المؤلفون

  • Soatmurod Uralovich PRIMOV Deputy of rector for scientific affairs in Tashkent Islamic institute named after Imam Bukhari Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/2/11-19

الكلمات المفتاحية:

Ақида ровий санад мўътазила жаҳмия иститоат имон тасдиқ иқрор хавориж.

الملخص

Ушбу мақолада “ал-Фиқҳ ал-акбар” асарининг Имом Абу Ҳанифага тегишлиги борасидаги ҳозирги даврда кўтарилаётган баъзи фикрлар аслида қандай пайдо бўлгани борасида сўз кетган. Шунингдек, мазкур асарнинг Абу Ҳанифага тегишли экани 40 яқин мўътабар манбалар асосида исботлаб берилган. Ўтмишда биринчилардан бўлиб, мўътазила фирқаси вакиллари “ал-Фиқҳ ал-акбар” асарини Имом Абу Ҳанифа ёзганлигини инкор қилишган ва улар нима мақсадда бундай қилганликлари очиб берилган. Мазкур асарда мўътазилийларнинг асосий ақидаларига раддия бўлгани учун уни инкор этиш йўлига ўтиб олганлари қайд этилган. Ушбу масала борасида Ғарб тадқиқотчиларининг фикрлари ва қарашлари таҳлил қилинган. Шунингдек, мазкур асарда Қуръон оятлари ва ҳадислар келтирилмаганлиги ва баъзи фиқҳий масалаларнинг зикр қилинганини сабаб қилиб, муаллифи Имом Абу Ҳанифа экани борасида шубҳа билдирадиган фикрлари асоссиз экани баён қилинган.

Айрим тадқиқотчилар фикрича, “ал-Фиқҳ ал-акбар” асарида келтирилган айрим калом илмига оид мавзулар ва жавҳар (модда, материя, атом, эссенция) ёки араз (акседенция, симптом) сингари юнон ва араб бўлмаган бошқа файласуфлар асаридан ўтиб келган фалсафий истилоҳлар Имом Абу Ҳанифа яшаган даврида тарқалмагани унинг муллиф томонидан ёзилганини шубҳа остига қўйиши зикр қилинган. Бироқ, Имом Абу Ҳанифа мазкур атамаларни билмаган, дейиш асосли эмас. Чунки юнон ва араб бўлмаган файласуфларнинг асарларини таржима қилиш унинг замонида ҳали кенг оммавий тус олмаган бўлмаса-да, лекин бир қанча фалсафий асарлар тўлиқ таржима қилиш ва улар билан танишиш бошланган эди. Буни умавийлар ва аббосийларнинг илк даврларидаги таржима ишлари бўйича олиб борилган тадқиқотларда ҳам кўриш мумкин.

“Ал-Фиқҳ ал-акбар” асарининг уста санади мавжуд экани, уларнинг ичида энг машҳури Ҳафид номи билан машҳур бўлган Муҳаммад ибн Мустақо Оширнинг (1142-1219/1730-1804) санади ҳисобланади. Мазкур санадда 30 ровий орқали Имом Абу Ҳанифага боғланади. Бу санаднинг машҳур бўлиш сабабларидан бири, ҳанафий ровийлардан ташқари унда моликий, шофеъий ва ҳанбалий уламолар ҳам бор.

Имом Абу Ҳанифага тегишли ақидавий асарлар орасида энг ишончлиси “ал-Фиқҳ ал-акбар” бўлиб, унда ҳанафийлик ва мотуридийликнинг энг асосий ақидалари ёритилган. Шунинг учун ҳанафийлар кўпроқ яшайдиган Мовароуннаҳр, Туркия, Ҳиндистон, Покистон, Ироқ ва Сурия ўлкаларидаги ҳозиргача мазкур асар тўлиғича мукаммал ва муфассал равишда ўқитилади. Шунингдек, мадрасаларнинг асосий ўқув қўлланмалари қаторида туради ва уни талабалар бошдан-оёқ ёд оладилар.

التنزيلات

تحميل البيانات غير متوفرة حتى الآن.

المراجع

1. Abdulhalim Mahmud (1989). At-Tafkir al-falsafiy fi-l-islom. Bayrut : Maktabaa al-Maorif. 234 s.

2. Abdulqodir Qurashiy (1993). Al-Javohir al-muziya (J. 5). Hajar : Dor at-tiboa va-n-nashr. 532 s.

3. Abdulqohir Bag‘dodiy Shofe’iy (1988). Al-Farq bayn al-firaq. Qohira : Maktabaa Ibn Sino. 286 s.

4. Abdulqohir Bag‘dodiy Shofe’iy (1928). Usul ad-din. Istanbul : Matbaa ad-davla. 360 s.

5. Abu Ja’far Tahoviy (1910). Bayon as-sunna. Qozon : Maorif kutubxonasi. 421 s.

6. Abu Mansur Muhammad Samarqandiy Moturidiy (1903). Sharh al-fiqh al-akbar. Haydarobod : Matbaa majlis doirat al-maorif. 178 s.

