Kalit so‘zlar:
Аббосийлар Балозурий мағозий сийра Хожа Халифа Урва ибн Зубайр Муҳаммад ибн Умар Воқидий Ибн Жарир ТабарийAnnotasiya
Илк ўрта асрларда мусулмон тарихнавислиги араб тилидаги тарихий асарлар билан боглиқ бўлиб, мукаммал ва аниқ тарихни ёритгани билан ажралиб туради. Улар магозий, сийра, табақот ва бошқа номлар билан аталган бўлиб, ўзига хос услубга эга бўлган. Ху су сан, магозий асарлари Муҳаммад (с. а. в.) даврининг Мадина босқичини қамраб олган бўлса, сийра асарлари VII аср иккинчи ярмигача бўлган воқеаларни ўз ичига олган. Магозий номи билан аталувчи асарлар Урва ибн Зубайр, Муҳаммад ибн Шиҳоб Зуҳрий, Ваҳб ибн Мунаббаҳ, Мусо ибн Уқба, Муҳаммад ибн Умар Воқидий, Муҳаммад ибн Оиз каби муаррихлар томонидан ёзилган. Сийра номи билан аталувчи илк ва энг муҳим асар Ибн Исҳоқнинг "Китоб ас-сийра вал-магозий” асари ҳисобланади. Кейинчалик у Ибн Ҳишом томонидан таҳрир қилиниб, “Ас-сийра ан-набавия” номи билан машҳур бўлган. Кейинчалик сийра номи билан аталувчи асарлар Абу Исҳоқ Физорий, Исмоил ибн Касир, Ибн Саййид Нас каби тарихчилар томонидан ёзилган. Ушбу асарларда Пайгамбар (с.а. в) тугилишидан олдинги тарих, Макка ва Мадинадаги шароит, ваҳийнинг келиши, ҳижрат ва бошқа муҳим воқеалар баён этилади.
Ҳарбий ҳаракатлар тарихига оид асарларда ислам динининг тарқалиши жараёни акс этган. Уларда тарихий воқеа ва ҳодисалар билан бирга юриш қилинган шаҳар ва минтақанинг араблар келишидан олдинги тарихи, давлат ботқаруви шакли, аҳолиси, табиати, эътиқоди ҳамда минтақа аҳолисининг урф-одати ва анъаналари ҳақида маълулютлар келтирилади. Мазкур асарлар футуҳ нами билан аталган бўлиб, Аҳмад ибн Яҳё Балозурийнинг “Футуҳ ал-булдон ”, Воқидийнинг “Футуҳ aui-Шом ” ea "Футуҳ ал-Амсор ”, Абу Убайданинг "Футуҳу Урминия ” ea "Футуҳу Аҳваз”, Аҳмад ибн Аъсам Куфийнинг “Китаб ал-футуҳ ” асарлари муҳим тарихий манбалар ҳисобланади. Мусулмон тарихчилари томонидан ёзилган асарлар бугунги кунга қадар муҳим манба бўлиб хизмат қилади.
Ушбу мақолада илк ўрта асрларда ислом тарихига оид ёзилган асарлар тадқиқ қилинган. Шунингдек, мазкур асарларнинг магозии, сийра каби туркумларда номланиши таҳлил этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika Instituti. (2012). Manbashunoslik fanidan Ma'ruzalar matni. -Nukus.
2. Madraimov A, Fuzailova G. (2008). Manbashunoslik. - Toshkent: “O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti.
3. Абу Бакр Наршахий. (1966). Бухоро тарихи / Форс тилидан Расулев А. таржимаси. Масъул мухаррир Ўринбоев А. - Тошкент: Фан нашриёти.
4. Азамат Зиё. (2001). Узбек давлатчилиги тарихи. - Т.: “Шарқ”.
5. Аскаров А. (2007). Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи (ўқув қўлланма). - Тошкент: Университет.
6. Атаев М.Р. (2011). Маждуддин уструшонийнинг Мовароуннаҳр фиқҳ илми тарихида тутган ўрни, тар.фан.ном. дис.. - Тошкент.
7. Ахмедов Б. (1994). Жўйбор хожаларининг тутган мавқейи ҳақида. И Тарихдан сабоқлар. - Т.: “Ўқитувчи”.
8. Ахмедов Б. (2001). Ўзбекистон тарихи манбалари. -Т.: “Ўқитувчи”.
9. Абдуҳалимов Б. (2004). “Байт ал-ҳикма” ва Ўрта Осиё олимларининг Бағдоддаги илмий фаолияти (кейинги ўринларда “Байт ал-хикма”). - Тошкент: Тошкент ислом университета.
