DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/4/13%20-%2020الكلمات المفتاحية:
илм ал-яқин бақо иродат ишқ зикр зуҳд маърифат мақом мурид ориф саҳв соликالملخص
IХ аср бошларига кeлиб, тасаввуфнинг назарий асослари ишлаб чиқилди, суфийларнинг амалий руҳий-психологик машқлари, ўз-ўзини тарбиялаш ва чиниқтириш тадбир-усуллари шаклланди. Шунингдек, тариқат, маърифат ва ҳақиқат дeган тушунчалар юзага кeлиб, тасаввуфнинг ушбу уч асосий босқичига оид қарашлар мажмуи тузилди. Шу даврдан бошлаб тасаввуф алоҳида илм сифатида қарор топди.
Тасаввуфнинг муҳим хусусиятларидан бири, фақат назарий жиҳат билан чекланиб қолмасдан тасаввуф тамойилларини тариқатлар йўли орқали амалий ҳаётда татбиқ этишидир. Назариётда “тасаввуф” деб аталган бу йўналишни амалиётда “тариқат” дейилади. Чунончи, тасаввуф дастлаб амалиётга катта аҳамият берган зоҳидлик ҳаракатидан келиб чиққан. Тасаввуфнинг кўпгина масалаларини етарлича англаб олиш учун фақатгина назарий билим кифоя қилмайди, деб ҳисоблайди суфийлар. Уларга кўра, зикр, мужоҳада ва риёзат орқали қалб ушбу масалаларни идрок этадиган софликка эришади.
Мазкур мақолада тасаввуфдаги руҳий камолот босқичлари, уларнинг даражалари, Яратганга эришиш учун босиб ўтилиши шарт қилинган йўллар тадқиқ этилган. Руҳий комиликкка кириш босқичи иродат ва унинг якуни маърифат ҳақидаги тасаввуфий қарашлар ва тушунчалар таҳлил қилинган.
Мақоладан хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, тасаввуфнинг зоҳидлик босқичида маърифат тушунчаси қўлланилмаган. Бунинг боиси шуки, зоҳидлар узлат ва тақвони пеша этган бўлишларига қарамай, ишқ ва ирфон (илоҳий маърифат)дан бебаҳра кишилар эдилар. Улар фалсафий мушоҳадакорлик, ажзу иродат билан маънавий-ахлоқий камолот сари интилиш, валийлик, кароматлар кўрсатиш каби хислатларга эга эмасдилар. Зоҳидларнинг нияти ибодат билан охират мағфиратини қозониш, Қуръонда ваъда қилинган жаннатнинг ҳузур-ҳаловатига етишиш эди. Суфийлар назарида эса жаннатга етишиш умидида тоат-ибодат қилиш ҳам таъманинг бир кўринишидир. Ҳолбуки, суфий учун на дунёдан ва на охиратдан тамаъ бўлмаслиги керак. Ягона истак бу – Ҳақ таолонинг дийдори экани мазкур мақола сўнгида ўз тасдиғини топган.
التنزيلات
المراجع
1. Абул Ҳасан Али ибн Усмон ал Жуллабий ал-Хужвирий ал-Ғазнавий. Кашф ал-Маҳжуб. Форс тилида.
2. Агзамходжаев, С. (2006). История Туркестанской автономии (Туркистон мухторияти). –С.27-28.
3. Бертельс Е.Э. (1965). Суфизм и суфийская литература. Москва: Наука. – 524 с.
4. Гольлдцигер И. (1912). Лекции об исламе / Перевод с нем. А.Н. Черновой. Брокгауз: Ефрон.
5. Ganiyev, A., & Umaraliev, S. THE ROLE OF ZAKAT IN THE EARLY STAGES OF THE ISLAMIC CIVILISATION. EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR), 25.
6. Ganiyev, Avazbek (2020) “INSTITUTION OF ZAKAT IN COLONIAL MALAYSIA,” The Light of Islam: Vol.2020 : Iss. 1 , Article 2. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss1/2
7. Ziynatullayev, Ziyodilla (2020) «The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam,» The Light of Islam: Vol. 2020 P-155.: Iss. 2 , Article 21. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/21.
8. Zinatullayev, Ziyodilla (2019) «Some features of the statemanaging in Central As ia on the eve of Islam,» The Light of Islam: Vol. 2019. P-17.: Iss. 2, Article 3. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss2/3.
9. Ислом энциклопедияси. (2004). Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси.
10. Исламов З.М. (2019) Исламское образование в Узбекистане: история, современность и перспектива / ИИ Международная научно-богословская конференция «Духовный шелковый путь. Созидание. Интеграция», - Ташкент, 2018, С. 189-197.
11. Islomov, Zohidjon (2019) “THE ROLE OF THE INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC STUDIES,” The Light of Islam: Vol. 2019 : Iss. 1 , Article Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss1/1.
12. Матибаева Р. (2019) Редкая рукопись по ханафиз-му «Манакиб Аби Ханифа» // Молодой ученый. — 2019. — №36. — С. 71-74. https://moluch.ru/archive/274/62293/.
13. Матибаева Р. (2009) «Манакиб Аби Ханифа» Абу-л-Муаййада ал-Макки ал-Хоразми как унıкалный источник по ханафизму». Автореф. дисс. к. и.н. – Ташкент, 2009. – 28 с. (на узб. яз.).
14. Mukhamedov Nematullo Asatullaevich. (2020). HUMANIST IDEAS IN WORK MEDIEVAL SCIENTISTS OF THE OASIS OF TASHKENT. Archive of Conferences, 9(1), 205-208. Retrieved from https://conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/371
15. Mukhamedov Nematullo (2020) “ACTIVITIES OF HADITH SCHOLARS (MUHADDIS) OF SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION”. The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article 11. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/11.
