги фиқҳий масалаларни тўғри ва чуқур англаш, қиёсий тадқиқ эта олиш кўникмасининг шаклланишида муҳим саналади.


    Ушбу мақолада Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарлар, уларнинг жанри, услублари, муаллифларнинг ўзига хос ёндашувлари ҳамда ҳанафий фиқҳ илми ривожидаги ўрни тадқиқ этилган.

    98 - 105
    281
    31
    06-07-2026
  • АРАБ ТИЛИНИ ЎҚИТИШДА ЛОЙИҲАВИЙ ТАЪЛИМ УСУЛИ

    Yulduz ISMAILOVA (Muallif)

    Мақолада талабаларга араб тилини ўқитишда уларнинг ижодий салоҳиятларини ошириш, мустақил фикр юритиш ва тадқиқот олиб бориш (муаммони излаш, маълумотлар тўплаш, уларни таҳлил қилиш ва эришилган на­тижалар юзасидан хулосалар чиқариш каби) лаёқатларини шакллантириш ва ривожлантирилишни таъминловчи лойиҳавий таълим усулидан фойдаланиш йўллари ёритилган. Лойиҳавий таълим усули XIX асрнинг иккинчи яр­мида АҚШ қишлоқ хўжалиги мактабларида америкалик олим Ж. Дьюи ва унинг шогирди В. Х. Килпатрик томо­нидан қўлланила бошлаган ва аслида кўплаб мамлакатлар учун янги эмас. Мазкур таълим усулидан Ўзбекистонда XX асрнинг 90-йилларидан бери шахсга йўналтирилган таълим усули сифатида таълим олувчиларнинг дарсдан ташқари мустақил ишларини ташкил этишда фойдаланиб келинмоқда. Унга муаммоли таълим асос бўлиб хизмат қилиб, бу технология таълим жараёнида ўқитувчи томонидан муаммоли вазиятлар қўйилиши ва лойиҳа иштирок­чиларининг ушбу муаммони ҳал этиш орқали маълум интеллектуал маҳсулот яратишларига қаратилган. Лойиҳа иши доирасида талабаларни чет тилидаги турли материаллар билан ишлаш ва ўз мутахассисликлари бўйича мустақил таржима қилишга ўргатиш уларнинг келажакдаги касбий фаолиятига замин яратади ва алоҳида аҳамият касб этади.

    66-70
    359
    27
    27-06-2026
  • ҚАДИМГИ ХАТ ТУРЛАРИНИНГ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ

    Lobar ASROROVA (Muallif)

    Мақолада инсоният тарихининг ижтимоий фаолияти билан боғлиқ бўлган моддий ёдгорликларидан бири ёзув турлари ҳақида сўз боради. Унда ҳозирда амалда бўлган ҳамда ўзи ифодалаган тил билан биргаликда ўлик ёзувга айланган ёзувларни қўшиб ҳисоблаганда инсоният учта ёзув типидан фойдаланаётгани, улар: логография, силлабография ва фонографиялар атрофлича ёритилган. Шунингдек, Ўзбекистон халқаро ислом академияси Манбалар хазинаси фондида сақланаётган №50 рақамли китобдаги қадимги хат турлари ҳақида сўз боради. XX аср бошларида кўчирилган мазкур асар Маҳмуд Ғаззоний томонидан тарқим қилинган, яъни тузиб чиқилган. Асардан қадимги ёзув турларидан тортиб, ўрта аср ёзувлари, ҳатто уларнинг тараққий этган шакллари кўрсатилган 60 дан ортиқ хат турлари алифбоси ўрин олган. Жумладан, Одам (а.с.) давридаги «Сарбони» ёзуви (Эрамиздан авв. 3760 йил), Шис (а.с.) давридаги «Сулёний», «Салбобий» (эрамиздан авв. 3670 йил) каби кўплаб пайғамбарлар алифболари, геокосмографик асарларда учрайдиган турли хил ёзув турлари, аниқ фанлардан кимё фанида қўлланиладиган махсус ёзув турларидан – «Баклатил», «Симёи сағир», «Симё ва кимё» каби хат турлари бор. Ушбу хат турларида учрайдиган ҳарфлар бошқа кўплаб қадимги ёзув турлари билан қиёсланган ҳамда дунёнинг турли ерларидан топилган қадимги битиклар билан солиштирилган.