10. Бобожонов А. (2004). Ёқут Ҳамавийнинг “Мўъжам ал-булдон” асарида шошлик олимлар // Шарқшунослик. - 12 сони.
11. Бойтуллаев Р. Остонова Г. (2010). Мозий дафтаридан сахифалар. - Т.: “Узбекистан”.
12. Нуриев О. (1997). Темурийлар бунёдкорлиги давр манбаларида. - Т.: “Абдулла Қодирий”.
13. Босворт К.Э. (2007). Мусулмон сулолалари. -Тошкснт: “Фан” нашриёти.
14. Вохидов Ш, Қодиров А. (2013). Шарқнинг машҳур сулолалари. - Тошкент: Академнашр.
15. Зоҳидов, Қ. (2013). Ислом тарихи фанидан ўқув қўлланма. Тошкент: Тошкент ислом университети.
16. Ибн Ҳишом, А. (2020). «Ас-сийра ан-набавиййа» 1 китоб // таржимонлар: Абулҳаким Орипов, Акмалжон Икромжонов, Абдулҳамид Зайриев, Жаҳонгир Неъматов, Абдулвоҳид Аҳмадалиев. Тошкент: «Hilol» нашриёт-матбааси.
17. Исмоилов М, Насруллаев Н. (2021). У рта Осиёнинг араб халифалиги бошқаруви даврида давлат муассасалари тарихи / Ўзбекистоннинг давлат муассасалари тарихи. - Тошкент: Турон Икбол.
18. Мирзо Ж. (2001). Тсрмиз тарихи. - Тошкент: Шарк нашриёти.
19. Муниров Қ, Ирисов А, Носиров А. (1983). Тошкент тарихида баъзи сиймолар. - Тошкент: Фан.
20. Мухаммаджонов А. (2009). Қанғ - қадимги Тошкент ва тошкентликлар. - Тошкент: Шарқ нашриёти.
21. Насруллаев, Н. (2020). Манбашунослик. Дарслик. Тошкент: Наврўз.
22. Умматалиев, С. (2021). Ислом тарихидан олтин саҳифалар - Умавийлар даври. Тошкент: Уқитувчи.
23. Хўжаев А. (2013). Фарғона тарихига оид маълумотлар: Қадимий ва илк ўрта аср Хитой манбаларидан таржималар ва уларга шарҳлар. -Фарғона: “Фарғона”пашриёти.
24. Рахимжонов Д, Муратов Д, Обидов Р, Алимова М. (2013). Ҳадисшунослик: ўқув қўлланма. - Тошкент: Тошкент ислом университета.
25. Шайх Муҳаммад Содиқ Мухаммад Юсуф. (2017). Ислом тарихи, иккинчи китоб. - Тошкент: Ҳилол нашр.
26. Ибн Абдулхакам. (1995). Футуху Миср ва ал-Мағриб / муҳаққиқ ва ношир Доктор Али Мухаммад Умар. Қоҳира: Мактаба ас-сақофа ад-дийнийя.
27. Даврий, А. (2000). Нашъату илм ат-таърих инда ал-аъроб. Абу Даби: Марказу зайид лит-турос ва ат-таърих.
28. Асқалоний, И. Ҳ. (2002). Лисан ал-мийзан I жуз. Байрут: Дар ал-башаир ал-исламийя.
29. Хатиб Бағдодий. (2001). Тарихи Бағдод, VII жуз. Байрут: Дар ал-ғарб ал-исламий.
30. Муззий, Ж. (1992). Таҳзиб ал-Камол, XXV жуз. Байрут: Муассаса ар-Рисала.
31. Физорий, А. И. (1987). Китаб ас-сияр / мухаққиқ: доктор Форуқ Ҳаммода. Ap-Работ: Муассаса ар-рисала.
32. Ҳамавий, Ё. (1993). Мўъжам ал-удабо, I жуз. Байрут: Дар ал-ғарб ал-исломий.
33. Ибн Надим. (1997). Ал-Фиҳрист. Байрут: Дар ал-маърифа.
34. Ибн Асокир. (1995). Тариху мадинати Дамашқ, LIII жуз. Байрут: Дар ал-фикр.
35. Савикат, С. и. (1999). Мухаммад ибн Оиз Дамашқий ва мусоннафатуху ат-таърихийя // мажалла ад-даро, хижрий 1420 йил / милодий 1999 йил 3 сони. Ар-Риёд: Дар ал-малик Абдулазиз.
36. Салумий, А. и. (2004). Воқидий ва китабуху ал-мағозий. ал-Мадина: Ал-жамиъа ал-исламийя.
