Topish

Qidiruv natijalari

• ДИНШУНОСЛИКНИ ЎҚИТИШДА ЗАМОНАВИЙ УСЛУБЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ АҲАМИЯТИ

  Mahfuza ALIMOVA (Muallif)

  Мақола диншуносликка оид мавзуларни ўзлаштиришда таълим олувчиларда таҳлилий ва танқидий, мустақил фикрлашга ундайдиган замонавий методлардан фойдаланишни усулларини ўрганишга бағишланган. Мақолада олий таълимда халқаро стандартлар асосида юқори малакали, креатив ва тизимли фикрлайдиган, мустақил қарор қабул қила оладиган кадрлар тайёрлаш, уларнинг интеллектуал қобилиятларини намоён этиши ва маънавий баркамол шахс сифатида шаклланиши учун зарур шарт-шароит яратиш, олий таълим муассасаларининг ўқув режаларини кредит-модуль тизимига ўтказиш механизмларини ишлаб чиқиш ва уларни босқичма-босқич мазкур тизимга ўтказиш бўйича амалга оширилаётган қатор чора-тадбирлар ёритилган.

  
  

  Таълим жараёнида маъруза, семинар машғулотларини ташкил этишдаги замонавий ёндашувлар, диншуносликка оид мавзулардаги маърузаларнинг самарасини ошириш, маълумотларни қиёслашда диаграммалар, схема, жадвал, график каби кўргазмали қуроллардан фойдаланиш, “Ақлий ҳужум”, “Концептуал жадвал”, “Блиц-ўйин”, “Мунозара” каби услубларни қўллаш механизмлари кўрсатилган. Динлар билан боғлиқ бирор муаммо бўйича таълим олувчилар томонидан билдирилган эркин фикр ва мулоҳазаларни тўплаб, улар орқали маълум бир ечимга келишга қаратилган методларни оғзаки шаклини қўллаш усуллари ёритилган.

  
  

  Мазкур услубларда таълим берувчи томонидан берилган саволларга таълим олувчиларнинг ҳар бири ўз фикрини оғзаки билдириши, таълим олувчилар ўз жавобларини аниқ ва қисқа тарзда баён этишлари билан боғлиқ қоидалар акс этган. Методлар тўғри ва ижобий қўлланилганда шахсни эркин, ижодий ва ностандарт фикрлашга ўргатади, таълим олувчиларнинг барчасини жалб этиш имконияти бўлади, шу жумладан, уларда мулоқот қилиш ва мунозара олиб бориш маданияти шаклланади.

  
  

  Шунингдек, мақолада шахсга йўналтирилган таълим – талабанинг фикрлаш ва ҳаракат стратегиясини инобатга олган ҳолда унинг шахси, ўзига хос хусусиятлари, қобилиятини ривожлантиришга йўналтирилган таълим усули экани, унда ўқитиш муҳитининг талаба имкониятларига мослаштирилишини назарда тутиши очиб берилган. Замон талабларига кўра ташкил этилган таълим муҳити, педагогик шарт-шароитлар, таълим ҳамда тарбия жараёни талабанинг шахсий имкониятларини рўёбга чиқариш, қобилиятини ривожлантириш, шахс сифатида камолотга етишини таъминлаш, тафаккури ва дунёқарашини бойитиши ёритилган.

  56 - 65

  19

  4

  06-07-2026

• ИСЛОМ ДИНИЙ ТАЪЛИМ МАСАЛАСИГА ОИД ЁНДАШУВЛАР ВА УЛАРНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАРИ

  Zilola KHALILOVA (Muallif)

  Ушбу мақолада ислом таълими тарихи педагогикасида таълим назариясига доир ишлаб чиқилган турли концепцияларни Марказий Осиё ҳудудида ташкил этилган ислом таълим муассасалари ҳолати мисолидаги ғоявий йўналишлари тадқиқ этилади. Жумладан, ислом таълимининг ташкил этилишига кўра қуйидаги 3 та таълим моделининг муҳим жиҳатлари кўрсатиб берилган. Анъанавий диний таълим – бу йўналиш вакиллари ислом таълимининг асосий хусусиятлари бўлган араб тили, дастлабки ислом манбалари, Қуръон, шариатни ўрганиш лозимлигини муҳим ҳисоблайди. Ислом таълими педагогикасида кенг қўлланилаётган таълим усулининг иккинчи модели – модернизм ёки замонавий ислом таълими деб аталади. Бу йўналиш вакиллари дастлабки мусулмон диний таълимотини талқин қилишда замонавий жамиятдаги ривожланишни, инсоният цивилизацияси ва мусулмонларнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини, исломнинг анъанавий тартибларига содиқ қолиб, мусулмон маорифининг ривожида дунёвий таълим элементларининг зарурлигини қўллаб-қувватлайдилар. Анъанавий ва модернизм таълим усулидан фарқ қилган, учинчи таълим модели фундаментал ислом таълими деб номланади. Бундай ислом таълими тарафдорлари ислом диний таълимотини радикал талқин қилишни ижобий баҳолайдилар. Бироқ, улар мусулмон ва бошқа халқларнинг маданий ютуқлари, анъанавий урф-одатларига салбий муносабатда бўладилар.

  105 - 109

  22

  2

  29-06-2026

• АРАБ ТИЛИНИ ЎҚИТИШДА ЛОЙИҲАВИЙ ТАЪЛИМ УСУЛИ

  Yulduz ISMAILOVA (Muallif)

  Мақолада талабаларга араб тилини ўқитишда уларнинг ижодий салоҳиятларини ошириш, мустақил фикр юритиш ва тадқиқот олиб бориш (муаммони излаш, маълумотлар тўплаш, уларни таҳлил қилиш ва эришилган на­тижалар юзасидан хулосалар чиқариш каби) лаёқатларини шакллантириш ва ривожлантирилишни таъминловчи лойиҳавий таълим усулидан фойдаланиш йўллари ёритилган. Лойиҳавий таълим усули XIX асрнинг иккинчи яр­мида АҚШ қишлоқ хўжалиги мактабларида америкалик олим Ж. Дьюи ва унинг шогирди В. Х. Килпатрик томо­нидан қўлланила бошлаган ва аслида кўплаб мамлакатлар учун янги эмас. Мазкур таълим усулидан Ўзбекистонда XX асрнинг 90-йилларидан бери шахсга йўналтирилган таълим усули сифатида таълим олувчиларнинг дарсдан ташқари мустақил ишларини ташкил этишда фойдаланиб келинмоқда. Унга муаммоли таълим асос бўлиб хизмат қилиб, бу технология таълим жараёнида ўқитувчи томонидан муаммоли вазиятлар қўйилиши ва лойиҳа иштирок­чиларининг ушбу муаммони ҳал этиш орқали маълум интеллектуал маҳсулот яратишларига қаратилган. Лойиҳа иши доирасида талабаларни чет тилидаги турли материаллар билан ишлаш ва ўз мутахассисликлари бўйича мустақил таржима қилишга ўргатиш уларнинг келажакдаги касбий фаолиятига замин яратади ва алоҳида аҳамият касб этади.

