Mualliflar

  • Moldir KIZDARBEKOVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/49-60

Kalit so‘zlar:

Калила ва Димна жаҳон адабиёти қадимги Ҳинд адабиёти ахлоқий қадриятлар фалсафа аллегория адабий тарих маданий мерос.

Annotasiya

«Калила ва Димна» - бу шунчаки эртаклар тўплами эмас, балки қадимги Ҳинд илдизларидан Европа адабиётига ўтган жаҳон адабиётининг ҳақиқий ёдгорлигидир. Ҳиндистонда «Панчатантра» номи билан пайдо бўлган асар ўзининг чуқур фалсафий мазмуни ва ёрқин аллегориялари туфайли кенг шуҳрат қозонди ва турли тилларга кўплаб таржималар қилинди ва асрлар давомида турли маданият ва даврларнинг одамларини илҳомлантиришда ва ўргатишда давом этмоқда. Асрлар, маданиятлар босиб ўтган бу асар ўзининг долзарблиги ва маъно теранлигини сақлаб қолган.

Мақолада ушбу ноёб китобни турли адабий анъаналар ва фалсафий тизимларни бирлаштирган ҳодиса сифатида кўриб чиқиб, чуқур таҳлил қилинган. Муаллиф «Калила ва Димна»нинг яратилиш тарихини, қадимги ҳинд илдизларидан классикага айланган ва кейинги адабиётга катта таъсир кўрсатган ал-Муқаффа яратган арабча вариантигача ўрганган. Мақолада матнни янги маънолар ва маданий контекстлар билан бойитган турли хил мослашувлар ва таржималарнинг хусусиятлари, бу асар араб дунёсида қандай қабул қилинганлиги, форс адабиёти ривожига қандай таъсир қилганлиги ва унинг сюжетлари ва образлари Европа маданиятида қандай қайта талқин қилинганлиги таҳлил қилинган. Асарнинг жанр хусусиятларини таҳлил қилишга алоҳида эътибор қаратилган. Муаллиф «Калила ва Димна»ни эртак, масал ва фалсафий рисоланинг синтези деб билади. Ҳайвонлар нигоҳи орқали ҳикоя қилинган ҳар бир воқеа чуқур маънога эга бўлиб, дўстлик ва хиёнат, донолик ва аҳмоқлик, куч ва адолат каби абадий мавзуларни очиб беради. Ҳайвон образлари, аллегорик сюжетлар орқали чуқур фалсафий ғояларни етказишда муаллиф томонидан қўлланган бадиий услублар таҳлил қилинган. «Калила ва Димна»нинг жаҳон адабиёти ривожига қўшган ҳиссаси баҳоланади. Ушбу асар эртак жанрининг шаклланишига, шунингдек, турли даврларнинг кўплаб ёзувчи ва мутафаккирлари ижодига қандай таъсир қилгани кўриб чиқилади. «Калила ва Димна»даги таълимотлар келиб чиқиши қадимий бўлишига қарамай ўз аҳамиятини йўқотмаганлиги кўрсатилган. Бу сабоқлар замонавий одамларга ҳаётий муаммоларни ҳал қилиш ва ахлоқий ўзини ўзи яхшилаш учун қандай фойдали бўлиши мумкинлигини таҳлил қилади.

«Калила ва Димна» қадимги Ҳиндистондан Европа адабиётига етиб келган мангу донолик манбасидир. Эртаклар, масаллар ва фалсафий мулоҳазалар тўплами инсон табиати ва жамиятини чуқур таҳлил қилади. Асар нафақат жаҳон адабиётини бойитди, балки эртак жанрининг ривожланишига, Шарқ ва Ғарб фалсафий тафаккурига ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Бугунги кунда ҳам долзарб бўлиб келаётган дўстлик, хиёнат, куч ва адолат мавзулари «Калила ва Димна»ни ўзини ва атрофидаги дунёни яхшироқ тушунишга интилган ҳар бир киши учун қимматли ўқишга айлантиради.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Apolog // Ensiklopedicheskiy slovar' Brokgauza i Yefrona: v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.

