DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/3/%25pKalit so‘zlar:
Аристотел Ибн Сино метабазис-тақиқи исботни ташиш бурҳон фанлараро муносабатлар зотийлик муқаддама фанларнинг чегаралари айланасимон яралар.Annotasiya
Ушбу мақолада Ибн Синонинг фалсафий асарларида исботни бир фандан бошқа фанга ташиш (нақл ул-бурҳон) масаласи ўрганилган. Aристотел бурҳонни бир жинсдан бошқасига ташишни тақиқлаб, ҳар бир фаннинг чегараларини алоҳида қатъий белгилайди. Шу тариқа у илмий тадқиқот усулларининг асосини шакллантиришга ҳаракат қилади. Ибн Сино бурҳоннинг илмлараро рухсат ва ман этилиши ҳолатини изоҳлар экан, умуман олганда, Aристотел фикрларини қўллаб-қувватлайди. Ибн Сино ҳам Aристотел каби барча фанлар ўз бўлинмаларида ва бир-бирларидан мустақил ҳолда сақланиши керак, деган фикрда. Чунки у ҳамма нарсани бир бутунликда тушуниш ва ҳамма нарсани бир-бирига айлантиришга уриниш ўша бўлинмали фанларнинг ривожланишига тўсқинлик қилишидан хавотир олади.
“Зотийлик” тушунчасига асосланган бу тақиқ бурҳоний қиёснинг қисмлари бўлган термин ва муқаддамаларни ораларида биронта бўшлиқ қолдирмайдиган даражада бир-бири билан мустаҳкам боғламоқда эди. Дарҳақиқат, Aристотелнинг фанлар чегарасини белгилашдан асосий мақсади назарий асосни шакллантириш орқали илмий тадқиқотларнинг барқарорлигини таъминлашдан иборат эди. Бироқ барча фанларни алоҳида бўлинмаларга киритиб, илм-фан тараққиёти ҳақида гапириш мумкин эмас эди. Шу сабабли, мантиқ тамойилларига асосланиб, фанлар ўртасида бири борлик бурҳони, иккинчиси сабаб бурҳонини берувчи икки томонлама муносабат ўрнатилди ва натижада пайдо бўлган иерархия маълум даражада кутилган вазифанинг бажарилишини таъминлади.
Айланасимон яралар масаласи Aристотелнинг бурҳон тизимининг мукаммаллиги борасида шубҳа уйғотди. Бу ҳолат Ибн Синонинг бурҳонларни ташиш доирасини кенгайтиришига сабаб бўлди. Шу нуқтаи назардан, бизнинг тадқиқотимизда бу тақиққа ҳатто “Бурҳон” китобида ҳам ҳар доим ҳам амал қилинмаслиги ҳақида баҳс юритилиб, тақиқ тадқиқотчи ҳар қандай илмий тадқиқотни амалга оширишда мавжуд илмий инфратузилма ва мантиқ қоидаларини ҳисобга олиши кераклигини эслатувчи эслатма бўлиб хизмат қилади деган фикрни илгари сурамиз. Бу ерда муҳим ва диққат қаратилиши керак бўлган ҳолат – бурҳоннинг турли жинслараро ташинуви жараёнида бу эслатмаларни ҳисобга олган ҳолда бошқача усул қўлланилган тадқиқот натижаси муайян масалани ҳал қилишга ёки тахминий ҳақиқатга эришишга ёрдам бериш-бермаслигидир.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Абу Али ибн Сина. (1980а). Указания и наставления: логика, физика и метафизика / Перевод: М. Диноршоев, Н. Рахматуллаев и Т. Мардонов // Избранные философские произведения. – М.: Наука. – С. 229-382.
2. Абу Али ибн Сина. (1980б). Канон врачебной науки. Книга IV. Издание второе / Перевод с арабского М.А. Салье. – Ташкент: Фан.
3. Абу Али ибн Сина. (1981). Канон врачебной науки. Книга I. Издание второе / Перевод с арабского М.А. Салье, У.И. Каримова и А. Расулева. – Ташкент: Фан.
4. Абу Али ибн Сино. (1956). Китоб ул-Бурҳон // Китоб аш-Шифо: Мантиқ / Нашрга тайёрловчи: А. Афифий. – Қоҳира: ал-Матбаа ал-амирийя.
5. Абу Али ибн Сино. (1985а). Китоб ун-нажот / Нашрга тайёрловчи: Мажид Фахрий. – Байрут.
6. Абу Али ибн Сино. (1985б). ас-Симоъ ат-табиий // Китоб аш-Шифо: Табиийёт / Нашрга тайёрловчи: С. Зойид. – Қум.