  66-70

  45

  6

  27-06-2026

• МИН ДАВРИ ХИТОЙИДА ИСЛОМИЙ ТАЪЛИМ ХУСУСИЯТЛАРИ

  Odiljon ERNAZAROV (Muallif)

  Мақолада Мин империяси томонидан юритилган “хитойлаштирув” сиёсатининг Хитойдаги мусулмон халқлар ҳаётига таъсири ёритилган. Мин ҳукуматининг ислом дини ва мусулмонларнинг кундалик эҳтиёжларига ёндашуви бағрикенгликка асосланганлиги таҳлил қилинган. Хитойдаги мусулмон халқларнинг маҳаллий муҳитга мослашувида ўзига хос жараён архитектура, маданий ҳаёт ва таълим-тарбия соҳасида кечганлигига алоҳида эътибор берилган. Бу жараён исломий билимларни қатъий тартиблаштирилган ва ихтисослаштирилган таълим бериш услуби – масжид таълими мисолида асосланган.

  
  

  Масжид таълимининг илк ташаббускори Шэньси (Shaanxi) провинциясидаги Вэиченг (Weicheng) шаҳарчасида яшаган Ҳу Денжоу (Hu Dengzhou) ҳисобланади. Ушбу таълим тизими аста-секин мусулмонлар кўп миқдорда жамланган Шаньдун (Shandong), Чжецзян (Zhejiang), Хунань (Hunan), Хубэй (Hubei), Юньнан ва Гуанхи каби шаҳарларда ҳам жорий этилган.

  
  

  Дастлабки босқичда масжид таълими яхлит шаклга эга бўлган. Вақт ўтгач, ушбу таълим тизими ривожланиб, бошланғич таълимдан юқори таълим ажратилган ҳамда у уч босқичга бўлинган: бошланғич, умумий ўрта ва ўрта махсус таълим. Масжид таълимининг мазкур уч босқичи орасида бошланғич босқич энг оммабоп ҳисобланган. Масжид таълимининг бошланғич босқичи оммавийлашуви Хитойда ислом дини тарқалиши ва ривожланишида катта аҳамият касб этган.

  
  

  Бошланғич таълим босқичи масжид таълимининг дастлабки даври бўлиб, унда мусулмонлар умумий исломий билимларни эгаллаганлар. Умумий ўрта мактаб босқичи масжид таълимининг оралиқ бўғини саналган. Коллеж босқичи эса имомлар етиштиришга ихтисослашган. Бу босқич талабалари “халифа” ёки “мулла” деб аталган. Улар систематик равишда араб ва форс тиллари, фиқҳ, ақида, тажвид ва адабиётдан таълим олганлар. Коллежлар катта ва ўрта ҳажмдаги масжидларда ташкил қилинган. Коллеж ўқитувчилари махсус тайёргарликка эга имомлар бўлган ва уларга маҳаллий аҳоли томонидан ҳурмат кўрсатилиб, “жинши” – “диний манбалар мутахассиси”, “минжин” – “муқаддас матнлар бўйича мастер”, “охун” ва “уста” деб аталганлар.

  
  

  Хитойдаги мусулмонлар ҳаётида маҳаллий маданият белгилари, жумладан, эътиқод ва этика масалалари билан мослашув тадрижий ва нисбатан мураккаб кечди. Мусулмонлар бир томондан, Қуръони карим ва ҳадиси шариф кўрсатмалари асосида ислом динининг фундаментал таълимотларига эргашишга ҳаракат қилишган. Бошқа томондан, конфуцийлик, даосизм ва буддавийлик қарашларини қамраб олган анъанавий хитой маданиятидан муайян белгиларни қабул қилиб, уларни исломий қарашлар билан уйғунлаштириш мажбурияти остида қолишган.

  47-54

  21

  4

  16-07-2026

• ХХ АСР БОШЛАРИДА ТУРКИСТОН ЁШЛАРИ ВА УЛАРНИНГ ХОРИЖДА ТАЪЛИМ ОЛИШ ТАРИХИДАН

  Abduvali A. YULDASHEV (Muallif)

  Ушбу мақола Туркистон ёшларининг Россия империяси ҳукмронлиги шароитидаги хорижий таълими масаласига бағишланган. Ёшлар узоқ ўтмишдан бери илм-фанда тараққий этган ислом оламининг олий ўқув юртлари ва дунёнинг йирик шаҳарларида таълим олишга интилганлар. Туркистонда XIX аср охири – ХХ аср бошларида ҳам илм-фан ва тараққиётга интилиш давом этди. Бу жараён Туркистонда вужудга келган жадидчилик ҳаракати билан бирга ривожланиб борди. Ёшларнинг хорижий таълимига маърифатпарвар зиёлилар ва илмга хайрихоҳ кишилар моддий ва маънавий жиҳатдан ёрдам кўрсатдилар. Улар хайрия жамиятлари тузиб хорижга талаба юбориш ва у ердаги таълим жараёнига кўмак бердилар. Мамлакат учун зарур диний ва дунёвий билимларни олиш ва тараққиётга хизмат қилувчи соҳалар бўйича ёшлар хорижда таҳсил олдилар.

  
  

  Мақолада тарих фанида тан олинган услуб ва тамойиллар асосида манбалар, ҳужжатлар ва адабиётларни ўрганиш хронологик ёндашув, цивилизацион, қиёсий, тизимли таҳлил қилган ҳолда ёшларнинг хориж мамлакатларида таълим олиш тарихини ўсиб бориш ва бу йўлда амалга оширилган амалий фаолиятни кўрсатиб берилган.

  
  

  Шунингдек, Туркистон ёшларининг хорижда таълим олишига сабабчи бўлган омиллар, ўлкадаги сиёсий-ижтимоий, ҳолат, миллий кадрлар тайёрлашдан мақсад таҳлил қилинган. Туркистон минтақасида мавжуд уч ҳукумат, яъни Туркистон генерал-губернаторлиги, Бухоро амирлиги ва Хива хонлигида ушбу масалага нисбатан эътибор кўрсатиб берилган. Миллий кадрлар тайёрлаш учун юборилган мамлакатлар ва у ердаги таълим ҳақида сўз борган. Жадид зиёлилари томонидан ёшларни хорижда ўқитиш йўлида тузилган маърифий ва хайрия жамиятлари ҳамда ёшларнинг борган мамлакатларидаги тузган илмий жамиятлари манбалар асосида очиб берилган.