    60-65
    313
    20
    27-06-2026
  • XIX АСРНИНГ ИККИНЧИ ЯРМИ – XX АСР БОШЛАРИДА САМАРҚАНД МАДРАСАЛАРИДА ЎҚУВ ЖАРАЁНИ

    Sunnatullo MUXIDDINOV (Muallif)

    Мақолада XIX асрнинг охири – XX аср бошларида Самарқандда мадрасаларнинг умумий ҳолати, сони, улар­нинг даромадлари таҳлил қилинган. Муаллиф Туркистон генерал-губернаторлиги даврида мадрасалар мулки­нинг бошқаруви ва Самарқанд вилоятида соҳани назорат қилишдаги ўзига хос жиҳатларни очиб берган. Янги ҳукуматнинг бу ўқув даргоҳларини бошқаришдаги сиёсатининг мадрасалар фаолиятига таъсири, мадраса тала­баларининг рус тилига муносабати, рус амалдорларининг мадрасалар ўқув жараёнига рус тилини киргизишдан кўзлаган мақсадлари очиб берилган. Мадрасалардаги талабаларнинг аниқ сони манбалар асосида кўрсатилган. Самарқанд мадрасаларининг жойлашуви вилоят миқёсида таҳлил қилиниб, талабалар сонининг номутаносиб­лиги сабаблари келтирилган. Шунингдек, мадрасаларнинг ўқув жараёни, ўқув фанлари ва китоблар рўйхати кел­тирилган. Ўқув жараёнидаги фанлар ва ўқитиладиган дарсликларнинг ютуқ ва камчиликлари ҳақида холисона фикр билдирилган. Айни даврга оид бўлган Самарқанд мадрасалари ўқув жараёни минтақадаги бошқа вилоятлар мадрасалари ўқув жараёни билан таққосланган ҳолда ёритилган. Самарқанд мадрасалари ҳақидаги маълумотлар ва хулосалар бирламчи манбалар, ёзма ва архив ҳужжатлари асосида берилган. Муаллиф томонидан муаммони ўрганишга доир бир қатор мустақил хулосалар илгари сурилган.

    18-23
    240
    20
    26-06-2026
  • THE REVISION AND MODIFICATION OF TESTS FOR LYCEUM STUDENTS IN B1 LEVEL

    Dilbar KHASANOVA (Muallif)

    The following article investigates the achievement test, which was designed by Uzbekistan Teachers of English Association (UZTEA) administrations for Year 2 students of lyceums. The target of this research is to discuss the test constructions and suggest more reliable version of them if the reason of unsatisfactory results depends on principles of assessment. The importance of the Test Modification Project for English language teachers is that the result of tests tends to be under the impact of test quality. In order to make it clear, the differences between ready given tests and modified versions will be discussed according to test specifications through following steps.

    220
    18
    26-06-2026
  • АМИР ХУСРАВ БАДИИЙ МЕРОСИДА БАДИИЯТ АНЪАНАЛАРИ

    Feruza NIZAMOVA (Muallif)

    Мақолада Амир Хусрав Деҳлавийнинг рубоий жанридаги улкан меросини ўрганишга ҳаракат қилинган.  Мақоланинг мақсади шоир асарларидаги мафкуравий ва бадиий усулни ўрганиш, шоирнинг рубоий жанрида- ги маҳоратини аниқлаш, шунингдек унинг рубоийларини таҳлил қилиш орқали форс-тожик адабиёти тарихида унинг асарлари ўрнини аниқлашдан иборатдир. У ислом оламидаги форс ва тожик тилларида ижод қилувчи шо- ирларнинг асарларига кучли таъсир кўрсатгани илмий ҳақиқатдир. Шоирнинг асарларига, шу жумладан унинг рубоийларига қизиқиш ўрта асрларда мустақил мактаб ярата олганлиги билан боғлиқ. Амир Хусрав Деҳлавий ўз даврида форс адабиётининг барча жанрларида ижод қилган. У рубоий ёзиш соҳасида камдан-кам учрайдиган файласуфдир. Шоирнинг барча асарлари Худо, коинот, инсоният, ҳаёт, ер, севги каби фалсафий фикрлар билан тўлалиги ва асарларидаги сўзларнинг мукаммал танлангани туфайли ноёб меросга айланди. Бу доирадаги улкан ютуқлар шоирнинг рубоийларига ҳам тегишлидир. Унинг рубоийларида шеъриятнинг ҳар қайси соҳасига те- гишли романтик мавзу асосий омил ҳисобланса-да, ижтимоий ва фалсафий фикр доирасида ҳам кенг тарқалди. У ҳар қандай мавзуни ўзининг шеърлари орқали етказиб бера оладиган истеъдод соҳиблиги билан инсонларни ҳайратда қолдиради. Мақоладаги айтиб ўтилган фикрлар шоир яшаб, ижод этган адабий муҳит ва унинг асарла- рининг Шарқ адабиёти ривожидаги ўрни ва аҳамиятини очиб беришга қаратилган.

