DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/3/67-76الكلمات المفتاحية:
адабиёт бадиий тафаккур поэтика поэтик воситалар параллелизм параллелизмлар таснифи тематик-психологик параллелизм лексик-морфологик параллелизм ритмик-синтактик параллелизм интонацион параллелизм.الملخص
Бугунги глобаллашув даврида аждодларимиздан қолган бой маънавий, бадиий-адабий меросни ҳар томонлама тадқиқ этиш Учинчи Ренессанс сари интилаётган ўзбек олимлари олдида турган долзарб вазифалардан ҳисобланади. Ёзма манбаларда акс этган ўзига хос поэтик воситаларнинг шаклланиши, такомилини тадқиқ этиш, уларнинг трансформациясини ўрганиш, бу воситаларининг сақланиб қолиши ва бугунги кун адабиётидаги ўрнини белгилашда муҳим ўрин тутади. Ўзбек адабиёти тарихига назар солганда, шубҳасиз, унинг бой адабий меросга эга эканлиги кўзга ташланади. Бу адабиётнинг илдизи узоқ даврларга бориб тақалади. Унинг шаклланиши ва тараққиёти бевосита қадимги туркий адабиёт билан мустаҳкам боғлиқ. Чунки ўзбек адабиёти қадимги туркий адабиёт негизида ривож топган. Қадимги турк давридаги адабий анъана изсиз йўқ бўлиб кетмади, балки ўзида мураккаб эстетик – адабий тизимни гавдалантирадиган мумтоз туркий шеъриятга кириб келди. Қадимги туркий адабиёт намуналари: Ўрхун ёдномалари, “Девону луғати-т-турк”да сақланиб қолган бадиий ижод намуналарининг шаклий – поэтик хусусиятлари илк классик даврдаги туркий адабиётда давом этгани туркий адабиётнинг узлуксиз равишда тараққий этганини кўрсатади. Мақолада туркий ёзма адабиёт тарихида узоқ ўтмишга бориб тақаладиган параллелизм ҳодисасининг шаклланиши, унинг ўзига хос хусусиятларининг ёритилиши, уларни вужудга келтирган воситалар, параллелизмларнинг такомили, уларнинг турли томондан таснифи каби масалалар бўйича қилинган ишлар тадқиқ қилинган ҳамда параллелизмларнинг шаклланиши ва таснифи билан боғлиқ олимлар фикрлари таҳлил этилган. Шунингдек, хорижлик ва маҳаллий олимларнинг ушбу ҳодиса ҳақидаги муҳим фикрлари мисоллар ёрдамида келтирилган бўлиб, параллелизмларни ўрганишда диққат қаратиш лозим бўлган ўринлар ва таснифдаги фарқларга ҳам тўхталиб ўтилган. Кейинги тадқиқотларда нималарга эътибор бериш лозимлиги қайд этилган. Натижада, ушбу ҳодисанинг ўрганилиши ва таснифи билан боғлиқ яхлит мақола вужудга келганки, бу иш тадқиқотчилар ишини енгиллаштиришда муҳим аҳамият касб этиши шубҳасиз.
التنزيلات
المراجع
1. Аbdullaeva, N. D. (1978). Sintaksicheskaya sinonimiya v sovremennom azerbaydjanskom yazыke (na osnove glagolьnыx oborotov i pridatochnыx predlojeniy) (Doctoral dissertation, Baku, 1978.—40 s).
2. Аlaviya, M. (1959). Oʼzbek xalq qoʼshiqlari. T., Fan.
3. Аrtemenko, Ye. B. (1976). Voprosi sintaksicheskogo stroya russkoy narodnoy liricheskoy pesni: Posobie k spetskursu po lingvofolkloristike dlya studentov-filologov. Voronezh. ped. in-t. Аstafeva, I. M. (1964). Vidы sintaksicheskix povtorov, ix priroda i stilisticheskoe ispolzovanie. Moskva.
4. Аstafeva, L. А. (1981). Parallelizm v liricheskix pesnyax. Folklor kak iskusstvo slova, (5), 87-101.
5. Vasilev, G. M. (1965). Yakutskoe stixoslojenie. Yakutsk.
6. Veselovskiy, А. N. (1989). Poetika syujetov// Istoricheskaya poetika. Moskva: Visshaya shkola, 300-305.
7. Veselovskiy, А. N. (1989). Psixologicheskiy parallelizm i yego formi v otrajeniyax poeticheskogo stilya. Istoricheskaya poetika.–M.: Visshaya shkola, 101-107.