  
  

  Ушбу даврда Туркистон ёшлари Оренбург, Петербург, Қозон, Уфа каби Россиянинг марказий шаҳарлари, Туркия, Миср, Ҳиндистон ва Европанинг ривожланган давлатлари таълим муассасаларида ўқидилар. Мақолада мавзуга оид архив ҳужжатлари, манбалар ва кенг турдаги илмий адабиётлар таҳлилга тортилган. Ушбу мақола орқали ХХ аср бошларидаги Туркистон ёшларининг хорижий таълими тарихининг манзараси тасвирлаб беришга ҳаракат қилинган.

  22-30

  18

  3

  16-07-2026

• ЖАДИДЛАРНИНГ МАЪРИФАТПАРВАРЛИК ҒОЯЛАРИДА МИЛЛИЙ ТАЪЛИМ ТИЗИМИ

  Yulduz NAMAZOVA (Muallif)

  XIX аср охири XX аср бошларида Туркистонда шаклланган таълим фалсафаси бу жадид маърифатпарварларининг миллий педагогик фаолият ва таълим асослари, унинг мақсадлари ва идеаллари, педагогик билимлар методологияси, янги рус тузем мактаблари тизимини яратиш усулларини таҳлил қилувчи тадқиқот соҳаси сифатида талқин қилинади. Шу боисдан ҳам таълим фалсафаси бу даврдаги ижтимоий-институционал шаклга эга бўлган соҳа сифатида жадидларнинг таълим дастурининг мақсади ва вазифалари, тамойилларини ўзида акс эттирган десак хато қилмаган бўламиз. Бизга маълумки, жадид маърифатпарварлиги шаклланган даврда дастлаб АҚШ кейинчалик эса Европада таълим фалсафаси бўйича махсус тадқиқотлар амалга оширилган. Бироқ, ундан анча олдин ҳам таълим фалсафаси бўйича Платон, Аристотел, Ян Амос Коменский, Локк, Гербарт каби файласуф олимлар томонидан алоҳида фалсафий тизим яратилган. Жадидлар учун ислом дини жаҳолатдан қутулиш йўли, маънавий баркамолликка эришиш воситаси ҳисобланган. Туркистонда келажакда умуминсоний ғояларга таянган, парламентаризм асосида бошқариладиган дунёвий давлат қуриш асосий мақсад қилиб қўйилган. Хусусан, буни миллий-ҳудудий автономия бўлган «Туркистон мухторияти» тузишга бўлган сиёсий ҳаракатлар жараёнида кўришимиз мумкин. Мақолада жадидчилик ҳаракатининг таълимга доир қирралари тадқиқ қилинган. Жадид маърифатпарварлари ғоясининг Туркия, татар ва озарбойжон фикрий дунёсига эргашиш орқали Ғарбий Европа маърифатчилигидан ҳам хабардор бўлишга интилиши масалалари таҳлил этилган.

  47-57

  12

  2

  01-07-2026

• ЎРТА ШАРҚ ВА ЎРТА ОСИЁДА ПЕДАГОГИК ФИКР ВА ТАЪЛИМ (IХ-ХII АСРЛАР)

  Bahromkhuzha MAHAMADHODZHAEV (Muallif)

  Мақолада IX-XII асрларда яқин Шарқ ва Ўрта Осиё халқлари таълим ва маданиятининг жадал ривожланиш жараёнлари тадқиқ қилинган. Ушбу даврда буюк мутафаккирлар ал-Хоразмий, Ал-Фарғоний, ал-Фаробий, Ибн Сино, Беруний, Ибн Ироқ ғоялари ривожланиб, Европада фан ва таълим-тарбиянинг кенг тарқалишига йўл очиб берган.

  
  

  Ислом Араб халифалиги, Византия, Ҳиндистон ва Хитой мамлакатларининг маданиятлари уйғун ва узвий равишда ривожланган. Ислом дунёси антик фалсафани, хусусан, Платон ва Аристотелни қабул қилди ва ўзлаштирди, ундан инсонни рационалистик нуқтаи назарини ўзлаштирган.

  
  

  Араб халифалигида фан ва маърифатнинг ривожланиши, ижтимоий-иқтисодий тараққиётга, Уйғониш даврининг Мовароуннаҳр ва Хуросонда бошланишига Шарқ Ренессансига олиб келган. Бу Ренессанс даврида дунёда инсоннинг умумий таълим-тарбия усуллари ва такомиллашуви ҳақида ўлмас таълимот ва илмий мерос қолдирган кўплаб олим ва файласуф, мунажжим ва устозлар етишиб чиққан.

  
  

  Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ўрта аср мутафаккирларининг кейинги авлодлар илмий тафаккури билан тобланган ва бойитилган педагогик ғоялари замонавий педагогик тушунчаларда ўз аксини топиб, замонавий шахсни тарбиялаш ва тарбиялаш усуллари, йўналишлари ва тамойилларини ишлаб чиқишга замин яратди. Мақолада ушбу жараёнлар таҳлил қилинган.

  159 - 166

  28

  9

  29-06-2026

• МАЛАЙЗИЯ ТАЪЛИМ ТИЗИМИ ТАРИХИДАН

  Dilafruz TURDIEVA (Muallif)

  Жануби-Шарқий Осиё минтақаси давлатлари олий таълим тизимида кенг ислоҳотлар олиб борилмоқда, уларнинг дунё ҳамжамиятида етакчи ўринларга чиқиш имкониятлари кенгаймоқда.

  
  

  Мақолада асосий эътибор Малайзия таълим тизимининг турли даврларда, хусусан, Британия мустамлакачилиги даври, иккинчи жаҳон уруши ва ундан кейинги пайтда ҳамда мустақиллик даврида ўтказилган ислоҳотлари тадқиқ қилинган.

  
  

  Малайзия ҳукуматининг “Vision 2020” дастурида дин таълимнинг барча соҳаларида ажралмас қисми сифатида белгилаб берилган. Унда бир қатор фалсафий масалалар ажратиб олингани эътиборга молик, жумладан, маҳаллий концепциядан келиб чиққан ҳолда миллий тараққиёт ривожига ҳисса қўшадиган фанлар, хусусан, диншунослик фанларини ривожлантириш ғоялари илгари сурилган. Ушбу дастур орқали мамлакатда мавжуд муаммоларни илм ва динни ривожлантириш орқали бартараф этишга эришиш кўзда тутилган.

