DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/4/55%20-%2065Kalit so‘zlar:
ирфон Аллоҳ ориф илм маърифат ҳикмат ирфоний илмлар ҳол мақом ишқ ахлоқ камолотAnnotasiya
Мақолада ирфон тушунчасининг мазмуни ва моҳияти, ирфон аҳлининг борлиқ, билиш, комил ахлоқ, маънавият ва маърифат, ижтимоий ривожланиш, илм-фан ҳақидаги қарашлари Шарқ фалсафий тафаккури ривожида салмоқли ўрин эгаллаган мутафаккирларнинг қарашлари билан муштараклиги, ирфоний билимларнинг янгича таснифи ҳамда унга тегишли тасаввуфий-ирфоний манбалар асосида очиб берилган.
Ирфоний адабиётларнинг Шарқ халқлари ижтимоий-маънавий ҳаёти, илм-фан, маданият, адабиёт ривожига ижобий таъсир кўрсатгани ҳамда умуминсоний маданиятнинг таркибий қисмига айлангани илмий билишнинг объективлик, интерпретация, тарихийлик, мантиқийлик, ворисийлик, тизимлилик, герменевтика, қиёсий таҳлил усуллари асосида тадқиқ этилган.
Ирфон руҳий-маънавий покликни талаб этадиган мураккаб ҳодиса сифатида бир тарафдан, диний илмларни мужассам этса, иккинчи тарафдан, динда диннинг моҳиятини ифодалайди. Дин билан ирфон илми моҳият ва ҳодиса, мазмун ва шакл муносабатлари каби мураккаб ва бир-бирига ўзаро боғлиқ ҳодиса, яъни ислом дини минг йилдан ортиқ тарихи давомида мусулмон халқларнинг имон-эътиқоди билан бирга ҳаёти ва тафаккур тарзи, маънавиятининг ажралмас қисмига айланган. Шу билан бирга, тасаввуф таълимотининг таркибий қисми ирфон ҳам асрлар оша динни фаоллаштирувчи, жонлантирувчи функцияни бажарган. Ирфон илми қадимдан турли шакл ва номлар билан аталиб, илоҳиётшунослик ва диний манбаларда турлича талқин этилган.
Ирфоний илмларнинг иерархик таснифи шариат, тариқат, маърифат асосида тушунтирилиб, ирфон илмининг ижтимоий ҳаётдаги ўрни, ирфон аҳлининг жамиятдаги фаоллиги диний анъаналар интеграциясига йўл очгани, тариқат аҳли ўртасидаги жипслик, биродарлик, альтруизм, жавонмардлик каби фазилатлар орқали жамиятни соғломлаштириш ва ахлоқий етукликка эътибор қаратилгани, орифлар ахлоқий талаб ва меъёрларни худосеварлик ва баркамоллик тушунчалари билан уйғунлаштириб, амалиётда қўллаш билан бирга, юксак ахлоқий тамойил ва меъёрларни ўз фаолиятларида намоён этганлари объектив баҳоланган.
Тасаввуф аҳлининг инсоният маънавий камолоти ва ақлий салоҳияти баркамоллиги учун хизмат қиладиган бебаҳо ирфоний асарларининг бугунги кунда ҳам ахлоқий меъёрларни жамиятни тузатиш, ҳар тарафдан бостириб келаётган ижтимоий зарарли хавфларнинг олдини олиш, глобал жараёнларга маърифат билан ёндашиш, бунинг ортидан башариятни, шу орқали дунёни ворисийлик мезони асосида такомиллаштиришдаги муҳимлиги, шу асосда, тасаввуфий-ирфоний асарлар таржималарини амалга ошириш орқали ёшларнинг тарихий хотирани англашларига доир янги парадигмал ёндашувларни ишлаб чиқиш зарурлиги илмий асосланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Комилов Н. (1996). Тасаввуф ёхуд комил инсон ахлоқи. I китоб. Тошкент: Ёзувчи, р. 47.
2. Григорян С.Н. (1960). Из истории философии Средней Азии и Ирана VII-XII веков. Москва: Наука, р. 13.
3. Хайруллаев М.M. (1994). Ўрта Осиёда IX-XII асрларда маданий тараққиёт. Тошкент: Фан, р. 22.
4. Степанянц М.Т. (2001). Восточная философия. Вводный курс. Избранные тексты. Москва: Издательская фирма Восточная литература, РАН, р. 218.
5. Доктор Саййид Жаъфар Сажжодий. (1370). Фарҳангэ эстэлоҳотэ ва таъбиротэ эрфони. Теҳрон: Таҳурий, р. 219.
6. Комилов Н. (1995). Тасаввуф тараққиётидаги янги йўналиш // Шайх Нажмиддин Кубро. Мақолалар. Масъул муҳаррир Э.Юсупов. Тошкент: Ёзувчи, р. 27.
7. Усмонов И.С. (2006). Ал-Ҳаким ат-Термизийнинг “Наводир ул-усул” асари ҳадис ва тасаввуф илмига оид муҳим манба. Тарих фан.ном.дис... aвтореферати. Тошкент. р. 15.
8. Имом Абу Абдураҳмон ас-Суллами. (2004). Табақоти суфиййа / Таржима, нашрга тайёрловчи ва муқад. муал. М.Нуриддинов. Тошкент: Фан, р. 75.
9. Mukhamedov Nematullo (2019) “The role of the Sheikh Zayniddin complex in the spiritual life of Tashkent” // Multidisciplinary scientifc journal “Arhivarius” collection of scientifc publications. р. 7-14. https:// www.researchgate.net/publication/333985613.