    123-129
    334
    20
    23-06-2026
  • АБУЛ МУЪИН НАСАФИЙ ИЛМИЙМЕРОСИДА АҚИДАДА АДАШГАНОҚИМЛАРГА РАДДИЯЛАР(«БАҲР АЛ-КАЛОМ» АСАРИ АСОСИДА)

    Saidmukhtor OKILOV (Muallif)

    Мазкур мақолада мотуридия таълимотининг машҳур вакили Абул Муин Насафий қаламига мансуб «Баҳр ал-калом» асарининг замонавий нусхалари ҳақида маълумот берилган. «Баҳр ал-калом» асарининг тузилиши, тили ва мавзуларининг енгил ифодаланганлиги билан Абул Муин Насафийнинг шоҳ асари – «Табсират ал-адил­ла»дан кўра ўқувчига мотуридия таълимотининг осон тушунишида анча қулай экани очиб берилган. «Баҳр ал-ка­лом» асарининг замонавий танқидий учта нашри мавжуд қўлёзмалар асосида манбашунослик нуқтаи назаридан таҳлил қилинган ҳамда замонавий нашрлар орасида энг қулай китоб қайси экани эътироф этилган. Шунингдек, асарда кўтарилган ақидавий мавзуларнинг бугунги кундаги экстремистик оқимларга қарши мафкуравий аҳамия­ти ҳақида таҳлилий маълумотлар берилган. Мақолада «Баҳр ал-калом» асарида хорижийларнинг нотўғри ақида­вий қарашлари ҳамда уларнинг ўз эътиқодларига Қуръон ва ҳадисдан келтирилган далилларни нотўғри талқин қилишлари Абул Муин Насафийнинг фикрлари билан фош қилингани баён қилинган. Шунингдек, суннийлик ақидасига (аҳли сунна вал жамоа) зид бўлган «Ҳизб ат-таҳрир» ва ИШИД экстремистик оқимининг ботил эъ­тиқодларига мафкуравий раддия беришда «Баҳр ал-калом» асарининг манбашунослик аҳамияти илмий таҳлил­лар асосида очиб берилган. «Баҳр ал-калом» асарининг нафақат мотуридия таълимоти тарихини ёритишда, бал­ки одоб-ахлоққа тарғиб, ишбилармонликка ундов ва боқимандаликка қарши жиҳатлари ҳам мисоллар ёрдамида кўрсатиб берилган.

    5-13
    268
    18
    23-06-2026
  • Исломда илм ва имон категориялари нисбати хусусида

    Husain ХIDIRALIYEV (Muallif)

    Мақолада ислом динида илм ва имон категорияларининг ўзаро нисбати ўрганилади, ислом динида илм масаласи, илмни ўрганиш, илмни ривожлантириш, илм ва имон тушунчаларининг ўзаро боғлиқлиги ҳақида сўз юритилади. Бунинг учун Европанинг шарқшунос, исломшунос олимларидан М. Роденсон, А. Мрозек, Е. Фролова, Ж.Тимоти, А.Заринкуб, Б.Жонатан, Ш.Блэр, М.Букай ва америкалик олим Ф.Роузентал фикрларига ҳам мурожаат этилади. Масалан, америкалик олим Ф.Роузентал ўзининг «Илм тантанаси» китобида бу тушунчаларнинг ўзаро нақадар яқинлиги ва боғлиқлиги, ислом динида уларнинг бир-бирига зид эмас, аксинча, мувофиқ бўлиб,  ҳатто бир-биридан алоҳида тасаввур қилинмаслигини кўрсатиб ўтган.


    Шунингдек, мақолада мусулмон оламидаги машҳур аллома Имом Ғаззолийнинг «Иҳёу `улум ад-дин» («Дин илмларини жонлантириш») асарида мазкур масаладаги ўзига хос қарашлар, қатор илмий хулосалар атрофлича таҳлил қилинган. Мақолада ислом динида «илм» тушунчаси жуда муҳим ўринга эга бўлгани, ҳеч бир тарзда инкор қилинмагани ва ёмон муносабат билдирилмаганлиги очиб берилган. Бундан ташқари исломда илмларни «диний» ва «дунёвий» деб ўзаро ажратиш принципи мавжуд эмаслиги, балки фойдали, манфаат келтирадиган ёки фойдасиз, зарарли бўлган илмларгагина ажратиш принципи мавжудлиги, яъни инсониятнинг ҳақиқий, яъни ҳар томонлама:  ҳам маънавий, ҳам моддий тараққиёти, равнақи учун хизмат қиладиган илмлар исломда фойдали деб, қўллаб-қувватланиб келинганлиги алоҳида таъкидлаб ўтилган. Шунингдек, илм ва имон мутаносиблиги масаласи доимо улуғ аждодларимиз диққат марказида бўлиб, ҳар бир даврда унинг ўзига хос талқинлари ва турли қирралари ўз ифодасини топганлигига эътибор қаратилган.