2. Arabskaya skazka «Lev i Bik». Pererabotal S. S. Kondurushkin. Pet-rograd, 1918, izd-vo «Ogonek».

3. Asavbaeva, Gul'zada Baydraxmanovna. Basennie tradisii v ka-zaxskoy literature i perevodi iz I.A. Krilova. Avtoref. diss. na soiskanie uchenoy stepeni kand. fil nauk., Almati, Institut literaturi i iskusstva im. M.O.Auezova Ministerstva nauki i visshego obrazovaniya Respubliki Kazax-stana, 2000 g.

4. Auezov M. Abay (Ibragim) Kunanbaev. Jizn' i tvorchestvo / V kn.: Abay Lirika i poemi.- M.:Xud.lit., 1940.- S. 11-30.

5. Auezov M. Skazki. -Misli raznix let. - Alma-Ata, 1961, - 303 s.

6. Baytursinov A. Kirik, misal. Almati: Ak jol, 1991.

7. Baytursinov A. «Kirik misal» / Aktual'nie problemi yazika i literaturi tyurkoyazichnix narodov. - Bishkek, 1999, 10-11-dekabr', - S. 67-71.

8. Biblioteka literaturi Drevney Rusi // RAN. IRLI, pod red. D.S. Lixa-cheva, L.A. Dmitrieva, A.A. Alekseeva, N.V. Ponirko. – SPb.: Nauka, 2003. – T. 8: XIV – pervaya polovina XVI veka.

9. Gorbunov A.M. Panorama vekov: Zarubejnaya xudojestvennaya pro-za ot vozniknoveniya do XX veka - M.: Kn. palata, 1991.

10. Yensegenov T. Kazaxskaya basnya. - A.,1975.

11. Ibn al'-Mukaffa, Kalila va Dimna, Beyrut, 1952.

12. Ibn al'-Mukaffa. Kalila i Dimna // per. s arab., predisl. i komment. B. Shidfar. - M.: Xudoj. lit., 1986. - C. 6-7.

13. Jan de Labryuyer. Xarakteri, ili nravi nineshnego veka / Redaktori N. Snetkova i M. Treskunov. M-L.: «Xudojestvennaya literatura» Leningradskoe otdelenie, 1964. - 416 s.

14. Jirenshin A. Abay i yego russkie druz'ya. - Alma-Ata: AN Kaz. SSR, 1949. - 126 s.

15. Istoriya vsemirnoy literaturi: V 8 tomax // AN SSSR; In-t mirovoy lit. im. A. M. Gor'kogo. - M.: Nauka, 1983-1994. T. 4. 1987. - S. 152-159. Istochnik: http://17v-euro-lit.niv.ru/17v-euro-lit/ivl/lafonten.htm

16. Kalila i Dimna // Yevreyskaya ensiklopediya Brokgauza i Yefro-na. — SPb., 1908-1913.

17. Kalila i Dimna // per. s arab. I. Yu. Krachkovskogo i I. P. Kuz'mina, vstup. slova i prim. I. Yu. Krachkovskogo. M-L., 1934 .

18. Kalila i Dimna // per. s arabskogo I.Yu. Krachkovskogo i I.P. Kuz'mina, stat'ya i prim. I.Yu. Krachkovskogo, oform. E.A.Budovskogo. M-L.: Academia, 1954. - 368 s.

19. Kalila i Dimna // per. s arabs. I.Yu. Krachkovskogo i I.P. Kuz'mina. Pod red. I.Yu. Krachkovskogo // Izd. vtoroe. M.: IVL. 1957. - 284 s.

20. Kenevich V. «Bibliograficheskie i istoricheskie primechaniya o basnyax Krilova». 2 izdanie, SPb., 1878, - S. 261-296.

21. Ketab-e Kalila va Dimna, per. s arab. Abu-l'-ma’ali, Tebriz, 1318 l. g. x. (1900/1901).

22. Kobeev Spandiyar. «Obrazsoviy perevod» (kaz. «Үlgіlі tәrjіme») // sostaviv v 1902 godu sbornik, izd. 1910.

23. Krachkovskiy I.Yu. Izbrannie sochineniya, t. 2, M-L, 1956, - 442 s.

24. Kuchukova, Z.A. Ontologicheskiy metakod kak yadro etnopoetiki: (Karachaevo-balkarskaya mental'nost' v zerkale poezii). Nal'chik: Izdatel'stvo M. i V. Kotlyarovix, 2005. - S. 5.

25. Ometov 3. O svoeobrazii kazaxskogo literaturnogo prosessa nachala XX veka // Izvestiya AN Kaz.SSR, seriya filologicheskaya, - 1992, - 33 s.

