DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/3/66-74Kalit so‘zlar:
вақф Туркистон мулкчилик масжид мадраса мактабхона садақа қози кўчмас мулк архивAnnotasiya
Мақоланинг асосий мақсади Туркистон ҳудудларида, жумладан, Бухоро, Самарқанд, Хива, Хоразм, Тошкентда мансабдорлар ва оддий халқ орасидаги турли қатлам вакиллари томонидан имзоланган масжид ва мадрасалар учун кўчмас мулк, пул миқдори, ерлар вақфномалари ҳужжатлари ҳақида маълумот беришдир. Маълумки, вақфлардан тушган даромаддан масжид ва мадрасалар таъмири, қайта тикланиши ва сақлаш, муаззин ва имомларга ойлик тўлаш, мадраса толибларига стипендия тўлаш учун сарфланган. Методлар: тадқиқотда тарихий, таққослаш ҳамда солиштирма таҳлил усулларидан фойдаланилган.XIX аср охири ва XX аср бошларида минглаб вақфномалар имзоланиб, ҳозирги кунда архивда сақланади. Ушбу вақфномаларни ўрганиш натижасида у ёки бу масжид ёки мадрасага қанча миқдорда вақф ажратилгани, ким томонидан ажрратилгани, қаерда ва ким томонидан имзолангани ҳақида батафсил маълумот олиш мумкин. Мақолада тарихий аҳамиятга молик турли ҳужжатларга, асосан, Ўрта Осиёда ислом тарқалиши билан бу ерларда вақфга ерлар, карвонсарой, дўкон, ҳаммом, тегирмон, жувозхона ва бошқа фойда келтирувчи кўчмас мулклар, пул ва китоблар тадқиқ этилган. Ислом тарқалган илк асрларда хозирги Наманган ҳудудида вақфга қишлоқ хўжалигининг ажралмас қисми бўлмиш қул, иш ҳайвони ва меҳнат қуроллари берилгани ва кейинчалик бу муомаладан чиқиб кетгани аниқланди. Фарғонада, умуман, Қўқон хонлигида, хонлар томонидан вақф ерларидан фойдани эмас, балки ер солиғи (хирож ва таноп)ни вақф қилгани таҳлил этилган.
Мақолада ислом меъморий обидалар ва уларнинг вақф мулклари статистикаси, вақф хўжаликлари фаолиятининг умумий жиҳатлари, вақфга оид тарихий ҳужжатлар таҳлилига эътибор қаратилган. Халқимиз олийҳиммат, қўли очиқ, сахий бўлгани учун масжид ва мадрасаларнинг иншоотлари шу вақфлар ёрдамида бунёд этилгани тадқиқ ва таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdulaziz Mansur. (2004) Qur`oni Karim ma`nolarining tarzhima va tafsiri.– Toshkent. – B. 33. (in Uzb.)
2. Bekmirzaev, I. (2014). Hanafi Legal Documents in Transoxiana. The Advanced Science Journal, 5, 55-58.
3. Bekmirzaev, I. (2020). Subject: qādī’s dīwān activities in islam (the 10th-13th centuries. The Light of Islam, 2020(2), 98-109.
4. Bekmirzaev, I. (2014). Model documents and collection of formulas tradition in the classic Sunni Islam. In (No. 22, pp. 120-126). vedecko vydavatelske centrum Sociosfera-CZ sro.
5. Bekmirzaev, I. (2015). Osobennosti deloproizvodstva v uchrezhdeniyah kazi Maveraunnahra. Sociosfera, (2), 18-20. (In Russ.)
6. Burhoniddin Marg`inoniy. (1994) Hidoya. – T. (in Uzb.)
7. van den Berg L. v. H. (1882) Osnovnye nachala musul’manskogo prava, soglasno ucheniju imamov Abu Hanify i Shafii. - SPb. – S. 92-93. (In Russ.)
8. Islom. Enciklopediya. (2017) – T..: O`zbekiston millij enciklopediyasi,– B. 122. (in Uzb.)
9. Zubair A.M. (2012) The Classical Islamic Law of Waqf: A Concise Introduction // Arab Law Quarterly 26– P. 130.
10. Ziynatullayev, Ziyodilla (2020) The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam, The Light of Islam: vol. 2020 : Iss. 2 , Article21. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/ iss2/21
11. Kuran T. (2001) The Provision of Public Goods under Islamic Law: Origins, Impact, and Limitations of the Waqf System // Law & Society Review, vol. 35, No. 4– P. 853.
12. Layish A. (2008) Waqfs of Awlād al-Nās in Aleppo in the Late Mamlūk Period as Reflected in a Family Archive // Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 51, No. 2– P. 306-307.