    12-22
    301
    16
    22-06-2026
  • ABDULQOHIR  JURJONIY VA  MUSTAFA G‘ALAYNIY ASARLARIDA  HARFLARNING NAZARIY VA  FUNKSIONAL TALQINI: QIYOSIY TAHLIL

    Nodir TALIPOV (Muallif)

    Maqolada arab nahv ilmining muhim kategoriyalaridan biri bo ‘Igan “half’ tushunchasining nazariy asoslari, grammatik funksiyalari hamda metodik talqinlari klassik va zamonaviy ilmiy yondashuvlar doirasida qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot obyekti sifatida Abdulqohir Jurjoniyning “    asari hamda
    Mustafa G'alayniyning    kit obi tanlanib,
    ushbu manbalar arab grammatik tafakkurining turli tarixiy bosqichlarini aks ettiruvchi asosiy ilmiy dalil sifatida o'rganilgan. Jurjoniy asari klassik nahv nazariyasining konseptual poydevorini ifodalasa, G ‘alayniy asari zamonaviy ta'lim ehtiyojlariga moslashtirilgan tizimli grammatik modelni namoyon etadi.
    Maqolada harf kategoriyasining “отН" nazariyasidagi о ‘rni alohida tahlil qilinib, uning i ‘rob tizimini shakllantirishdagi boshqaruvchi funksiyasi grammatik misoliar asosida asoslab berilgan. Xususan, ismlarning qaratqich kelishigida, fe’llarning mansub holatda va ismlarning tushum kelishigida kelishini talab qiluvchi haifiar hamda fe'darning majzum shaklda qo ‘llanishini ta 'minlovchi grammatik vositalarning gap tirukturasi shakllanishidagi roli, sintaktik boshqaruv tizimidagi funksional о‘mi va semantik munosabatlarni belgilashdagi ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ко 'rsatadiki, harflar nafaqat yordamchi grammatik birlik sifatida, balki gap ichidagi sh’ukturaviy bog ‘lanishlarni tartibga soluvchi asosiy yordamchi sintaktik boshqaruv vositasi sifatidafaoliyat yuritadi.
    Shuningdek, Jurjoniyning nazariy-analitik metodo-logiyasi bilan G ‘alayniyning didaktik va amaliyyo ‘naltirilgan yondashuvi qiyoslanib, iilarning о 'xshash va farqli jihatlari aniqlangan. Ushbu qiyosiy tahlil asosida zamonaviy arab till ta 'limida harf kategoriyasini о 'qitish jarayonini takomillashtirish bo yicha metodik xulosalar ishlab chiqilgan. Natijada maqola arab grammatik merosini zamonaviy lingvodidaktik talablarga mos ravishda integratsiya qilish imkoniyatlarini ilmiy jihatdan asoslab berilgan.

    33-40
    372
    36
    22-05-2026
  • MORFOLOGIK  TUZILMA VA  SEMANTIK YO‘NALISH  O‘RTASIDAGI  BOG‘LIQLIK (HADIS TERMINOLOGIYASIDA)

    Abdul-Razek Sadiq HILAL (Muallif)

    Hadis terminologiyasi Islom fanlarida eng muhimlaridan biri hisoblanadi, chunki и boshidanoq Payg ’ambarimizdan (sollallohu alayhi va sallam) rivoyat qilingan hadislarni baholash va tanqid qilishga qaratilgan, xoh matnni (main), xoh roviylarni (isnad) tanqid qilish orqali. Hadisshunoslar о ’zlari kelishib olgan ma 'nolarni ifodalovchi atamalarni ishlab chiqishga intilishgan. Shubhasiz, bu atamalarning morfoiogik tuzilishini о ’rganish har qanday atamani tushunishda juda muhimdir, chunki morfologiya ma ’nolarni aniqlashga sezilarli hissa qo ’shadi. Morfologiya va semantika о ’rtasidagi bog ’liqlik e ’tibordan chetda qoldirib bo ’Imaydigan aniq haqiqatdir. Bu bog ’liqlik, ayniqsa, hosilalarni о 'rganishda yaqqol ко 'rinadi, chunki ularda yangi ma ’nolar qo shadigan qo ’shimchalar mavjud. Hadisshunoslik terminologiyasi hosilalarni tuzilishi va ma ’nosi jihatidan о ’rganishga qaratilgan ushbu tadqiqot uchun boy material taqdim etdi. Tadqiqot shuni ко 'rsatdiki, hadisshunoslar о ’z atamalarining tuzilishini aniq ma ’nolarga yo ’naltirishdan to ’liq xabardor edilar. Ular о ’zgaruvchan har bir narsa uchun faol sifatdoshni va doimiy har bir narsa uchun sifatdosh sifatdoshni ishlatishgan. Shuningdek, ular main uchun roviylarni va uzatish zanjirini tasvirlash uchun foydalanganlaridan farq qiladigan hosilalar va shakllardan foydalanganlar. Tadqiqot shuni ко 'rsatdiki, bir qator muhim topilmalar hadisshunoslar о ’z terminologiyalarini yaratish va chiqarish uchun barcha mavjud lingvistik vositalardan foydalanganlar.

