Kalit so‘zlar:
Мовароуннаҳр фиқҳ ҳанафийлик мазҳаби алломалар ҳадис мотуридийлик Бурҳониддин Марғиноний амалий фиқҳ қиёс фатво илмий меросAnnotasiya
Ушбу мақолада Мовароуннаҳр алломаларининг фиқҳ илми ривожидаги ўрни вауларнинг и слом ҳуқуқшунослиги тараққиётига қўшган беқиёс ҳиссаси бирламчи манбалар асосида илмий таҳлил қилинган. Тадциқот доирасида ҳадис ва фиқҳ илмларининг минтақада шаклланиши, уларнинг институционал ва интеллектуал асослари, шунингдек, Ироқ ва Хуросон илмий мактабларинингушбу жараёнга ижобий таъсири атрофлича баён қилинган. Икки мактаб олимларининг илмий ҳамкорлиги натижалари асрлар давомида ижобий натижа сифатида намоён бўлиб келгани изоҳланди. Шу билан бирга, Мовароуннаҳрда шаклланган илмий муҳит, Мадраса таълим тизими, илм аҳлига бўлган ижтимоий муносабат ҳамда сиёсий барқарорлик каби омиллар мазкур ҳудудда фиқҳ илмининг ривожланишига муҳим замин яратгани ўз ифодасини топган.
Мақолада Имом Бухорий, Имом Мотуридий, Бурҳониддин Маргиноний ва Абулайс Самарқандий каби йирик алломаларнинг ҳадисшунослик ҳамда фиқҳ илми ривожига кўшган ҳиссаси илмий нуқтаи назардан ёритилган. Хусусан, уларнинг асарлари орқали ҳадис ва фиқҳ ўртасидаги узвий боглиқлик, назарий-ҳуқуқий қоидаларнинг амалий ҳаётга татбиқи ва ҳанафий мазҳабининг методологик асослари таҳлил қилинган. Шунингдек, Мовароуннаҳр фиқҳ мактаби қиёс, истиҳсон ва ижтиҳод каби ҳуқуқий усуллардан самарали фойдаланган ҳолда назарий фиқҳни амалий қозиёт ва фатво амалиёти билан уйгунлаштиргани кўрсатилган.
Шу билан бирга, мақолада Мовароуннаҳр фиқҳ мактабининг минтақавий ва халқаро таъсири ҳам таҳлил қичинган. Марказий Осиё, Ҳиндистон ва Усмонли ҳудудларида ҳанафий ҳуқуқ анъанаюрининг тарқазишида Мовароуннаҳр уламолари мероси муҳим аҳамият касб этгани асослаб берилган. Бу жараёнда Мадраса института илмий билимларнинг узлуксиз узатилииш ва фиқҳий мероснинг кенг тарқалишида муҳим роль ўйнагани қайд этилган.
Тадқиқот натижалари бўйича Мовароуннаҳр алломачари томонидан шакллантирилган илмий анъана фақат уз даври билан чекланиб цолмагани, бачки ислам ҳуқуқшунослигининг кейинги ривожига ҳам кучли таъсир кўрсатгани асосланган. Улар яратган улкан мерос фиқҳ илмини тизимлаштириш, унинг назарий ва амалий асосларини мустаҳкамлаш ҳамда ҳуқуқий тафаккурнинг бардавом ривожига хизмат қилган муҳим манба сифатида баҳоланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdelnour, M. G. (2022). The higher objectives of Islamic theology: Toward a theory of Maqasid al-Aqida. Oxford University Press.
2. Alizadeh Birjandi, Z., Malekzadeh, E., & Naseri, A. (2025). Annotating manuscripts from a functional and content point of view Subject of study: translated manuscripts. Journal of Codicology and Manuscript Research (In persian: Pizhuhish/ha-yi nuskhah/shinasT va tashTh-i mutun), 4(1), 5-38.
3. Atam, S., & Can, O. (2025). Developments in Education during the Modernization Era of the Ottoman Empire and The Educational Status of Ottoman Bureaucrats from Pristina. Hist. Views (Historijski Pogledi), 8, 69.
4. Badr, S. A. (2021). Abu Hafs Al-Nasafi (d. 537 AH/1142 CE) (Historical Study). International Journal of Early Childhood Special Education, 13(2).
5. Qelikta§, H. S. (2024). Muallimhane-i Niivvab: Osmanh Devleti’nde Medreseden Farkh Yeni Hukuk Egitiminin Onciisii. Islam Tetkikleri Dergisi, 14(1), 199-288.
6. E?it, D. (2019). Al-Qadi Husayn al-Marwarrudhi’s understanding of ijma’. Cumhuriyet Dental Journal.
8. Gezgin, Y. E. (2021). Aswad b. Yazid (d. 75/694) and its place in the history of fiqh. Islam Tetkikleri Dergisi.
9. Ghani, U. (2019). Justifying the Role of Prophetic Narration in HanafT Jurisprudence. The Case of al-ZaylaTs (d. 762/1361) Nasb al-raya as a Hadit Companion to al-MargTnanT’s (d. 593/1197) al-Hidaya. MIDEO. Melanges de ITnstitut dominicain d’dtudes orientales, (34), 99-109.
10. Giiriiz, K. (2012). Turkey: Obstacles to and examples of curriculum reform. In Confronting Challenges to the Liberal Arts Curriculum (pp. 201-225). Routledge.
11. Imran, H., & Lawang, K. A. (2022). Development of the Shafi’iyyah Fiqh Thought Pattern and the Role of al-NawawA «as a Unifier. Al-Istinbath: Jumal Hukum Islam, 7(1 May), 141-160.
12. Iqbal, M. (2022). Concluding Remarks: Qiyas and Contemporary Models of Parallel Reasoning. In Arsyad al-Banjari’s Insights on Parallel Reasoning and Dialectic in Law: The Development of Islamic Argumentation Theory in the 18th Century in Southeast Asia (pp. 223-244). Cham: Springer International Publishing.
13. Kamoliddin, S. (2019). The infancy and development of hadith in central Asia. International Journal of Recent Technology and Engineering, 8(3), 4537-4541.
14. Karadag, В. (2019). The effect ofHanafi fiqh thought on the early Ottoman fiqh studies in the Mamluk period. Cumhuriyet Dental Journal.
15. Kaya, B. S. (2022). Spatial organization of social order between political and civil elite: Four different madrasa examples in Mamluk’s Cairo. Darulfunun Ilahiyat, 33(1), 247-277.