  
  

  Муаллиф Малайзия ҳукумати томонидан ривожланиб бораётган иқтисодий шароитда таълим тизимини янада ривожлантириш, ёшларни катта ҳаётга тайёрлаш, ёш илмий ва техник мутахассисларни кўпайтириш мақсадида “ақлли” мактабларни ривожлантиришга эътибор қаратган ва таҳлил қилган.

  145 - 152

  38

  5

  29-06-2026

• ТАЪЛИМГА ОИД АРАБИЗМЛАРНИНГ ЛИНГВОСТАТИСТИК ТАҲЛИЛИ

  Nargiza RASHIDOVA (Muallif)

  Мазкур мақолада лексик қатламни ўрганиш усулларидан бири тадқиқ қилинган. Бу усул луғавий бирликлар сонини аниқлаш, уларнинг частотаси ва лексик-семантик гуруҳга ажратиш имконини беради.

  
  

  Тилнинг лексик қатлами ўзгарувчан ҳисобланади, шунинг учун ўзлашган ва ўз қатлам сўзлари таҳлилга тортилиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида мақолада аниқ таъриф берилган. Ўзбек тилининг лексик қатлами араб ва форс сўзларидан иборат бўлган ҳолда,  тарихимизнинг муайян бир даврида рус байналминал сўзларга алмаштирилган.

  
  

  Тадқиқотимизга жалб этилган ўзлашма арабча сўзларнинг асосий қисми исм сўз туркумига оидлиги аниқланди.  Компонентларидан бири арабизмни ташкил этган қўшма феъллар ҳам тадқиқот доирасига тортилган. “Ўзбек тили изоҳли луғати” дан фойдаланган ҳолда, таълим соҳасига оид 397 та арабизм аниқланди. Арабизмлар компонент анализи ёрдамида таҳлил қилинди. Уларнинг қўлланилиши частоталик тарзида аниқланди. Таълим соҳасига оид ҳужжатларда қўлланилган арабизмлар аниқланиб, уларнинг таҳлили қилинган ва қўлланилиши тадқиқ этилган. Луғатлар ёрдамида йиғилган лексемалар жамланиб, уларнинг лексик-семантик классификацияси тузилган.

  
  

  Мақолада арабизмларнинг таҳлил этишга оид турли ёндошувлар ёритилган. Консонантизмга асосланган ундош ҳарфларнинг жойлашиши масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Аффикслар ёрдамида ҳосил қилинган сўзлар ҳам таҳлилга тортилган. Таълим тўғрисидаги қонун ва бошқа ҳужжатлардан кенг фойдаланилган. Таълим соҳасида арабча лексемаларни хусусий равишда ишлатиш сабаблари кўрсатилган. Сўзнинг лексик маъноси лексемаларни тематик гуруҳларга бирлаштиради, улар таркибида лексик ва семантик маъноларга кўра тақсимланади. Тадқиқотга жалб қилинган арабча сўзларнинг асосий қисми исмларга тегишли бўлиб, феъллар, аксинча, камроқ сонларда учрайди.

  138 - 146

  31

  4

  04-07-2026

• ХОРИЖДА ЎҚИГАН ТУРКИСТОН ЁШЛАРИ ҲАЁТИНИ ЁРИТИШДА МАКТУБЛАР МУҲИМ МАНБА

  Abduvali YULDASHEV (Muallif)

  Ушбу мақола Туркистон ёшларининг хорижда таълим олиш тарихини ёритишдаги мактубларнинг манба сифатидаги ўрни ва аҳамиятига бағишланган. Ёшлар узоқ ўтмишдан бери хорижда таҳсил олиш, ислом оламининг олий ўқув юртлари, дунёнинг йирик шаҳарларида таълим олишга интилиб яшаганлар. Бу жараён XIX аср охири XX асрнинг 20-йилларигача бўлган даврда Туркистонда ҳам давом этди. Ёшлар Туркистонни ривожланган мамлакатлар даражасига кўтаришга, Европа илм-фан тараққиёти ва техникасининг ривожланишига таъсир кўрсатган дунёвий фанларни ўзлаштириш ва уларни ўрганишга катта эътибор қаратдилар. Мамлакатда таълим, маданият, санъат, саноат ва қишлоқ хўжалиги соҳаларини ривожлантириш учун керакли кадрлар тайёрлаш заруратида маҳаллий маърифатпарвар зиёлилар ва илмга ҳайриҳох кишилар катта хизмат кўрсатдилар.

  
  

  Бу даврда Туркистон ёшларининг кўпчилиги Россия, Татаристон, Озарбайжон, Туркия ва Германия каби мамлакатларнинг марказий шаҳарларида ўқидилар. Муаллиф архив ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, талабаларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаёти ва таълим олиш жараёнини кўрсатишга ҳаракат қилди.

  
  

  Шунингдек, хорижда таълим олган талабалар фаолияти кўриб чиқилди. Мақолада хорижда ўқиган Туркистон ёшларининг айрим мактублари таҳлил қилинди. Ишнинг янгилиги ушбу ҳужжатлар орқали талабалар ҳаётининг турли томонларини очиб беришга ҳаракат қилинди.

  89 - 95

  30

  3

  29-06-2026

• МАҲМУДХЎЖА БЕҲБУДИЙ – ЖАДИД ИСЛОҲОТЛАРИ ЕТАКЧИСИ

  Muminjon XUJAEV (Muallif)