    53-59
    291
    24
    18-05-2026
  • “УСУЛ  АЛ-ПАЗДАВИЙ”  АСАРИДА ИСТИНБОТ ҚОИДАЛАРИНИНГ ЁРИТИЛИШИ

    Saidahmadkhon GAYBULLAYEV (Muallif)

    Мсщолада ислом илмларининг энг мураккаб тармоги бўлган усул ал-фиқҳ фанидаги истинбот қоидалари ва уларнинг илмий-а.малий аҳамияти тадқиқ этилган. Ушбу фанга оид илк асар ҳижрий II (мелодий VIII) аср охирларида Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофиъий томонидан ёзилган булса-да, шаръий матнларни тушуниш ва ундан амалий-ҳукуқий ҳукмлар олишнинг муайян тартиби, қиёс, носих-мансух, саддуз-зароиъ каби қоидалар аввалдан амалий ва назарий кўринишда мавжуд эди. Мазкур цоидалар тартиби умумий тарзда саҳобаларга таълим берилган ва улар июгирдлари - тобеъинларга ўргатиб, амалиётда кўрсатиб боришган. Тобиийнларнинг даво.мчилари табаъа тобиийн даврига келиб ислом ҳуқуқи фиқҳий мазҳаблар шаклида тўлиқ намоён бўлди. Истинбот шаръий матнлар - Қуръон ва суннатдан шаръиат нормалари-аҳкамларини авваю фаҳмлаб етиш, аниқлаш ва чиқариб олиш амалиётидир. Бу ишда араб тилини мукаммал билишдан ташқари, тафсир, ҳадис, усул ai-фиқҳ, салаф уламоларининг ижмо ва ихтилофлари пухта ўзлаштирганлик ҳамда лугат-циёс илмини билиш талаб этилади. Шунингдек, шаръиатнингумумий тамойиллари, мақсадлари билан бирга халцларнинг урф-одати, шарт-шароитини ҳам тўлиқ ўрганиб чиқиш шарт этилади. Шариат матнларидан ҳукм олишда мужтаҳид олимлар томонидан шакллантириб, тартибга солинган тизим -“олтин қоидачар ” мавжуд бўлиб, улар махсус илм усул ач-фиқҳ ёки усул фани нами остида ўрганилади. Куръон оятлари ва ҳадисларни маъносини билишнинг ўзи улардан ҳукм чиқариш учун етарлик эмаслиги, улардан ҳукм чиқариш чуқур .мантиқий таҳлил қилишга боглиқ экани билан изоҳланади.
    Усул ач-фиқҳ мазкур мантиқий узвийликни ўргатувчи фан бўлиб, унинг қоидаларидан тўлиқ хабардор бўлиш, уларни бир бутунликда ўзаро таҳлил қила олиш малакасига зга бўлган саҳобалар знг ибратли даврда «фақиҳ саҳобалар» номи билан аталган. Доктор Салоҳ Абул.ҳож қайд этишича, уларнинг сони 20 кишидан ортиқ эмас. Саҳобалар орасида ҳам саноцлилари Қуръон ва ҳадисдан ҳукм олишдек масъулиятли, вазифани амалга оширар эдилар. Исломда усул ал-фиқҳ қоидаларининг тизимлаштирилгани ушбу диндаги барча меъёрлар маълу.м бир меъёр, тартиб ва тизимга асосланганини кўрсатади. VIII-IX асрларда шаклланган мазҳаблар таълимоти - ислом ҳуқуқи, қонун шилаб чиқиш тизимини тадқиқ этшида усул ал-фиқҳ илми мавзуларини ўрганиш муҳим аҳамиятга зга.
    Ушбу мақолада Фахрул-исло.м Али ибн Муҳаммад Паздавий (1009-1089)нинг ‘' Усул ал-Паздавии' ’ асаридаги истинбот қоидалари тадқиқ қилинган. Шунингдек, ҳанафии усул қоидалари асосида ҳадислардан ҳукм истинбот қилиш шартлари ва қоидалари таҳлич зтилган.