37. Сафдий, С. (2000). Китаб ал-вафий бил-вафаёт, VIII жуз. Байрут: Дар иҳё ат-турос ал-аробий.
38. Сухайлий, А. и. (1967). Ар-равд ал-унуф фи шарҳи ас-Сийра ан-набавийя ли-Ибн Ҳишом. Қоҳира: Дар ал-кутуб ал-исламийя.
39. Иби Аъсам Куфий. (1991). Китоб ал-футух/мухаққиқ: Али Ширий. Байрут: Дар ал-Адва.
40. Захабий, Ш. (2006). Сияр аълом ан-нубало, VIII жуз. Қохира: Дар ал-ҳадис.
41. Захабий, Ш. (2006.). Сияр аълом ан-нубало, VI жуз. Қохира: Дар ал-хадис.
42. Ибн Исҳоқ. (2004). Ас-сийра ан-набавийя. Байрут: Дар ал-кутуб ал-илмийя.
43. Масъудий. (2005). Муруж аз-захаб, 1 жуз. Байрут: ал-мактаба ал-асрийя.
44. Танохий, М. М. (1985). Ал-Мувжаз фи марожиъит-тарожим вал-булдан вал-мусаннафат ва таърифот ал-улум. Қохира: Мактаба ал-Хонажи.
45. Мусо ибн Уқба. (1994). Ал-мағозий // мухаққиқ Мухаммад Боқшиш Абу Молик. Акадир: Жамиъа ибн аз-Зухр.
46. Халифа, X. (1981). Кашф аз-зунун, II жуз. Байрут: Дару иҳё ат-турос ал-арабий.
47. Ибн Халликон. (1972). Вафаёт ал-аъён V жуз / муҳаққиқ Доктор Эхсон Аббос. Байрут: Дару Содир.
1. Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika Instituti. (2012). “Manbashunoslik” fanidan ma'ruzalar matni. - Nukus.
2. Madraimov A, Fuzailova G. (2008). Manbashunoslik.- Toshkent: “O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti.
3. Abu Bakr Narshaxiy. (1966). Buxoro tarixi / Fors tilidan Rasulev A. tarjimasi. Mas’ul muharrir O‘rinboyev A. -Toshkent: Fan nashriyoti.
4. Azamat Ziyo. (2001). O‘zbek davlatchiligi tarixi. - T. : Sharq.
5. Asqarov A. (2007). 0‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi (o‘quv qo'llanma). - Toshkent: Universitet.
6. Atayev M.R. (2011). Majduddin al-ustrushoniyning Movarounnahr fiqh ilmi tarixida tutgan o‘mi, tar.fan. nom. dis.. - Toshkent.
7. Ahmedov B. (1994). Jo‘ybor xojalarining tutgan mavqeyi haqida. // Tarixdan saboqlar. - T.: 0‘qituvchi.
8. Ahmedov B. (2001). O‘zbekiston tarixi manbalari. -T: O‘qituvchi.
9. Abduhalimov B. (2004). “Bayt al-hikma” va O‘rta Osiyo olimlarining Bag‘doddagi ilmiy faoliyati (keyingi o‘rinlarda “Bayt al-hikma”). - Toshkent: Toshkent islom universiteti.
10. Bobojonov A. (2004). Yoqut al-Hamaviyning “Mo‘jam al-buldon” asarida shoshlik olimlar // Sharqshunoslik. - 12 soni.
11. Boytullayev R. Ostonova G. (2010). Moziy daftaridan sahifalar. - T.: O‘zbekiston.
12. Bo’riyev O. (1997). Temuriylar bunyodkorligi davr manbalarida. - T. : Abdulla Qodiriy.
13. Bosvort K.E. (2007). Musulmon sulolalari. - Toshkent : “Fan” nashriyoti.
14. Vohidov Sh, Qodirov A. (2013). Sharqning mashhur sulolalari. - Toshkent: Akademnashr.
15. Zohidov, Q. (2013). Islom tarixi fanidano'quvqo‘llanma. Toshkent: Toshkent islom universiteti.
16. Ibn Hishom, A. (2020). «As-siyra an-nabaviyya» 1 kitob // tarjimonlar: Abulhakim Oripov, Akmaljon Ikromjonov, Abdulhamid Zayriyev, Jahongir Ne’matov, Abdulvohid Ahmadaliyev. Toshkent: «Hilol» nashriyot-matbaasi.
17. Ismoilov M, Nasrullayev N. (2021). O‘rta Osiyoning arab xalifaligi boshqaruvi davrida davlat muassasalari tarixi / O‘zbekistonning davlat muassasalari tarixi. -Toshkent: Turon Iqbol.