7. Abul Muin Nasafiy (1993). Tabsirat al-adilla / Tahqiq: Husayn Atoy. Anqara : Nashriyot riosat ash-shuun ad-diniya. 564 s.

8. Abulmuzaffar Isfaroiniy (1955). At-Tabsir fi-d-din. Misr : Maktabaa al-xonjiy. 456 s.

9. Abulyusr Muhammad Bazdaviy (2003). Usul ad-din. Qohira : Maktabaa al-azhariya. 271 s.

10. Адилбаев А., Адилбаева Ш. (2014). Абу Ханифа и ханафитский мазхаб. Алматы : Кокжиек. 444 s.

11. Akmaluddin Bobartiy (1997). At-Taqrir (J. 1). Makka : Jomea Umm al-quro. 343 s.

12. Ali Qori (2002). Al-Asmo al-janiya. Patna : Xudobaxsh. 575 s.

13. Al-Olim va-l-mutaallim (1949). Rivoyat Abi Muqotil an Abu hanifa / Tahqiq: Muhammad Zohid Kavsariy. Qohira : Matbaa al-Anvor. 234 s.

14. Alouddin Abdulaziz Buxoriy (1890). Kashf al-asror (J. 1). Istanbul : Shirkati saffohiya usmoniya. 354 s.

15. Aminov Hamidulloh (2022). Imomi A’zam Abu Hanifa va uning ilmiy asariga qarshi aytilgan da’volarga raddiya. Toshkent : O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi nashriyot-matbaa birlashmasi. 147 s.

16. Ash-Shofiy fi-l-usul. Ketabpediya.com sayti qo‘lyozmasi. 187 s.

17. Badriddin Zarkashiy (1992). Al-Bahr al-muhit (J. 1). Kuvayt : Dor as-safva. 486 s.

18. Brannon M. Wheeler (2004). Abu Hanifa // The Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Volum I. USA : Macmillan Reference. 234 s.

19. Faxrulislom Ali Bazdaviy (2016). Kanz al-vusul ila ma’rifat al-usul. Madina : Dor as-siroj. 452 s.

20. Givone Jozeph (1977). The Murji’a and the theological school of Abu Hanifa. A historical and ideological study. Edinburgh : University Press. 321 s.

21. Ibn Abulizz Dimashqiy (1993). Sharh al-aqida at-tahoviya. Bayrut : Muassasa ar-Risola. –245 s.

22. Ibn Amir Hoj (1999). At-Taqrir vat-tahbir (J. 3). Bayrut : Dor al-kutub al-ilmiya. 328 s.

23. Ibn Hajar Asqaloniy (1998). Al-Mo‘jam al-mufahras. Bayrut : Muassasa ar-Risola. 345 s.

24. Ibn Nadim (1971). Al-Fehrist / Tahqiq: Rizo Tajavvud. Tehron. 543 s.

25. Ibn Qudoma Maqdisiy (1988). Isbot sifat al-uluv. Madina : Maktabaa al-ulum val-hikam. 248 s.

26. Jaloliddin Xorazmiy Gurloniy. № mmnw4509. 314 s.

27. Jozefh Schacht (1986). Abu Hanifa al-Nu’man b. Thabit // The Encyclopedia of Islam. New edition. Yolume I. Leyden: Brill. 672 s.

28. Mahmud Kafaviy (2019). Katoib a’lom al-axyor (J. 2). Bayrut : Dor al-kutub al-ilmiya. 542 s.

29. Majmui kutub va rasoil va vasoya al-Imom al-A’zam Abi Hanifa an-No‘mon ibn Sobit at-Tamimiy al-Kufiy raziyallohu anhu / tahqiq: Doktor Muhammad ibn Ismoil Abu Avvod (2022). Ammon : Maktabaa al-g‘onim lin-nashr vat-tavze’. 465 s.

30. Maryam Salom Kor (1998). At-Tarjima fil asr al-abbosiy. Damashq: Manshurot vizora as-saqofa. 312 s.

31. Muhammad Abu Bakr Abdulloh Bozib (2016). Tabsit matn al-Fiqh al-akbar ala tariqat as-suol va-l-javob. Qohira: Dor as-solih. 62 s.