26. Orbeli I. Basni srednevekovoy Armenii. - M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1956. - 180 s.

27. Orbeliani S. S. Kniga mudrosti i lji: (Gruzinskie basni i skazki XVP-XVSh stol.) // per. i ob'yasn. Al. Sagareli. - SPb.: Tipografiya Akad. nauk, 1878. - (2), XX. - 217 s.

28. Sil'chenko M.S. Abay. Ocherki jizni i tvorchestva – Alma-Ata: Gos-poligrafiya, 1945. - S. 112 s.

29. Suvorov M. N. Srednevekovaya literatura musul'manskogo mira: uchebno-metodicheskoe posobie // M. N. Suvorov, Z. A. Djandosova, A. I. Pi-lev. Sankt-Peterburg: Prezidentskaya biblioteka, 2015. – 151 s.

30. Sherr I. «Vseobshaya istoriya literaturi», perevod s nemeskogo pod redaksiey A. N. Pipina. - Izd. Baksta, 1867. - S. 51.

31. Shteyn A.L. «Dekameron» Bokkachcho - kniga o lyubvi. - M.: Xudo-jestvennaya literatura, 1993. - 254 s.

32. Shteyn A.L. Djovanni Bokkachcho i yego «Dekameron» // Bok-kachcho Dj. Dekameron / Per. s ital'yanskogo A. N. Veselovskogo. - M.: Gosudarstvennoe izdatel'stvo xudojestvennoy literaturi, 1955. - 655 s.

33. Xoseyn Vaez-e-Kashefi/ Anvar-e Soxayli, Tegeran, 1336 s. g. x., 1957

34. Ensiklopediya literaturnix proizvedeniy / Pod red. S.V. Staxorskogo. - M.: VAGRIUS, 1998.

35. Yakovlev Ye. Iskusstvo i mirovie religii. - M., 1985.

36. Calila et Dimna, ou Fables de Bidpai. P., 1816.

37. Fayzullayev, M.B. National - cultural values of the east in fables of muhammad shariff gulhani // ISJ Theoretical & Applied Science. 2020. - №. 02 (82). - R. 529.

38. Rarenko M.B. I.A.Krilov: izdatel', perevodchik, basnopises // M.B. Rarenko // Literaturovedcheskiy jurnal. - 2019. - № 46. - S. 17.

39. https://azertag.az/ru/xeber/kalila va dimna musulmanskii bestseller s polutoratysyacheletnei istoriei-1306782

Tegishli maqolalar

Bakhromkhuja MAKHAMADKHODJAEV, ЎРТА ОСИЁДА ТАРЖИМА МАКТАБЛАРИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР ДАВЛАТ БОШҚАРУВИДА МИЛЛИЙ ВА ДИНИЙ ҚАДРИЯТЛАР УЙҒУНЛИГИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 2 (2021)

Feruza NIZAMOVA, ХУСРАВ ДЕҲЛАВИЙ ИЖОДИНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

MUMIN MIRZO Abdupattaev, ИМОМ ШАҲРИСТОНИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИ ВА ОЛИМ АСАРЛАРИНИ ТАДҚИҚ ЭТИШДАГИ ЁНДАШУВЛАР , Islom ziyosi: Jild 5 № 2 (2022)

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР СИЁСИЙ ҚАРАШЛАРИДА ДИНИЙ ТАМОЙИЛЛАР , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Abdulazizkhan NIG‘MONOV, ТУРКИЙШУНОСЛИКДА ПАРАЛЛЕЛИЗМЛАРНИНГ ЎРГАНИЛИШИ ВА ТАСНИФИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 3 (2022)

Gularam MASHARIPOVA, ABU ALI IBN SINONING TABIIY-ILMIY VA FALSAFIY QARASHLARI , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Saidafzal SAIDJALOLOV, МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИНИНГ АСОСИЙ ЖИҲАТЛАРИ ТАДҚИҚИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Feruza NIZAMOVA, АМИР ХУСРАВ БАДИИЙ МЕРОСИДА БАДИИЯТ АНЪАНАЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Barot M. AMONOV, БАДРУДДИН АЙНИЙ МАЪНАВИЙ МЕРОСИНИНГ ҲАДИСШУНОСЛИКДАГИ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 3 (2022)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.