    31-37
    88
    20
    12-05-2026
  • BURHONUDDIN MARG‘INOYNING “HIDOYA” ASARINING MUSULMON FIQHINING RIVOJLANISHIDAGI O‘RNI

    Mavlidin GADJIYEV (Muallif)

    Annotatsiya. Ushbu maqola XII asrda yozilgan Burhoniddin al-Marginoniy tomonidan “Hidoya ” asariga bag'ishlangan bo‘lib, hanafiy mazhabi rivoji va islom huquqshunosligida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu fundamental asar huquqiy me'yorlarni tizimlashtirib, tartibga solib, taxminan 4800 huquqiy masalani qamrab olgan. “Hidoya" 4 jilddan iborat bo'lib, har biri huquqiy tadqiqotlarning turli jihatlariga bag'ishlangan: ibodat masalalari, ijtimoiy va tijorat munosabatlari, jinoiy huquq va adolat, shuningdek, qasamlar, urush va tinchlik, vasiyat va meros. Asar sodda va tushunarli tilda bo ‘lib, и nqfaqat huquqshunoslar, balki talabalar uchun ham tushunarli holda yo ‘zilgan. “Hidoya ” musulmon huquqshunoslari va talabalar uchun muhim bilim manbai bo ‘lib qolmoqda va huquqiy bilimlarni yangi muammolarga moslashtirishga yordam beradi. Ushbu asar chuqur tahlil vafanlararo yondashuvning namunasidir, musulmon olimlari va huquqshunoslari о ‘rtasida muloqot va о ‘zaro anglashuvni rivojlantirishga hissa qo ‘shadi.
    Maqolada mazkur asarning afzalliklari vafarqlari tahlil qilingan, uning zamonaviy dunyodagi roli ochib berilgan. Maqolada "Hidoya"ning o'zgaruvchan dunyoda islom huquqini rivojlantirish va moslashtirishga ко ‘maklashuvchi davomiy huquqiy bilim manbai sifatida ahamiyati ta 'kidlangan. Shunday qilib, Burhoniddin al-Marginoniy “Hidoya ” asari islom huquqshunosligida muhim asar ho ‘lib qolmoqda, huquqshunoslik an 'analarining davom etishiga ко ‘maklashadi va zamonaviy huquqiy masalalarni hal qilish uchun zarur bilimlar bilan huquqshunoslar va talabalar uchun manba sahaladi. Ushbu asar ilmiy ishlarning huquqiy madaniyat va zamonaviy jamiyatdagi qaror qabul qilish jarayonidagi ahamiyatini ко ‘rsatadi. Maqola “Hidoya "ning zamonaviy huquqni qo ‘Hash va huquqiy nazariyaga ta sirini, global kontekstda uning ahamiyati va tez о ‘zgarish sharoitida yuzaga keladigan muammolarni hal qilishga yordam berishini e ’tiborga oladi.

    44-51
    267
    37
    01-04-2026
  • FONOLOGIK O‘ZGARISHLARNING SO‘Z TUZILMASIGA TA’SIRI

    Sadiq Hilal Abdul-Razek (Muallif)

    Annotatsiya: Ushbu maqolada tilshunoslik tadqiqoti fonetik qonuniyatlar va morfologiya o'rtasidagi chuqur bog 'liqlikka e ’tibor qaratiladi. Chunki so ‘z yasalishini fonetika va uning qoidalaridan ajratib о ‘iganish mumkin emas. Bu bog ‘liqlikning eng yaqqol namunasi Qur ’onning sahih qiroatlaridagi farqlarda ko'zga tashlanadi. Bu morfologik farqlar ikkita asosiy omil bilan bog ‘liq: Fonetika qonunlari, ya ’ni tovush uyg ‘unligini fa ’miniash, talaffuzdagi harakatni qisqartirish va bir so ‘z ichida tovushlarning о ‘xshashligi yokifarqliligidan kelib chiqadigan qiyinchiliklardan qochish; Lahjaviy farqlar. Bu farqlar esa nutq organlarining fizik xususiyatlari, ayrim til hodisalariga sodiqlik (madaniy omillar), va qo ‘shni xalqlarning ta ’siridan kelib chiqadigan geografik omillar kabi fonetik sabablarga borib taqaladi.
    Tadqiqot Qur ’on ma nolarini izohlovchi manbalarga asoslangan bo ‘lib. sahih qiroatlardagi farqlar va ularning sabablari tahlil qilingan. Tadqiqotda bu sabablarga zamonaviy fonetika yondashuvi bilan izoh beriladi. Shuningdek, buyruqfe'liningyasalishi. ifta'ala va tafa“ala vaznlaridagi o'zgarishlar, va fonetik ta’sir ostidagi fe’l bablari kabi morfologik masalalar yoritilgan.
    Tadqiqotda tavsifly metoddan foydalanilgan — til hodisalari fonetik qonunlar asosida kuzatilib, tadqiq va tahlil qilingan.
    Tadqiqot yakunida, so ‘z yasalishi (isteqoqdan tashqari) aslida nutq sohibi ongli ravishda emas, fonetik qonunlarni tabiiy qo ‘llashi natijasidayuzaga keladigan tovush farqlariga asoslangan, degan xulosa ilgari suriladi.

