DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/3/44-51Kalit so‘zlar:
Islomshunoslik arab-musulmon madaniyati tarixshunoslik Sovet mafkurasi xorijiy olimlar rus sharqshunosligi.Annotasiya
XIX-XX asrlarda Rossiya islomshunosligi bir necha rivojlanish va modifikatsiya bosqichlaridan o'tdi. Asr boshida, 1917 yilgi inqilobgacha, islom Rossiya imperiyasida soni bo'yicha ikkinchi din edi. Davlat hokimiyati musulmon madaniyatini, jumladan, kitob nashriyoti, poligrafiya, haj va ta'lim tizimini faol qo'llab-quvvatladi. Biroq, ziddiyatlar va mafkuraviy kelishmovchiliklar ham mavjud edi. Oktyabr inqilobi va Sovet hokimiyatining o'rnatilishidan so'ng, Rossiyada islom va islomshunoslikning holati keskin o'zgardi. Diniy muassasalar repressiyaga uchradi; ko'plab masjidlar yopildi yoki qayta ixtisoslashtirildi. Shu bilan birga, sovet davrida islomni o'rganishga yangi yondashuvlar shakllandi. G'arbiy markazchilikdan Rossiya islomshunosligi Sharqqa yo'naltirilgan diskursni qayta ko'rib chiqishga o'tdi.
XX asr oxiridan boshlab, ayniqsa Sovet Ittifoqi qulagandan keyin, Rossiyada islomshunoslik yangi rivojlanish impulsini oldi. Islomni din sifatida, shuningdek, ijtimoiy-madaniy va tarixiy fenomen sifatida o'rganishga qiziqish ortdi. Islom va arab-musulmon dunyosiga bag'ishlangan nashrlar va tadqiqotlar soni ko'paydi, bu maqolani XIX-XX asrlarda Rossiya arab-musulmon madaniyati manbashunosligi muammosini qisman ko'rib chiqish va hal qilish uchun dolzarb qiladi. XIX-XX asrlarda Rossiya ilmiy institutlari va islomshunoslari tomonidan arab-musulmon madaniyati muammosining yoritilishi ushbu mavzuni o'rganish va Rossiya musulmon aholisi haqidagi ilmiy bilimlarni kengaytirishda muhim rol o'ynadi. Shuni ta'kidlash kerakki, ushbu davrning tarixiy tadqiqotlari arab-musulmon madaniyatiga nisbatan mafkuraviy bo'shliq bilan tavsiflangan.
Manbalar shuni ko'rsatadiki, Sovet Ittifoqi rahbariyati va unga aloqador kuchlar tomonidan qo'llab-quvvatlangan hukmron kommunistik mafkura madaniy va diniy jihatlarga bevosita ta'sir ko'rsatgan. Bu Rossiyadagi musulmon jamoasining tarixini va madaniyatini chuqurroq tushunishga yordam berdi, Ignatenko A.A., Novoseltsev A.P., Fil'shtinskiy I.M., Prozorov S.V., Bartold V.V., Frolova E.A., Shidfar B.Ya., Markov L.A., Naumkin V.V. va boshqa tarixshunoslar esa ilmiy ishlari orqali rus arab-musulmon madaniyati manbashunosliginig yaqqol namoyondalari hisoblanadi.
Ushbu maqolada XIX asr oxiri – XX asrning o‘rtalariga qadar rus institutlari va olimlari tomonidan arab-musulmon madaniyatining o‘rganilishi masalalari tadqiq etilgan.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Ali-Zade A. (2007). Islamskiy ensiklopedicheskiy slovar.– M. : Ansar. 2007. – C. 365.
2. Bartold V.V. (1998). Kultura musulmanstva. – M. : Lenom, 1998.
3. Bartold V.V. (1966). Sochineniya v 9 tomax. / Tom VI. – M. : Izd. "Nauka" ; Glavnaya redaksiya vostochnoy literaturi, 1966. – S.6.
4. Bolshakov O.G. (1982). Ocherki istorii arabskoy kulturi (V-XV vv). – M. : Nauka, 1982. – S.10.
5. Ignatenko A.A. (1989). V poiskax schastya. Obshestvenno-politicheskiye vozzreniya arabo-islamskix filosofov srednevekovya. -M. : Misl, 1989. – 255 s. ISBN 5-01-002154-4
6. Ignatenko A. A. (1996). Islamskiy faktor v mirovix i rossiyskix delax // NG-ssenarii. – 1996. – 21 noyabrya.
7. (2006). Imperatorskaya Rossiya i musulmanskiy mir / Sost. Arapov D.Yu. S. – Moskva, 2006. – S. 138-178.
8. (2020). Istoriya arabo-musulmanskoy filosofii / uchebnik i antologiya / pod red. Smirnova A.V. – M., 2020. – S.623.
9. Landa R.G. Islam v istorii Rossii. – S. 95 ; 97 ; 133 ; 134 ; 211 ; 225-226.
10. Markova L.A. (1987). Nauka. Istoriya i istoriografiya v XIX-XX veka. – M. : Nauka, 1987.
11. Naumkin V.V. (2008). Islam i musulmane: kultura i politika. -M. – N. Novgorod : Medina, 2008.
12. Novoselsev A. P. (1999). Xristianstvo, islam i iudaizm v stranax Vostochnoy Yevropi i Kavkaza v Sredniye veka // Voprosi istorii. – 1989. – № 9. – S. 20‒35.
13. Perevod vipolnen Nasirovoy N.R. po Murad Ramzi. Talfik al axbar va talkix al-asar fi vakai Kazan va bulgar va muluk at-tatar. – Orenburg, 1908 g. – S.8.
14. Prozorov S.M. (1991). Islam. Istoriograficheskiye ocherki. – M., 1991.
15. Sam termin «faktor» (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya) oznachayet dvijushuyu silu kakogo-libo protsessa, opredelyayushego yego xarakter ili otdelnie cherti. «Islamskiy faktor» - eto sotsialno znachimaya deyatelnost subyektov islama pri uslovii, chto oni okazivayut vliyaniye na obshestvo.
16. Filshtinskiy I. M. (1971). Ocherk arabo-musulmanskoy kulturi VII-XII vv. – M. : Izdatelstvo Akademii nauk SSSR, 1971. – 258 s.
17. Frolova Ye.A. (2010). Arabskaya filosofiya: proshloye i nastoyasheye. – M. : Yaziki slavyanskoy kulturi, 2010.
18. Frolova Ye. A. (1995). Istoriya srednevekovoy arabo-islamskoy filosofii / uchebnoye posobiye. – M., 1995.
19. Shidfar B. Ya. (1971). Ocherk arabo-musulmanskoy kulturi (VII—XII vv.) / I. M. Filshtinskiy, B. Ya. Shidfar; [Otv. red. Yu. N. Zavadovskiy] ; Akad. nauk SSSR. — M. : Nauka, 1971. – 255.
20. Frank A.J. (2001). Muslim Religious institutions in imperial Russia. The Islamic world of Novotuzensk district and the Kazakh inner horde, 1780-1910. – Leiden-Boston-Koln, 2001. – P.7.
21. Vladimir O. B. (2006). Islam in the Russian Empire // The Cambridge history of Russia. – Camb., 2006. – Vol. II. – P. 202-226.
22. "Islam v Rossii". Yest li istoriya smertelnoy vrajdi | Stati | Izvestiya (iz.ru).