  XX бошларида Туркистонни маъориф орқали жаҳон цивилизацияси даражасига кўтариш-га ҳаракат қилган жадидларимиз замонавий таълимни ўша давр муаммоларининг ечими сифатидаги кўрсатган концептуал ғоялари бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаганлигига гувоҳ бўлиб турибмиз. Айни шу маънода, таниқли шарқшунос жадидчи олим Маҳмудхўжа Беҳбудий асарларидаги маданиятлараро мулоқот, таълим, тарбия, маданият, диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувликка оид ёндашувни янги илмий мезонлар асосида тадқиқ қилиш долзарб аҳамият касб этмоқда. М.Беҳбудий XIX аср охири XX аср бошларида Туркистонни тараққиётига салбий таъсир кўрсатаётган ақидапарастлик, миллатчилик, волюнтаризм (табиат ва жамият қонунларини инкор этиб, фақат хоҳиш-истакларни инобатга олиш)га қарши тизимли курашишга киришади. Бу йўлда 1899-1900 йилларда (баъзи маълумотларда 1902 йили) Саудий Арабистонига, 1903-1904 йилларда Москва ва Санкт-Петербургга, 1906 йилда Қозон, Уфа, Нижний Новгородда хизмат сафарларида бўлиб қайтади ва бу сафарларнинг хулосалари асосида ўз мактабида турли илмий, дунёвий фанларни жорий қилишга, илмий-фалсафий манбаларидан унумли фойдаланган ҳолда Туркистонда илм-фанни ривожлантиришга киришади. Туркистоннинг илм-фан нуқтаи назаридан муаммолар гирдобида қолган масалаларига ечим сифатида таълим тизимини ислоҳ қилиш орқали фаровонлик ва барқарор ривожланишни таъминлаш, ижтимоий онгда нафақат диний балки, дунёвий фанларни ва миллий бағрикенгликни  шакллантириш масалаларига оид асосли илмий ғоялари илғор фанларни илгари суради. Маҳмудхўжа Беҳбудий дунёвий фанларни ислоҳ қилишнинг концептуал аҳамиятга эга фикрлари – халқ маърифати, маданиятлараро мулоқотни йўлга қўйишнинг зарурлиги, туркий халқларнинг дунёвий фанлар хусусан ўқув адабиётлари ва дарсликлари “Рисолаи асбоби савод” (“Савод чиқариш китоби”, 1904), “Рисолаи жуғрофияи умроний” (“Аҳоли географиясига кириш”, 1905), “Мунтаҳаби жуғрофияи умумий” (“Қисқача умумий география”, 1906), “Китобат ул-атфол” (“Болалар хати”, 1908), “Амалиёти ислом” (1908), “Тарихи ислом” (1909) каби дарсликларни чоп эттирган. Таълим ва тарбия оид “Падаркуш” драмма (1911), “Оқ елпоғичли чинли хотун” (ҳикоя), “Бир аъмо боланинг ҳасрати” (ҳикоя), “Китобат ал-атфол” (эски ўзбек ёзувида) ва асарларини ёзади ҳамда ўзининг “Нашриёти Беҳбудия” босмахонасида нашр эттиради. Бугунги кунда Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг илмий меросини муштараклиги ғояларининг аҳамияти XIX аср охири XX аср бошларида Туркистонда замонавий таълим тараққиёти ривожи учун қимматли манба сифатида тадқиқ этилмоқда.

  39-47

  28

  5

  01-07-2026

• САЛЖУҚИЙЛАР ДАВРИДА БАҒДОД “НИЗОМИЯ” МАДРАСАСИНИНГ ТАШКИЛ ТОПИШ ТАРИХИ

  Muxlisa MIRZAEVA (Muallif)

  1038-1194 йилларда ҳукмронлик қилган Буюк Салжуқийлар давлати умавийлар (661-750) ва аббосийлардан (750-1258) кейинги мусулмон давлатчилиги тарихида учинчи йирик салтанат ҳисобланади. Ана шу улкан турк-мусулмон салтанати ташкил этилганидан сўнг Ислом дунёсининг шарқидаги турли давлатларда араб-форс сулолаларининг таъсири сусая бошлаган янги давр бошланди. Шундан бошлаб кўп асрлар мобайнида Шарқдаги сиёсий раҳнамолик асосан турк сулолалари ихтиёрида бўлиб келди.

  
  

  Салжуқийлар давридаги маънавий-маърифий ва маданий соҳаларда амалга оширилган ишлар ўз даври учун тараққиётнинг улкан чўққисини ташкил этди. Минглаб жомеълар, юзлаб мадрасалар ва таълим масканлари давлат ва амалдорлар ҳомийлигида бунёд этилди. Бунинг натижасида мамлакатда таълим тараққий қилди, халқ маърифатли, кишилар эса зиёли бўлиб бордилар. Ўлканинг ҳар тарафида бепул ва илк маротаба идрор (стипендия) асосидаги таълим тизими жорий этилди. Ҳаттоки, энг оддий оиланинг фарзанди ҳам ҳеч бир қийинчиликсиз таълим олиш ҳуқуқига эга бўлди. Бу эса салжуқийлар салтанатидаги тенглик ва ижтимоий адолат тамойиллари устувор бўлганлигидан даракдир.

  
  

  Таълимда дин (эътиқод)нинг асосий ғоя сифатида илгари сурилиши Вазир Низомулмулк (1017-1092) олиб келган энг муҳим янгилик бўлди. Бундан аввалги мактаб ва мадрасалар муайян ғояларга эга эмас ва кадрларни етиштириш ҳам мукаммал даражада эмас эди. 1067 йили Бағдодда ташкил этилган “Низомия” мадрасаси ашъарий ва шофеъий таълимотларини ҳимоя қиладиган кучли олимларни тайёрлаш учун қурилди. Мадраса ташкилотчиларининг кўпчилиги вазир Низомулмулк каби сиёсий ёки диний ғояларга эга эдилар. Сунний йўналишда фаолият олиб борган ва асарлар ёзган ҳанафий, шофеъий, моликий ва ҳанбалий мазҳабидаги олимларнинг аксарияти “Низомия” мадрасасида таҳсил олганлар. Уларнинг ёзган асарлари ва ислом цвилизациясига қўшган ҳиссалари бевосита ушбу мадраса фаолияти билан чамбарчас боғлиқ. Мадрасада нафақат диний илмлар, балки табиий фанлардан ташкил топган дунёвий фанлар ҳам ўқитилган. “Дор уш-Шифо” каби марказлар мадраса яқинида жойлашган бўлиб, олинган билимлар амалиёти билан тадбиқ этилган.

  
  

  Ушбу мақолада “Низомия” мадрасалари ўзининг нуфузи, олимлари, талабалари ва ҳатто, илмни амалиёти билан жорий этиши жараёнлари тадқиқ этилган. Шунингдек, мақолада Салжуқийлар даврида ташкил этилган Бағдод “Низомия” мадрасаси, унинг тарихи, вақфи, мадрасадаги таълим-тарбия ва бошқарув, устозларнинг тайинланиши,  дарс дастурлари, ўқитиш методлари, кутубхонаси ва мадрасанинг йўқ бўлиб кетиши воқелиги ҳақида маълумотлар таҳлил қилинган

  58-67

  4

  1

  18-09-2026

• ТАЪЛИМ ВА МАЪНАВИЙ ТАРБИЯ

  Husniddin AKHMEDOV (Muallif)