    37-43
    136
    26
    01-04-2026
  • ХУСРАВ ДЕҲЛАВИЙ ИЖОДИНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ

    Feruza NIZAMOVA (Muallif)

    Мақолада Амир Хусрав Деҳлавийнинг рубоий жанридаги улкан мероси ўрганишга ҳаракат қилинган. Мақо­ланинг мақсади шоир асарларидаги мафкуравий ва бадиий усулни ўрганиш, шоирнинг рубоий жанридаги маҳо­ратини аниқлаш, шунингдек, рубоийларини таҳлил қилиш орқали форс-тожик адабиёти тарихида унинг асар­лари ўрнини аниқлашдан иборатдир. У ислом оламидаги форс ва тожик тилларида ижод қилувчи шоирларнинг асарларига кучли таъсир кўрсатгани илмий ҳақиқатдир. Шоирнинг асарларига, шу жумладан унинг рубоийла­рига қизиқиш шоирнинг ўрта асрларда мустақил мактаб ярата олганлиги билан боғлиқ. Амир Хусрав Деҳлавий ўз даврида форс адабиётининг барча жанрларида ижод қилган. У рубоий ёзиш соҳасида камдан-кам учрайдиган файласуфдир. Шоирнинг барча асарлари Худо, коинот, инсоният, ҳаёт, ер, севги каби фалсафий фикрлар билан тўлалиги ва асарларидаги сўзларнинг мукаммал танлангани туфайли ноёб меросга айланди. Бу доирадаги улкан ютуқлар шоирнинг рубоийларига ҳам тегишлидир. Унинг рубоийларида шеъриятнинг ҳар қайси соҳасига тегишли романтик мавзу асосий омил ҳисоблансада, ижтимоий ва фалсафий фикр доирасида ҳам кенг тарқалди. У ҳар қандай мавзуни ўзининг шеърлари орқали етказиб бера оладиган истеъдод соҳиби эканлиги билан инсонларни ҳайратда қолдиради. Мақолада айтиб ўтилган фикрлар шоир яшаб, ижод этган адабий муҳит ва унинг асарлари­нинг Шарқ адабиёти ривожидаги ўрни ва аҳамиятини очиб беришга қаратилган. 

    95-99
    324
    25
    28-06-2026
  • MALIKUSHSHUARO BAHORNING HAYOTI VA IJODI

    Feruza NIZAMOVA (Muallif)

    Ushbu maqolada XIX asr adabiyoti taniqli namoyandasi, shoira Malikushshuaro Bahorning ijodini o‘rganishga va tahlil qilishga harakat qilingan. Maqolaning maqsadi – XIX asr ijodkorlari asarlaridagi mafkuraviy va badiiy usulni o‘rganish, shuningdek, davr nasriy asarlarini tahlil qilish orqali fors-tojik adabiyoti tarixidagi o‘rnini aniqlashdan iboratdir. Odatda, fors-tojik klassik adabiyoti haqida gap ketganda, faqat nazm tilga olinadi-yu, nasr esa biroz  e’tibordan chetda qoladi. Shuning uchun qadimgi va o‘rta asr fors-tojik adabiyotida nazm nasrdan ustun bo‘lgan degan fikrlar ham mavjud. Darhaqiqat, fors-tojik klassik adabiyoti, avvalo, o‘zining ma’naviy g‘oyalarga boy she’riy asarlari bilan jahon madaniyati xazinasidan munosib o‘rin egalladi. Firdavsiy, Xayyom, Sa’diy, Hofiz asarlari asrlar osha o‘zining go‘zal tarovatini saqlab kelmoqda. Buning asosiy sababi ularning asarlaridagi nafosat, xalqchillik, insonparvarlik, sharqona fozillik va donishmandlik kabi fazilatlardir. XIX asr fors-tojik poeziyasi o‘zining shakl va mazmuni jihatidangina emas, balki badiiyati nuqtai nazaridan ham eng yuqori darajaga erishgan edi. Shu sababli eronshunos olimlar o‘sha davr poetik asarlarini tadqiq etish va ommalashtirishga katta ahamiyat berishgan. Nasriy asarlar taqdiri bir oz o‘zgachadir. She’riy asarlar qo‘lyozmasi nasriy asarlarga nisbatan bizgacha ko‘proq yetib kelgan va saqlangan. To‘la ishonch bilan aytish mumkinki, hozirgi zamon fors nasri fors-tojik klassik adabiyoti an’analarini ko‘p jihatdan o‘zida mujassamlashtirgan va singdirgan. Shuning uchun, fors adabiyotining g‘oyasi – ezgulik va yovuzlik kurashi bugungi fors nasrining ham asosiy mavzusi hisoblanadi. Bu adabiy-badiiy vorislik va o‘zaro aloqani mavzu tanlashda yoki munozara, afsona, safarnoma kabi janr shakllaridan foydalanishda ko‘rish mumkin.XIX asrda Eron adabiyotida she’riyatning gullab yashnaganligi izoh talab qilmaydi, ammo shu bilan birga, nasr ham davr talabidan orqada qolmaganligini mashhur sharqshunos E.Bertels, S. Braginskiy, Eron olimi va shoiri Malikushshuaro Bahor, Kotibiy, nemis olimi Gyote, tojik olimi Yu.Salimov o‘z ilmiy risolalarida qayd etishgan.