7. Абу Али ибн Сино. (2012). ас-Само ва-л-олам // Китоб аш-Шифо: Табиийёт / Нашрга тайёрловчи: Маҳмуд Қосим. – Қоҳира.
8. Абу Наср Форобий. (2012). Китоб ул-Бурҳон // Мантиқийёт ли-л-Форобий, 1-жилд: ан-Нусус ал-мантиқийя / Нашрга тайёрловчи: Муҳаммад Тоқи Донишпажуҳ. – Қум. – Б. 265-349.
9. Аристотел. Иккинчи аналитиклар // L’Organon, la Rhetorique et la Poetique d’Aristote, et l’Isagoge de Porphyre. Париж. № 2346. http://gallica.bnf.fr/Search?ArianeWireIndex=index&p=1&lang=FR&q=arabe+2346
10. Аристотель. (1978а). Первая аналитика / Перевод Б.А Фохта // Сочинения в 4-х томах. – Т. 2. М.: Мысль.
11. Аристотель. (1978б). Вторая аналитика / Перевод Б.А Фохта // Сочинения в 4-х томах. – Т. 2. М.: Мысль.
12. Ибн Рушд. (1984). Шарҳ ул-бурҳон ли-Аристу ва талхис ул-бурҳон / Нашрга тайёрловчи: Абдураҳмон Бадавий. – Кувайт.
13. Ибн Рушд. (1999). ал-Куллиёт фи-т-тибб / Нашрга тайёрловчи: М.А. ал-Жобирий. – Байрут: Марказ диросат ваҳдат ал-арабийя.
14. Насируддин Тусий. (1992). Шарҳ ул-ишорат ва-т-танбиҳот / Нашрга тайёрловчи: Сулаймон Дунё. 1-жилд. Мантиқ. – Байрут: Муассаса ан-Нуъмон.
15. Aristotle. (1993). Posterior Analytics / Translated with a commentary by J. Barnes (Clarendon Aristotle Series). – Oxford: Clarendon Press.
16. Birgül M.F. (2013). İbn Rüşd’de Burhân. – İstanbul: Ötüken.
17. Cantu P. (2010). Aristotle’s prohibition rule on kind-crossing and the definition of mathematics as a science of quantities // Synthese, 174. – P. 225-235.
18. Fazlıoğlu İ. (1998). Aristoteles’te Nicelik Sorunu. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
19. Gilbert N.W. (2006). Zabarella, Jacopo (1532-1589) // Encyclopedia of Philosophy, vol. 9 (Shaftesbury-Zubiri) (D.M. Borchert, ed.) Michigan: Thomson Gale. – P. 865-867.
20. Hankinson R.J. (2005). Aristotle on Kind-Crossing // Philosophy and the Sciences in Antiquity (R.W. Sharples, ed.). Aldershot: Ashgate. – P. 23-54.
21. Hintikka J. (1972). On the Ingredients of an Aristotelian Science // Noûs, 6(1). – P. 55-69.
22. Judson L. (2019). Aristotle and Crossing the Boundaries between the Sciences. // Archive für Geschichte der Philosophie. 101(2). – P. 177-204.
23. Koca E. (2018). Akıl ve Hareket. – İstanbul: Babil.
24. Livesey S.J. (1982). Metabasis: The Interrelationship of the Sciences in Antiquity and the Middle Ages. Unpublished doctoral dissertation. – Los Angeles: The University of California.
25. do Nascimento C.A.R. (2006). Aristóteles e a metábase. // Scintilla: Revista de filosofia e mística medieval, 3(2).
26. Philoponus. (2012). On Aristotle. Posterior Analytics, 1.9-18 / Trans. by R. McKirahan. – London-New York: Bloomsbury.
27. Steinkrüger Ph. (2015). Aristotle’s metabasis-prohibition and its Reception in Late Antiquity. Unpublished doctoral dissertation. – Leuven: Katholieke Universiteit.
28. Steinkrüger Ph. (2018). Aristotle on Kind-Crossing // Oxford Studies in Ancient Philosophy, vol. 54. – P. 107-158.
29. Strobino R. (2017). Avicenna’s Kitāb al-Burhān, II.7 and its Latin Translation by Gundissalinus: Content and Text // Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale. Vol. 28. – P. 105-147.
30. Strobino R. (2021). Avicenna’s Theory of Science: Logic: Logic, Metaphysics, Epistemology. – California: University of California Press.
31. Tekin A. (2017). Varlık ve Akıl: Aristoteles ve Fârâbî’de Burhân Teorisi. – İstanbul: Klasik.
32. Türker Ö. (2019a). İbn Sina’da Metafizik Bilginin İmkânı. – Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
33. Türker Ö. (2019б). İslam’da Metafizik Düşünce: Kindî ve Fârâbî. – İstanbul: Klasik.