  Мақолада мамлакатимизда соғлом ва баркамол авлодни вояга етказишнинг муҳим шарти ва гарови сифатида таълим тарбия тизимини замонавий талаблар асосида ислоҳ этилаётгани, ўз навбатида таълим-тарбия соҳасидаги ижобий ўзгаришлар жамиятнинг ижтимоий кайфияти, онги тафаккурига ижобий таъсир кўрсатаётгани, унинг маънавий ҳаётида туб сифат ўзгаришлар юз бераётгани таъкидланади. Маълумки, халқнинг келажак ҳақидаги тасаввурлари, ўй-фикрлари ёш авлоднинг қандай билим ва тарбия олиб, келгусида қандай инсонлар бўлиб етиши билан боғлиқ ҳолда шаклланади. Шу ўринда сўнгги йилларда мамлакатимизда ташкил этилган Ислом цивилизацияси маркази, Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Мир Араб олий мадрасаси, Имом Бухорий ва Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказлари, Ҳадис илми мактабининг ташкил этилиши бой илмий-тарихий меросимизни ўрганиш ва тарғиб қилишга хизмат қилиши ҳақида фикр баён қилинган. Мавжуд имкониятлардан баҳраманд бўлиб вояга етаётган Ўзбекистон ёшларининг ўқишда, жамоат жойларида ўзини тутиши, кийиниши, муомала маданияти, изланиш ва қизиқиш доираси, замонавий фикрлаши, ҳаёт талабларини тўғри тушуниши, келажакда жамиятда ўз ўрнини топишга, кўп қиррали фаолият юритишга интилиши, ён-атрофда содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларга зийрак назар, дахлдорлик ҳисси билан баҳо бера олиши, профессионал билим даражаси, маънавий салоҳияти билан алоҳида ажралиб жамиятимиз маънавий қиёфасини белгилайдиган кучга айланиб бораётгани алоҳида қайд этилган.

  139 - 144

  40

  6

  29-06-2026

• ЁШ АВЛОДНИНГ МАЪНАВИЙ-АХЛОҚИЙ ТАРБИЯСИ

  Timur Sobirovich SATTAROV, AKMARAL A. Batayeva, Dauletali AKBARHAN (Muallif)

  Ёш авлоднинг маънавий-маданий шаклланиши мавзуси доимо файласуфлар, диний олимлар, ўқитувчилар ва уни ўрганувчи этник гуруҳларнинг кўплаб вакиллари томонидан яқин фикр юритиш предмети бўлиб келган. Ҳар бир этник гуруҳ ёшларни тарбиялаш (ўқитиш ва тарбиялаш), унинг маънавий-маданий ўзлигини шакллантиришда муайян йўлларни ишлаб чиққан. Турли маданиятлар (Шарқ ва Ғарб) умуминсоний ва ўзига хос этно-миллий жиҳатларни ўз ичига олган таълим, маънавий-маданий тараққиёт ва тарбиянинг ўз модели ва стандартларига эга. Мақолада миллий қадриятларни тиклаш, миллий таълим тизимини такомиллаштириш ва баркамол ривожланган авлодни ватанпарварлик ва Ватанга муҳаббат руҳида тарбиялашга қаратилган. Ўзбекистон Республикаси ёш авлодининг маънавий-ахлоқий тарбияси муаммоси ҳақида сўз юритилган. Шунингдек, ёшларни миллий истиқлол мафкураси руҳида тарбиялашда Ўзбекистон тарихини ўрганишнинг аҳамияти очиб берилади. Маданий ўтмиш йўқолмайди, авлодлар учун сақланиб қолади, бугунги кун учун ишлайди, келажакка пойдевор қўяди. Ўтмиш маданияти маънавият ва ахлоқ инқирозини бошдан кечираётган замонавийлик учун ҳамиша зарурдир. Ҳозирги маданий ривожланишнинг янги тенденциясини танлаш учун ўтмиш билан таққосланиши керак. Мақолада Шарқ мутафаккирлари, Абу Райхон Беруний, ал-Фаробий, Ибн Сино каби маърифатпарвар олимларнинг асарларида ёш авлодни тарбиялаш ғоялари билан боғлиқ бўлиб, уларнинг таълим-тарбияга оид фалсафий қарашлари ва ҳаёт мазмунини топиш, яхшилик ва ёмонликни ўрганиш, адолат, шафқат ва бошқа ҳодисаларни аниқлаш каби ҳаётий вазифаларни таҳлил қилади. Буюк олим, мутафаккир ёш авлодни ватанпарварлик ва юксак ҳуқуқий маданият руҳида тарбиялашда муҳим аҳамиятга эга бўлган сиёсий- ҳуқуқий таълимотларни, Шарқ мутафаккирларининг асарларини ўрганишнинг долзарблигига эътибор беради. Мақолада замонавий ёшларни миллий анъаналарга асосланган ватанпарварлик руҳида тарбиялаш муаммолари кўтарилган.

  35-44

  16

  14

  04-07-2026

• СУБЪЕКТИВ ДЕТЕРМИНАНТЛАРНИНГ ШАХС ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ МАСАЛАСИ

  Mahmud MAJITOV (Muallif)

  Мақолада шахс ижтимоий моҳияти, шаклланиши қонуниятлари, жамият ва шахс ўртасидаги алоқадорлик муаммолари таркибий-функционал таҳлил қилинган, унинг ўзига хос ривожланиш хусусиятлари очиб берилган.

  
  

  Бугунги ижтимоий тараққиётнинг ижтимоий ва салбий жиҳатлари, фан ва техника ривожи, инсон интелектуал салоҳиятининг юксалиши шахс муаммосига эътиборни янада кучайтирмоқда. Мураккаб тараққиёт, кескин ўзгаришлар инсон, жамият ва табиат муносабатларида кескин ўзгаришлар содир бўлди ҳамда бу борада ижтимоий тадқиқотлар олиб бориш зарурати пайдо бўлди. Чунки, инсон шахсини жамият манфаатлари, ижтимоий тараққиёт талабларига монанд равишда камол топтириш учун энг аввало, постмодерн жамият ва инсон шахси ўртасидаги диалектик алоқадорликни, Ўзбекистонда замонавий социум тенденциялари таъсирида инсон шахсида юз бераётган ўзгаришларни ҳар томонлама тадқиқ қилиш зарур бўлади. Тубдан фарқ этадиган ўзига хос хусусиятларни акс эттиргани туфайли бугунги давр аввалгисидан ажралиб туради. Бугунги постмодерн даври инсоннинг онг ижоди маҳсули бўлгани учун ҳам жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий, маънавий-маданий мезонларини белгилайди, яъни шахс ва жамиятнинг ўзаро таъсири объект ва субъектнинг трансформациясини ҳаракатга келтиради. Шу муносабат билан шахс шаклланишига таъсир кўрсатувчи объектив ва субъектив детерминантларни ўзига хос жиҳатларини аниқлаш ва тадқиқ қилиш долзарб ижтимоий-фалсафий муаммога айланмоқда. Дарҳақиқат шахс шаклланишининг икки асосий детерминанти мавжуд бўлиб, улар: а) объектив шарт-шароитлар (ижтимоий муҳит); б) субъектив омиллар (бир мақсадга йўналтирилган таълим-тарбия, миллий ғоя, ўз-ўзини тарбиялаш жараёни)дир. Шахс шаклланишини ижтимоий-фалсафий моҳияти очиб берувчи мулоҳазалар, тахминлар, фаразлар, факт ва аргументлар кўплаб мавжуд. Бироқ уларнинг ҳаммаси ҳам илм-фан платформасида шакллантирилмаган.