    49-57
    280
    19
    18-09-2026
  • XX-XXI АСР БОШЛАРИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁ ШИА ЖАМОАЛАРИНИНГ ИЖТИМОИЙ ВА МАДАНИЙ ҲАЁТИ

    Shuxrat TOKHTIEV (Muallif)

    Мақола Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистондаги исна-ашарий (имомий) ва исмоилийлик оқими ва-киллари бўлган шиа жамоалари тарихи ва маданиятининг таҳлилига бағишланган. Мақолада маъ-лумотлар тарихдан маълум – шиа ва суннийлар ўртасидаги қарама-қаршиликлар нафақат диний, сиёсий ва ижтимоий муносабатларда, балки ислом доирасида икки катта йўналиш вакилларининг тўғридан-тўғри кураш олиб боришгача етганлиги ҳамда бу икки йўналиш вакилларининг бир-бирига “кофир” тамғасини қўллагани, гоҳида эса, ўзаро ҳарбий юришлар ва қонли тўқнашувлар сабаби – диний томондан қабул қилмасликни сиёсий қарама-қаршиликдан ажратиб бўлмай қолган даврлар инобатга олинган ҳолда тадқиқ этилган.


    Шунингдек, ҳозирда асосан ҳанафий суннийлар орасида истиқомат қилган ҳолда азалдан ўз диний анъана ва маросимларни сақлаб келаётгани ҳамда шиалик вакилларининг Марказий Осиёга кириб ке-лиши тарихи, мавжуд шароитлар туфайли эронийларни Ўзбекистон маданияти ва фанига қўшган ҳиссаси, эронийлар каби этник гуруҳлар маҳаллий шароитларга мослашиб, ҳатто, ўзининг тегишли таъсирини кўрсата олганлиги, эронийларнинг чекланган ассимиляция жараёнини (айниқса, тил ва ма-даният жиҳатидан) кузатиладиган, аммо ушбу этник гуруҳ ўзига хос хусусиятлари (идентификация-си)ни сақлаб қолганлиги ҳақидаги маълумотлар тадқиқ қилинган.

    82 - 90
    231
    26
    27-06-2026
51 - 75 from 85 << < 1 2 3 4 > >> 

Qo'yiladigan talablar 
Tahririy kengash 
Tahririyat siyosati 
Maqolani yuborish 
Mualliflar uchun 

Nashrlar

Международная исламская академия
Barcha nashrlarni ko'rish
Islom ziyosi

O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasining «Islom ziyosi» nomli ilmiy jurnali O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasining tarix, islomshunoslik, falsafa va filologiya yo‘nalishlari bo‘yicha eʼlon qilingan maqolalar inobatga olinuvchi nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan.

Navigatiya

Jurnal haqida
Yangi son
Arxivlar
Kontaktlar

Mualtarlar uchun

Mualliflar uchun
Maqola dizayni
Materiallarni topshirish
Shaxsiy hisob

Aloqalar

 
100011, Toshkent shahri
Abdulla Qodiriy ko‘chasi, 11-uy
 
(+998 97) 443 14 70
 
info@journals.iiau.uz
Nashriyotchi: O`zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
© Copyright 2026 Islom ziyosi All Rights Reserved | Developed by in Science | Site create by in Designer
Kirish
Свет ислама
Kirish
* Majburiy
* Majburiy
Parolni unutdingizmi?
Meni eslab qoling