13. Muhtasar (1994) (Shariat qonunlariga qisqacha sharh). – T. (in Uzb.)
14. Muhamedov N (2014) Idei tolerantnosti I gumanizma v deyatelnosti uchonix sufiev oazisa Tashkent. The culture of tolerance in the context of globalization: methodology of research, reality and prospect http:// sociosphera.com/ files/conference/2014/k-05_13_14. pdf#page=54-57 (in Russ).
15. Muhamedov N. (2015) Keffal Şaşî’nin Diplomatik Faaliyeti. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2), 119-126. https://dergipark.org.tr/tr/download/ article-file/282071.
16. Matibaeva, Raziya (2019) “Sacralization and traditionalization of personality Abu Khanifa in Mavarannahr,” The Light of Islam: vol. 2019 : Iss. 4, Article 3. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/ vol2019/iss4/3
17. Mukhamedov N., Turambetov N. (2020) Memorial complex of the Sultan Uwais Baba – one of cult historical centers in Central Asia // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal (Double Blind Refereed & Reviewed International Journal) vol. 10 Issue 6, June 2020 Impact Factor: SJIF 2020 = 7.13 http://www.saarj.com
18. NGA RUz. F. 2909. Op.1., d.1. (1900) Zapiska o polozhenii vakufnogo dela v Turkestanskom krae do i posle ego zavoevaniya. – Tashkent: Tipografiya shtaba Turkestanskogo kraya. – S. 2. (in Russ).
19. Sadriddin Ayniy. (1960) vospominaniya. Perevod s tadzhikskogo Anny Rozenfel’d –M.-L.: Akademiya nauk SSSR. – S. 216. (in Russ.)
20. Reichmuth P. (2010) “Lost in the Revolution”: Bukharan waqf and Testimony Documents from the Early Soviet Period // Die Welt des Islam. 50. – P. 365.
21. Tornau. (1850) Izlozhenie nachala musul’manskogo zakonovedeniya SPb.: Tip. 2 Otd. sobstv. e.i.v. kanceljarii, - 621 s. – S. 314. (in Russ.).
22. Toxtiev, Shuhrat Mr (2020) “Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the xx-early xxI centuries,” The Light of Islam: vol. 2020: Iss. 2, Article 12. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/12
23. Hidaya: Kommentarii musul’manskogo prava. (1893) Perevod s angliyskogo. T. 1 / Per. pod red.: N.I. Grodekov. – Tashkent: Tipo-lit. S.I. Lahtina. – 535 s. –S. 143. (in Russ.).
24. Fuzailova, Gavhar (2020) “Eastern thinkers on the pedagogical mastery,” The Light of Islam: vol. 2020 : Iss. 2 , Article 19. Available at: https://uzjournals.edu. uz/iiau/vol2020/iss2/19
25. Shayhova A. (1986) Dokumenty ob arende vakufnyh zemel’ v Hivinskom hanstve xIx – nachala xx veka. // Obshhestvennye nauki v Uzbekistane. №1. – S. 48. (in Russ.).
26. Shayhova A. (2015) Pravovaya i fiskal’naya dinamika zemlevladeniya v Horezme (xIx - nachalo xx v.), vostok- ORIENS, 4: 32-46. (in Russ.).
27. Sultonov, Asliddin (2019) “The new philosophical paradigm of cultural development,” The Light of Islam: vol. 2019: Iss. 4, Article 25. Available at: https:// uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/25
28. Khatamov Tokhir Abdumutalovich. Public education in uzbekistan history of formation and development. International Journal of Social Science And Human Research ISSN(print): 2644-0679, ISSN(online): 2644-0695 volume 03 Issue 07 July 2020 Page: 72-75. http:// ijsshr.in/v3i7/2.php
29. Qureshi M.A. (1990) Waqfs in India… A Study of Administrative and Legislative Control. – New Delhi. – P. 4.
30. Yakubov Q.H. (2018) xIx asrning II yarmi – xx asr boshida Hiva honligida vaqf instituti (tarihiy-manbashunoslik tahlili). Tarih fanlari bo`yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darazhasini olish uchun yozilgan dissertaciya. – T. (in Uzb.)
31. Yovkochev, S. (2012). Role of traditions in the religious education in Uzbekistan. Himalayan and Central Asian Studies, 16(3/4), 24.
32. Yovkoshev, Sh. (2018). Islam in Uzbekistan: the history and modernity. The Light of Islam, 2018 (1), 2.
33. O`zR MDA. F. I-126, 1-ro`yhat, 1995-yig`ma jild, 1-7-hujjatlar. (in Uzb.)
34. O`zR MDA. I-323 Fondi, 1-yig`ma jild, 2-3, 28, 58, 69, 73, 1151, 1326, 1429-hujjat. (in Uzb.)