  
  

  Мазкур мақолада муаммо илм-фан нуқтаи-назаридан ва тўғри назарий-методологик позициядан тадқиқ этилган. Мақолада воқелик ҳодисаларининг алоқадорлиги ва ўзаро шартланганлиги ҳақидаги таълимотдан яъни детерминизмдан келиб чиққан ҳолда инсон шахси шаклланиши масалалари ёритиб берилган. Яъни, инсон шахсининг ривожланиши жараёнига таъсир кўрсатувчи детерминантларни аниқлаш ва таҳлил қилиш орқали муаммонинг ечими таҳлил қилинган. Мақолада шахс шаклланишига таъсир кўрсатувчи субъектив омиллар: таълим, тарбия, миллий ғоя тарғиботи, ўз-ўзини тарбиялаш, адабиёт ва санъат каби муҳим детерминантлар таҳлил қилинган.

  82 - 89

  38

  4

  06-07-2026

• ЖАМИЯТНИНГ МАЪНАВИЙ-АХЛОҚИЙ ВА МАДАНИЙ РИВОЖИДА МИЛЛИЙ ДАВЛАТЧИЛИК ТАФАККУРИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ЗАРУРИЯТИ: УСУЛ ВА ВОСИТАЛАРИ

  Guzal OCHILOVA, Shakhlo JUMAYEVA, Bakhrom OCHILOV (Muallif)

  Мақолада жамиятни маънавий-ахлоқий ва маданий ривожлантиришнинг устувор йўналишлари, фуқаролар онгида миллий давлатчилик тафаккури тараққиётининг ғоявий-тарбиявий хусусиятлари, усул ва воситалари ёри­тилган. Ҳозирги глобаллашув даврида содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларнинг ижобий ва салбий омиллари аниқла­ниб, илмий-фалсафий таҳлили баён қилинган. Таълим-тарбия тизимида ёшлар дунёқарашини ривожлантиришга доир таклиф ва хулосалар берилган. Фуқаро-жамият-давлат муносабатларида уйғунликни шакллантиришнинг долзарб масалалари ёритилган.

  
  

  Шунингдек, мамлакатда яшаётган турли миллатлар ўртасида бағрикенглик сиёсатини ривожлантириш, жами­ятда миллий бирдамликни таъминлаш, умуммиллий маданиятни ва маънавиятни кучайтиришнинг зарур йўллари кўрсатилган. Ўзбекистонда фуқароларнинг ҳуқуқий онг ва маданиятини ошириш, миллий давлатчилик тафакку­рини ривожлантириш, маънавиятни юксалтириш йўлида кўплаб ислоҳотлар ўтказилаётганлиги ва илмий-амалий чора-тадбирларнинг таъсирчанлик хусусиятлари очиб берилган. Жумладан, ёшларга муносиб таълим-тарбия бе­ришда устоз-шогирдлик тизимларининг ўзига хос хусусиятлари ва уларнинг аниқ вазифалари белгилаб олинган. Шарқ мутафаккирларининг аҳлоқий қарашлари, Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг «Ёшларга оид беш та­шаббус лойиҳаси»дан келиб чиқиб, ёшлар онгида мафкуравий иммунитет ҳосил қилишнинг усуллари ёритилган.

  
  

  Хуллас, маънавий-маърифий ишлар натижаларини сарҳисоб қилиб, эришилган ютуқ ва камчиликларни аниқлаб, таҳлил қилиш истиқболдаги вазифаларни аниқ белгилашнинг муҳим аҳамият касб этиши кўрсатилган.

  48-53

  14

  2

  27-06-2026

• ИСЛОМ БИЛИМ ЮРТЛАРИДА БУЛУТЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР

  Alimjon DADAMUXAMEDOV (Muallif)

  Ахборот ва коммуникация технологиялари ахборотни сақлаш ва олиш учун АКТ воситасидан фойдаланади. Бу эса мамлакат иқтисодий ўсишини таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Ҳозирги кунда устувор энг сўнгги технологиялардан бири – булутли ҳисоблашдир. Булутли платформалар дастурий таъминот ва инфратузилма шаклида IT хизматларидан биргаликда фойдаланиш туфайли Ўзбекистондаги таълим муассасалари энди ташқи манбалардан асосий хизматларни олишлари ва талабалар, ўқитувчилар ва бошқа ходимларни зарур воситалар билан таъминлашга кўпроқ эътибор беришлари мумкин. Бу ўз навбатда ўқув, илмий соҳаларда муваффақиятга эришишга ёрдам беради.

  
  

  Ушбу мақолада АКТни ўрганишда булутли ҳисоб-китобларни қандай қўллаш мумкинлиги масаласи кўриб чиқилган. Ўзбекистон таълим тизимида АКТни ўрганишда булутли ҳисоблашнинг аҳамияти тадқиқ этилган. Шунингдек, сиз булутли ҳисоблаш технологиясидан фойдаланган ҳолда сифатли ва арзон АКТ маълумотларини қандай тақдим этишингиз мумкинлиги таҳлил қилинган. Булутли ҳисоблаш технологиясисиз олдинги тизимни ўрганиш кўриб чиқилди ва булутли ҳисоблаш технологиясидан фойдаланган ҳолда АКТни ўқитишнинг янги модели таклиф қилинган. Мавжуд адабиётлар ва моделларнинг кенг қамровли таҳлили кўриб чиқилиб, янги модел ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди.