16. Muhamedov N. (2015). Keffal Şaşî’nin Diplomatik Faaliyeti. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2), 119-126. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/282071.
17. Комилов. (2009). Тасаввуф. Ташкент: Мавороуннаҳр-Ўзбекистон.
18. Комилов Н., А. Ё. (2005). Марказий Осиё халқлари тафаккури ривожида тасаввуфнинг тутган ўрни (XXV асрлар). Тошкент: Академия.
19. Мавлоқулова М. тарж. (2002). Калободий. Китоб ат-та‘арруф би мазҳаб аҳл ат-тасаввуф . Тошкент: Ғафур Ғулом.
20. Нажмиддин Кубро. (2004). Тасаввуфий ҳаёт. Тошкент.
21. Nematullo Hikmatullaevich Nasrullaev (2020). Role Of Ancient Written Sources In The Formation Of The Old Uzbek Literary Language. The American Journal of Social Science and Education Innovations, 2(09), 359.
22. Петрушевский И. (1966). Петрушевский И. П. Ислам в Иране в VII-XV веках. – Л.: . Ленинград: Издательство Ленинградского Университета.
23. Раҳимов К. (2020). Мовароуннаҳр тасаввуф тарихи: таълимотнинг шаклланиши ва тизимлаштирилиши (VIII-XI асрлар). Тошкент: Академнашр.
24. Сирҳиндий. (2003). Мактубот. 2003: Байрут.
25. Сирожиддинов Ш. (2011). Манба мантиқий мушоҳадани талаб қилади. Шарқ Юлдузи, 2-сон. https://saviya.uz/ijod/adabiyotshunoslik.
26. Суламий Абу Абдураҳмон. Табақот ас-суфийя / Нуриддин Шариба нашрга тайёрлаган. – Қоҳира: Мактабат ал-Хонажи, 1986. – 570 б.
27. Tokhir Abdumutalovich Khatamov “ STATE NATIONAL PROGRAM FOR THE DEVELOPMENT OF SCHOOL EDUCATION FOR 2004–2009 YEARS: (SCIENTIFIC AND HISTORICAL ANALYSIS)” International Scientific Journal Theoretical & Applied Science e-ISSN: 2409-0085 (online) Year: 2019 Issue: 06 Volume: 74 Published: 14.06.2019 http://T-Science.orghttp://tscience.org/arxivDOI/2019/06-74/PDF/06-74-12.pdf -Б. 128-132.
28. Тохтиев Ш. (2012). Краткая история самаркандских и бухарских «Ирани». Вестник Челябинского государственного университета, (33 (287). https://cyberleninka.ru/article/n/kratkaya-istoriyasamarkandskih-i-buharskih-irani
29. Toxtiev, Shuhrat Mr (2020) “Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the XX-early XXI centuries,” The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 2, Article 12. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/12
30. Турар Усмон. Тасаввуф тарихи. – Т.: Истиқлол, 1999. – -Б.93.
31. Туйчиева Нилуфар. (2019). Ғарбда тасаввуфнинг ўрганилиши ва тасааввуфшунослик мактаблари. Ислом зиёси: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/8 -Б 63-68.
32. Умар ас-Суҳравардий. Қосим Ансорий тарж. (1985). Авориф ул-маъориф. Теҳрон: Теҳрон. (1985).
33. Усмонов И. (2009). . “Наводир ал-усул” ҳикматлари. Монография. . Тошкент: Фан.
34. Усмонов. (2012). Тасаввуф фанидан глоссарий. . Ташкент: ТИУ.
35. Усмонов Иброҳим (2018) “Muslim altruism ideas in the scientists’ writings of Maverannahr,” The Light of Islam: Vol. 2018 : Iss. 1 , Article 4. https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2018/iss1/4.
36. Fuzailova, Gavhar (2020) “Eastern thinkers on the pedagogical mastery,” The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 2, Article 19. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/19 -С.138-144.
37. Шиммель А. Мир исламского мистицизма. – М.: Алетейа, Энигма, 2000. 416 с.
38. Шоалиева Наргиза. (2018) “Human and mystical(irfan) perfection in sohrab sepehri’s poetry,” The Light of Islam: Vol. 2018 : Iss. 4 , Article 5. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2018/iss4/5.
39. Қодиров Д. (2020). “Ал-мавоҳиб ус-сармадия” асари ва унда келтирилган нақшбандия тариқатига доир манбалар. Ислом зиёси. Available at:Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss1/3.
40. Қушайрий Абдулкарим. Ар-Рисала ал-Қушайрийя. Қоҳира: Дор аш-шаъб, 1989. – 633 б.
41. Ғаззолий., Абул Ҳасан Али ибн Усмон ал-Жуллабий. (2001). Иҳё улум ад-дин. Ташкент: Мовароуннаҳр.
42. Khasanov A. Lectures on the history of early Islam. Movrounnahr, Tashkent. 2017. -P. 132. (Хасанов A. Илк ислом тарихидан маърузалар. –Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. – Б. 132.)
43. Khatamov Tokhir Abdumutalovich. Public education in uzbekistan history of formation and development International Journal of Social Science And Human Research ISSN(print): 2644-0679, ISSN(online): 2644- 0695 Volume 03 Issue 07 July 2020 Page: 72-75. http://ijsshr.in/v3i7/2.php
44. Худойберганова Г.2. (2018 : iss. 4 ). “Аsceticism in world religious traditions,” vol. . Ислом Зиёси:, -Б. 24-28. https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2018/iss4/4