8. Yefimova, T. S. (2016). PАRАLLELIZMiiI V POETIKE FOLKLORА: ISTORIOGRАFIYA. Uspexi sovremennoy nauki, 4(4), 137-140.
9. Jirmunskiy, V. (2001). Poetika russkoy poezii. Аzbuka-klassika.
10. Jirmunskiy, V. M. (1964). Ritmiko-sintaksicheskiy parallelizm kak osnova drevnetyurkskogo narodnogo epicheskogo stixa. Voprosi yazikoznaniya, (4), 3-24.
11. Jirmunskiy, V. M. (1974). Tyurkskiy geroicheskiy epos: Izbr. trudi. Nauka, Leningr. otd-nie.
12. Ibragimov S. M. Tatar telende sintaktik sinonimlar. – Kazan, 1976. – 93 c.
13. Kolpakova, N. P. (1962). Russkaya narodnaya bыtovaya pesnya. Izd-vo Аkademii nauk SSSR [Leningradskoe otd-nie].
14. Kruglov Yu. G. Russkie obryadovie pesni. – M.: Visshaya shkola, 1982. – 272 s.
15. Kulagina, А. V. (1981). Parallelizm i simvolika v chastushkax. Folklor kak iskusstvo slova. M, (5), 102-126.
16. Mamajonov А. Oʼzbek tili qoʼshma gaplarining stilistik xususiyatlari: Filol. fan. dokt. diss. – T., 1991. – 289 b.
17. Nig’monov Mr, A. (2020). Rhythmic-syntactic parallelisms in old turkic poetry (by example of extract from “Devon lugati-t-turk”). The Light of Islam, 2020(1), 185-191.
18. Nig’monov, A., Rustamiy, S., Nasirova, M., & Djafarov, B. (2020). Lexical Parallels Used In The Quatrains In The Dīwān Lughāt Al-Turk. European Journal of Molecular & Clinical Medicine, 7(3), 5301-5305.
19. Petrov, N. Ye. (2009). Olonxo–shedevr ustnogo i nematerialnogo naslediya chelovechestva. Yakutsk: Izd. YaGU.
20. Raxmonov N. А. Xudojestvennie osobennosti pamyatnika Kyul Tiginu: Dissertattsiya na soiskanie uchenoe st. kandidata filologicheskix nauk. – T., 1983. – 180 c.
21. Rahmonov N. А. Kultegin yodnomasining poetikasi // Oʼlmas obidalar. – T.: Fan, 1989. – B. 207.
22. Sarimsoqov B. Oʼzbek adabiyotida sajь. – T.: Fan, 1978. – B. 20-21.
23. Sergaliev, M. S. (1981). Sintaksicheskaya sinonimiya v sovremennom kazaxskom literaturnom yazыke: avtoref. diss... kand. filol. nauk.
24. Skovorodnikov, А. P. (1981). Ekspressivnie sintaksicheskie konstruktsii sovremennogo russkogo literaturnogo yazika.
25. Stebleva, I. V. (1971). Razvitie tyurkskix poeticheskix form v XI veke. Nauka.
26. Tomashevskiy, B. V. (2002). Teoriya literaturi. Poetika: Ucheb. poso-bie/Vstupit. statya ND Tamarchenko; Komment. SN Broytmana pri uchastii ND Ta-marchenko.
27. Ubryatova, Ye. I. (1976). Issledovaniya po sintaksisu yakutskogo yazika: Slojnoe predlojenie (kniga 1-2) (Vol. 2). Izdatelʹstvo Akademii︠a︡ nauk SSSR.
28. Oʼraeva D.S. Oʼzbek xalq lirik qoʼshiqlarida parallelizmlarning xarakteri va badiiy-kompozitsion vazifalari: Filol. fan. nomz. diss. – T., 1993. – B. 129.
29. Formanovskaya, N. I. (2007). Formanovskaya NI Stilistika slojnogo predlojeniya.
30. Homidiy H. va b. Аdabiyotshunoslik terminlari lugʼati. – T., 1970. – B. 153-154.
31. Hotamov, N., & Sarimsoqov, B. (1983). Аdabiyotshunoslik terminlarining ruscha-oʼzbekcha izohli lugʼati: oʼrta maktab oʼquvchilari, til va adabiyot oʼqituvchilari hamda filolog studentlar uchun. Ŭqituvchi.
32. Chicherov, V. I. (1959). Russkoe narodnoe tvorchestvo. Izd-vo Moskovskogo universiteta.
33. Shukurov R. M. Parallel sintaktik butunliklar: Filol. fan. nomz. ... diss. – Fargʼona, 2004. – B. 13.
34. Yakobson, R. O. (1987). Raskovanniy Pushkin// Yakobson RO Raboti popoetike. M.: Progress, 235-240.

