DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/3/33-41الكلمات المفتاحية:
Ломиший калом илми ҳанафий-мотуридий мутакаллим ва фақиҳ “ат-Тамҳид” имон муқаллид тасдиқ иқрор.الملخص
Маҳмуд ибн Зайд Ломиший ҳижрий V ар охири - VI аср бошида Самарқандда фаолият юритган ҳанафий-мотуридий олим ҳисобланади. У мутакаллим ва усулий олим сифатида танилган. Унинг калом илмига оид “ат-Тамҳид ли қоваид ат-тавҳид”, усулул-фиқҳга доир “Китаб фи усулил-фиқҳ”, айрим фиқҳий атамалар таърифига бағишланган “Баён кашфил-алфоз” номли асарлари бизгача етиб келган. Ломиший асарлари ҳатто, Усмонли ва Салжуқий мадрасаларида ҳам дарслик сифатида ўқитилган. Ушбу мақолада олимнинг калом илмига оид “ат-Тамҳид ли қоваид ат-тавҳид” асарининг сўнгги бобидан ўрин олган имон ва унга тааллуқли бўлган масалалар тадқиқ этилган. Беш фаслдан иборат мазкур бобда имоннинг моҳияти, унинг ортиши ёки камайиши, имоннинг махлуқ ёки махлуқ эмаслиги, муқаллиднинг имони, имонда истисно қилиш каби масалалар ўрин олган. Муаллиф дастлаб имоннинг моҳияти, унга аҳли сунна уламолари томонидан берилган таърифлар, мотуридийларнинг бу борадаги қарашлари ва уларнинг далиллари, амаллар имоннинг таркибий қисмига кирмаслиги, хорижий ва жаҳмийларнинг бу борада тутган йўллари ҳақида тўхталган. Кейинги фасл имоннинг ортиши ёки камайишига бағишланган бўлиб, муаллиф мазкур мавзуда жуда қисқа иборалар билан имоннинг ортмаслиги ва камаймаслигини ифода қилиб берган. Имон бобининг учинчи фаслида унинг махлуқ ёки махлуқ эмаслиги борасида сўз боради. Бу бобда тасдиқ ва иқрор банданинг феъли бўлгани учун имоннинг махлуқлиги, лекин Аллоҳнинг тавфиқи ва ҳидояти махлуқ эмаслиги баён этилган. Кейинги икки фасл муқаллиднинг имони ва имонда истисно масаласига бағишланган. Мазкур ўринда муаллиф мотуридийлар наздида муқаллиднинг имони эътиборли экани, имонда истисно эса жоиз эмаслиги ҳақидаги қарашлар ва бу борадаги далиллари таҳлил қилинган.
التنزيلات
المراجع
1. Abdurahim A. (2012). E’tiqod durdonalari. –Toshkent: Toshkent islom universiteti.
2. Bag’dodiy A. I. (1995). al-Farq bayna al-firoq. –Bayrut: Maktaba al-asriya.
3. Buxoriy I. (2002). Sahihul-Buxoriy. –Damashq: Dor ibn Kasir.
4. Hanafiy A. I. (2016). Sharh aqoid at-Tahoviya. –Qohira: Dor al-g’od al-jadid.
5. Jaloliddin Suyutiy, Jaloliddin Mahalliy. (2016). Tafsiri Jalolayn. –Damashq: Dor ibn Kasir.
6. Lomishiy M. I. (2007). at-Tamhid li qovaid at-tavhid. –Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya.
7. Mansur A. (2009). Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. –Toshkent: Toshkent islom universiteti.
8. Moturidiy A. M. (2019). Kitob at-tavhid. –Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya.
9. Nasafiy M. I. (2000). Bahrul kalom. –Damashq: Dor al-farfur.
10. Olloyor S. (2016). Maslak al-muttaqiyn. –Toshkent: G’afur G’ulom.
11. Oqilov S. (2020). Abu Mansur al-Motiridiy ilmiy merosi va moturidiya ta’limoti. –Toshkent: Hilol-nashr.
12. Pazdaviy A. Y. (2005). Usul ad-Din. –Qohira: Maktaba al-azhariya lit-Turos.
13. Qori M. A. (2017). Zov’ul maoliy. –Istanbul: Dor al-bayrutiy.
14. Qori M. A. (2019). Sharh al-Fiqh al-akbar. –Bayrut: Dor an-nafois.
15. Qutqu M. Z. (1999). Ahli sunnat val jamoat aqoidi. –Toshkent: Movarounnahr.
16. Samarqandiy A. L. (1993). Bahrul ulum. –Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya.
17. Samarqandiy S. (1985). as-Sohaif al-ilahiyya. –Ar-Riyoz: Maktaba al-fallah.
18. Shohin A. A. (2001). al-Manhal al-hadis. –Bayrut: Olam al-kutub.
19. Taftazoniy S. (2018). Sharh al-aqoid an-Nasafiya. –Toshkent: Movarounnahr.
20. Tojiboyev B., Mamarasulov Y. (2020). “Salafiy”larga ilmiy raddiyalar. –Toshkent: Azon kitoblari.
21. Tulepov A. (2013). Islom va aqidaparast oqimlar. –Toshkent: Sharq.
22. Uvatov U., Sayfiyev H. (2018). Abu Muin Nasafiy hayoti va ilmiy merosi. –Toshkent: Movarounnahr.
23. Yusuf S. M. (2011). Sunniy aqidalar. –Toshkent: Sharq.
24. Zohid R. (2018). Ravoyih ar-rayhon (Sabotul ojizin sharhi). –Toshkent: Sharq.