18. Mirzo J. (2001). Termiz tarixi. - Toshkent : Sharq nashriyoti.
19. Munirov Q, Irisov A, Nosirov A. (1983). Toshkent tarixida ba’zi siymolar. - Toshkent: Fan.
20. Muhammadjonov A. (2009). Qang‘ - qadimgi Toshkent va toshkentliklar. - Toshkent: Sharq nashriyoti.
21. Nasrullayev, N. (2020). Manbashunoslik. Darslik. Toshkent: Navro'z.
22. Ummataliyev, S. (2021). Islom tarixidan oltin sahifalar - Umaviylar davri. Toshkent: O‘qituvchi.
23. Xo’jayevA. (2013). Farg’ona tarixiga oid ma’lumotlar: Qadimiy va ilk o‘rta asr Xitoy manbalaridan tarjimalar va ularga sharhlar. - Farg‘ona : “Farg‘ona”nashriyoti.
24. Rahimjonov D, Muratov D, Obidov R, Alimova M. (2013). Hadisshunoslik: o‘quv qo’llanma. - Toshkent: Toshkent islom universiteti.
25. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. (2017). Islom tarixi, ikkinchi kitob. - Toshkent: Hilol nashr.
26. Ibn Abdulhakam. (1995). Futuhu Misr va al-Mag‘rib I muhaqqiq va noshir Doktor Ali Muhammad Umar. Qohira: Maktaba as-saqofa ad-diyniyya.
27. Davriy, A. (2000). Nash’atu ilm at-ta’rix inda al-a’rob. Abu Dabi: Markazu zayid lit-turos va at-ta’rix.
28. Asqaloniy, I. H. (2002). Lisan al-miyzan I juz. Bayrut: Dar al-bashair al-islamiyya.
29. Xatib Bag’dodiy. (2001). Tarixi Bag'dod, VIIjuz. Bayrut: Dar al-g‘arb al-islamiy.
30. Muzziy, J. (1992). Tahzib al-Kamol, XXV juz. Bayrut: Muassasa ar-Risala.
31. Fizoriy, A. I. (1987). Kitab as-siyar/muhaqqiq: doktor Foruq Hammoda. Ar-Rabot: Muassasa ar-risala.
32. Hamaviy, Yo. (1993). Mo‘jam al-udabo, 1 juz. Bayrut: Dar al-g‘arb al-islomiy.
33. IbnNadim. (1997). Al-Fihrist. Bayrut: Dar al-ma’rifa.
34. Ibn Asokir. (1995). Tarixu madinati Damashq, LIII juz. Bayrut: Dar al-fikr.
35. Savikat, S. i. (1999). Muhammad ibn Oiz ad-Damashqiy va musonnafatuhu at-ta’rixiyya// majalla ad-daro, hijriy 1420yil/milodiy 1999 yil 3 soni. Ar-Riyod: Daral-malik Abdulaziz.
36. Salumiy, A. i. (2004). Al-Voqidiy va kitabuhu al-mag'oziy. al-Madina: Al-jami’a al-islamiyya.
37. Safdiy, S. (2000). Kitab al-vafiy bil-vafayot, VIII juz. Bayrut: Dar ihyo at-turos al-arobiy.
38. Suhayliy, A. i. (1967). Ar-ravd al-unuffi sharhi as-Siyra an-nabaviyya li-Ibn Hishom. Qohira: Dar al-kutub al-islamiyya.
39. Ibn A’sam Kufiy. (1991). Kitob al-futuh / muhaqqiq: Ali Shiriy. Bayrut: Dar al-Adva.
40. Zahabiy, Sh. (2006). Siyar a’lam an-nubala, VIII juz. Qohira: Dar al-hadis.
41. Zahabiy, Sh. (2006.). Siyar a’lam an-nubala, VI juz. Qohira: Dar al-hadis.
42. Ibn Is’hoq. (2004). As-siyra an-nabaviyya. Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiyya.
43. Mas’udiy. (2005). Muruj az-zahab, 1 juz. Bayrut: al-maktaba al-asriyya.
44. Tanohiy, M. M. (1985). Al-Muvjaz fi maroji’it-tarojim val-buldan val-musannafat va ta’rifot al-ulum. Qohira: Maktaba al-Xonaji.
45. Muso ibn Uqba. (1994). Al-mag‘oziy // muhaqqiq Muhammad Boqshish Abu Molik. Akadir: Jami’a ibn az-Zuhr.
46. Xalifa, H. (1981). Kashf az-zunun, II juz. Bayrut: Daru ihyo at-turos al-arabiy.
47. Ibn Xallikon. (1972). Vafayot al-a’yon V juz / muhaqqiq Doktor Ehson Abbos. Bayrut: Daru Sodir.