10. Nematullo Mukhamedov, Lazizakhon Alidjanova (2020). Personality of Khoja Akhror and his factor in the social-spiritual Life // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal_ https://www.indianjournals.com/ijor.aspx?target=ijor:aca&volume=10&issue=10&article=192. Pages: 1242-1246. DOI : 10.5958/2249-7137.2020.01263.X
11. Ал-Ҳаким ат-Термизий. (1981). Илм ал-авлиё / Сомий Наср нашрга тайёрлаган. Қоҳира: Айн аш-Шамс университети, р. 85.
12. Hodgson G. (1974). The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization. V. 2. The Expansion of Islam in the Middle Periods. Chicago & London, р 201-254.
13. Зарринкўб А. (1992). Жўстўжу дар тасаввуфи Эрон. Душанбе: Ирфон, р. 368.
14. Бергсон А. (1994). Два источника морали и религии. Москва: р. 13.
15. Комилов Н. (1999). Тасаввуф. II китоб. Тавҳид асрори. Тошкент: Ўзбекистон – Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, р. 76.
16. Смирнов A.B. (1990). Три решения проблемы Транцендентности и имманентности божественной сущности в философии Ибн Араби. Рационалистическая традиция и современность. Ближний и Средний Восток. Москва, р. 15.
17. Абу Иброҳим Исмоил Муҳаммад Мустамлий Бухорий. (1366). Шарҳ ат-таарруф ли мазҳаб ат- тасаввуф / Матнни тайёрловчи, изоҳлар ва сўзбоши муаллифи Муҳаммад Равшан. Теҳрон, р. 8.
18. Абу Хамид аль-Газали. (2007). Весы деяний и другие сочинения: Пер. с арабского А.Минияновой, С.Сагадеева. Москва: Ансар, р. 138.
19. Жўзжоний А.Ш. (2001). Тасаввуф ва инсон. Тошкент: Адолат, р. 19.
20. Аликулов. Х.А. (1991). Место религии и суфизма в социально-политической и культурной жизни Средней Азии XIV-XV вв // Из истории общественно-философской мысли и вольнодумия в Средней Азии. Ташкент: Фан, р. 19.
21. Ўрта Осиё халқлари ҳурфикрлилиги тарихидан. (1990) / Масъул муҳаррир М.М.Хайруллаев. Тошкент: Фан, р. 18.
22. Из истории общественно-философской мысли и вольнодумия в Средней Азии. (1991) / Отв. ред. М.М.Хайруллаев. Тошкент: Фан, р. 6.
23. Али ибн Усман аль-Джуллаби аль-Худжвири. (2004). Раскрытие скрытого за завесой для сведущих в тайнах сердец. (Кашф аль-махжуб ли арбаб аль-кулуб) / Пер. с английского А.Орлова. Издание первое. Москва: Единство, р. 32.
24. Кныш А.Д. (1992). Мусулманский мистицизм. Москва: Наука, р. 11.
25. Абу Ҳомид Ғаззолий. (2019). Мукошафат ул-қулуб (Қалблар кашфиёти). Тузатилган қайта нашр / Таржимон: Миразиз Аъзам. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, р. 17.
26. Доктор Саййид Жаъфар Сажжодий. (1370). Фарҳанги эстэлоҳоти ва таъбироти ирфони. Теҳрон, Таҳурий, р. 142.
27. Хожа Ориф ар-Ревгарий (1994). Орифнома / Форс-тожик тилидан С.С.Бухорий ва И.Субҳоний таржимаси. Тошкент: Наврўз, р. 5.
28. Биринджкар Р. (2014). Знакомство с исламскими науками: калам, фалсафа, ирфан: в 3 ч / Пер. с перс. С.Хaджаниязова. предисл., коммент. и общ. ред. И.А.Таировой. Москва: Садра, р. 242.
29. Шайх Саййид Абдулқодир Гийлоний. (2005). Сиррул-асрор. Мактубот / Таржимон, нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи: О.Жўрабоев. Масъул муҳ: С.Ҳасанов, С.Рафиддинов. Тошкент: Мовароуннаҳр, р. 91.
30. Турар У. (1999). Тасаввуф тарихи. Тошкент: Истиқлол, р. 13-16.
31. Саъдий Шерозий. (2015). Маърифат ёғдуси / Тузувчи ва сўзбоши муаллифи Э.Очилов. Тошкент: Ҳилол нашр, р. 32.
32. Минг бир ҳадис. (1991). Арабчадан А.Мансуров таржимаси. Тошкент: Ўзбек маскани, р. 15.
33. Никольсон Р.А. (1931). Мистические сказки. Лондон: р. 171.
34. Имом Абу Абдураҳмон ас-Суллами. (2004). Табақоти суфиййа / Таржима, нашрга тайёрловчи ва муқад. муал. М.Нуриддинов. Тошкент: Фан, р. 74.
35. Абдураҳмон Жомий. (№ 15-қўлёзма). Нафаҳот ул-унс мин ҳазарот ил-қудс. Алишер Навоий номидаги Адабиёт музейи кутубхонаси фонди, р. 6.
36. Давоний Ж. (инв. № 7703). Ахлоқи Жалолий. ЎЗФА, Шарқшунослик институти қўлёзмалар фонди, р. 26-28.
37. Исҳоқова З. (2011). Тасаввуф таълимотида орифлик ва валийлик талқини (Монография). Тошкент: Абу матбуот консалт, р. 178.
38. Ёқубов А. (2004/1). Тасаввуф ва давлатчилик. Жамият ва бошқарув, р. 23.
39. Огурцов А.П. (2010). Новая философская энциклопедия в 4 томах / пред. науч. ред. Совета В.Степин. Москва: Мысль, р. 211.
40. Давоний Ж. (инв. 7703). Ахлоқи Жалолий / ЎЗФА, Шарқшунослик институти қўлёзмалар фонди, р. 135.