32. Muhammad ibn Abdurahmon Xammis (1996). Usul ad-din inda al-Imom Abi Hanifa. Riyoz: Dor as-Sumay’iy. 699 s.

33. Muhammad ibn Abdurahmon Xammis (2015). Al-Fiqh al-akbar li-l-Imom Abi Hanifa / Sharhan va dirosatan (J. 2). Riyoz: Maktaba ar-rushd. 256 s.

34. Najmulg‘ani Rompuriy (1970). Ta’lim al-imon. Karachi: Orombog‘. 521 s.

35. Rudolf U. (1999). Al-Maturidi i sunnitskaya teologiya v Samarkande. Almat : Fond XXI vek. 286 s.

36. Şerafettın Göljuk, Adıl Bebek (1995). El-Fıkhül-ekber // Turkıye Dıyanet Vakıf Islam ansıkkopedısı (C. 12). Turkıye : Turkıye Dıyanet Vakıfı Yayınları. 547 s.

37. Soid Ustuvoiy Naysoburiy (2005). Kitob al-e’tiqod. Aqida marviya an al-Imom al-a’zam Abi Hanifa. Bayrut : Dor al-kutub al-ilmiya. 262 s.

38. Hammod Rizo nuriy (2013). Kitobi Fiqhi akbar. Lohur: Zoviya. 342 s.

39. Hofizuddin Abul Barokat Nasafiy (2010). Kashf al-asror (J. 1). Bayrut : Dor al-kutub al-ilmiya. 563 s.

40. Hofizuddin Muhammad ibn Bazzoz Kardariy (1903). Manoqib al-Imom al-A’zam // Abul Muayyid Muvaffaq Xorazmiy. Manoqib al-Imom al-A’zam Abu Hanifa (J. 1). Haydarobod : Majlis doirat al-maorif an-nizomiya. 234 s.

41. Husomiddin Sig‘noqiy (2001). Al-Kofiy. Riyoz: Maktabaa ar-rushd. 421 с.

42. Wensinck A. J. (1932). The Muslim Greed. Its genesis and historical develohment. London : Gambridge at rhe University Press. 304 s.

المؤلفات المشابهة

Abdullo GULOMOV, МАҲМУД ЛОМИШИЙНИНГ “ТАМҲИД” АСАРИДА ИМОН ВА УНГА БОҒЛИҚ МАСАЛАЛАР БАЁНИ , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 3 (2021)

Doniyor M. MURATOV, A. Aziza DZHUMABAEVA, МУХАЗРАМ – ҲАДИС РОВИЙСИ СИФАТИДА , ضياء الإسلام: مجلد 5 عدد 3 (2022)

Abdullatif ALLOQULOV, НАСАФИЙ “АҚОИД” АСАРИНИНГ ЗАМОНАВИЙ МУТААССИБ ОҚИМЛАР ҒОЯЛАРИГА ҚАРШИ КУРАШДА ЎРНИ , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Numonjon TURAEV, ИМОМ БУХОРИЙНИНГ ҲАДИС САНАДИДАГИ БОҒЛАНИШ ВА УЗИЛИШ БАЁНИГА ОИД АТАМАЛАРНИ ҚЎЛЛАШ МЕТОДИ (“АТ-ТАРИХ АЛ-КАБИР” АСАРИ МИСОЛИДА) , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Barot M. AMONOV, БАДРУДДИН АЙНИЙ МАЪНАВИЙ МЕРОСИНИНГ ҲАДИСШУНОСЛИКДАГИ ЎРНИ , ضياء الإسلام: مجلد 5 عدد 3 (2022)

Abdushukurjon MURATOV, АБУ ҲАФС НАСАФИЙ “АТ-ТАЙСИР ФИ ИЛМИТ-ТАФСИР” АСАРИНИ ТУРКИЯНИНГ “СУЛАЙМОНИЯ” ФОНДИДАГИ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ , ضياء الإسلام: مجلد 3 عدد 1 (2020)

Doniyor MURATOV, ҲАДИС ИЛМИДА САҲОБИЙЛАРНИНГ ЎРНИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

Husain ХIDIRALIYEV, Исломда илм ва имон категориялари нисбати хусусида , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 3 (2019)

Nodir QOBILOV, ИМОМ  БУХОРИЙНИНГ ҲАДИСЛАРНИ ҚАБУЛ  ВА  РИВОЯТ ҚИЛИШДАГИ  УСЛУБЛАРИ , ضياء الإسلام: مجلد 8 عدد 3 (2025)

O‘ktam PALVANOV, САЪДУДДИН ТАФТАЗОНИЙ – ИККИНЧИШАРҚ РЕНЕССАНСИ ҚОМУСИЙ ОЛИМИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

يمكنك أيضاً إبدأ بحثاً متقدماً عن المشابهات لهذا المؤلَّف.