  167 - 176

  14

  12

  29-06-2026

• ЁШЛАРГА ОИД ДАВЛАТ СИЁСАТИНИ АМАЛГА ОШИРИШДА ЖАҲОН ТАЖРИБАСИ ВА ЎЗБЕКИСТОН

  Bakhtiarhoja SHODMONOV (Muallif)

  Ўзбекистон демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш натижалари илмий салоҳиятли ёшларнинг муҳим қарорларни қабул қилишда фаол қатнашишда намоён бўлади. Унинг институционал чегараларини янада кенгайтириш давлат ва фуқаролик жамияти ўртасида воситачи бўла оладиган сиёсий жараёнлар акторлари сонини ошириш имконини беради. Президент Шавкат Мирзиёевнинг “Халқ билан мулоқот” концепцияси айнан фуқароларнинг сиёсий жараёнлардаги фаоллигини оширишга сиёсий замин бўлди. Жамиятда демократик тартиботлар ва эркинлик муҳити жорий этилди. Давлат идораларига нисбатан фуқаролар ишончи шаклланди. Одамлар давлат идораларига ва фуқаролик жамияти институтларига ўзлари учун ҳимоя институтлари сифатида қарай бошладилар. Жамиятда фаол фуқаролик позицияси шаклланишига катта эътибор қаратилди.

  
  

  Ушбу мақолада мамлакатимизда ёшларга оид давлат сиёсати шаклланиши ва амалга ошириш жараёнлари ҳамда жаҳон тажрибаси мухокама қилинган. Шунингдек, ёшлар ташкилотларининг шаклланиш ва ривожланиш унда ёшларининг иштироки, уларнинг ўрни, ютуқ ва муаммолари ҳақида маълумот бериш билан биргаликда таклифлар ҳам киритилган. Бундан ташқари илмий салоҳиятга эга бўлган ижтимоий ҳимояга муҳтож ёшлар қатламларини алоҳида қўллаб-қувватлаш, ёшларнинг сиёсий-ҳуқуқий онги ва тафаккурини доимий равишда ривожлантириб бориш, илмий салоҳиятли ёшлар интелектуалини дунё мамлакатлари даражаси билан тенглаштириш, мамлакат иқтисодиёти ривожини ёшлар интелектуал захиралари билан узвий боғлаш, илмий салоҳиятли ёшларнинг жамият тараққиётидаги фаолиятларига йўл очиш ва уни таъминлаш учун уларнинг ўзларидаги фаоллик, ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлар жараёнларига камарбасталик, ислоҳотларга ишонч фазилатларини тарбиялаш каби масалалар таҳлил қилинган.

  96 - 104

  35

  5

  29-06-2026

• НОСИРУДДИН САМАРҚАНДИЙНИНГ «РИЁЗАТ АЛ-АХЛОҚ» АСАРИ – АХЛОҚИЙ ТАРБИЯ БОРАСИДА МУҲИМ МАНБА

  Bekzodbek MUXTAROV (Muallif)

  Ахлоқ, одоб тушунчалари инсоният тарихида азалдан мавжуд бўлиб, бу тушунчалар инсон камолоти ва шахсияти шаклланишида муҳим аҳамият касб этади. Дунё тарихида бу мавзуга оид кўплаб асори-атиқалар, асарлар, китоблар, моддий ва маданий ёдгорликларни учратиш мумкин. Айниқса, шарқ халқлари тарихида бундай манбалар жуда кўплаб топилади. Уларда инсон руҳий тарбияси ва ахлоқий камолоти бош ғоя саналиб, унинг асосини тасаввуф илми ташкил этади. Бу илм ислом илмлари орасида алоҳида илм соҳаси сифатида дастлаб IX–XI асрлар­да зоҳидлик мактаби кўринишида шаклланган бўлса, XII–XIII асрларга келиб эса унинг асосий тартиб ва қоидалари ишлаб чиқилган тасаввуф тариқатлари кўринишида юзага келди. Шунингдек, тариқат вакиллари томонидан руҳий таълим ва тарбия борасида кўплаб асарлар таълиф этилди.

  
  

  Айнан шу XII асрда ёзилган инсон таълим-тарбияси ва руҳий камолотига бағишланган асарлардан бири алло­ма Носируддин Абулқосим Самарқандий (ваф. 556/1161й.) нинг «Риёзат ал-ахлоқ» (Ахлоқий тарбия) асаридир. Бу асар ахлоқ тарбиясига оид муҳим манба бўлиб, унда одоб ва ахлоқ тушунчалари, ахлоқий тарбиянинг моҳияти ҳақида алоҳида тўхталиб ўтилади. Асар икки қисмга ажратилиб, улар ахлоқ ва одоб бўлимлари бўлиб, одоб бў­лимида ижтимоий муносабатларда амал қилиниши лозим бўлган одоб қоидалари баён этилади. Ахлоқ қисмида эса яхши ва ёмон ахлоқ нормалари ҳақида бирма-бир сўз боради. Шунингдек, ахлоқ нормалари араб алифбоси тартибида бирин-кетин келтирилади.

  
  

  Ушбу мақолада «Риёзат ал-ахлоқ» асари ва унинг манбашунослик таҳлили, унда келтирилган ахлоқ, одоб ва ахлоқий тарбия тушунчаларининг мазмун-моҳияти, шунингдек, асарда мавжуд тасаввуфий-ахлоқий тушунчалар­нинг тарбиявий аҳамияти ва уларнинг бугунги кундаги ўрни тарихий, қиёсий-таҳлилий методлар асосида тадқиқ этилган

  90-95

  18

  2

  28-06-2026

• ЎЗБЕКИСТОН ХАЛҚАРО ИСЛОМ АКАДЕМИЯСИНИНГ ИСЛОМШУНОСЛИК РИВОЖИДАГИ ЎРНИ

  Zohidjon ISLOMOV (Muallif)

  Ўзбекистонда исломшунослик соҳаси ривожига катта эътибор берилмоқда. Халқаро йирик илмий марказлар, янги диний таълим масканларининг очилиши соҳа ривожидаги ижобий ўзгаришларга ишора қилади. Айниқса, Тошкент ислом университети негизида ташкил этилган Ўзбекистон халқаро ислом академияси ҳам исломшунослик ривожига сезиларли ҳисса қўшмоқда. Бакалавриатда исломшунослик, магистратурада қуръоншунослик, ҳадисшунослик, фиқҳ, ақида мутахассисликлари, докторантурада исломшунослик ихтисослигининг очилиши соҳадаги катта ўзгаришларни кўрсатади.

  4-8

  84

  5

  25-06-2026

• ТУРКИСТОНДА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ МУСТАМЛАКАСИ ДАВРИДА ВАҚФ ЕРЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ (1865 – 1881 ЙИЛЛАР СИРДАРЁ ВИЛОЯТИ МИСОЛИДА)

  Odil ZARIPOV (Muallif)

  Мақолада Россия империяси мустамлакаси даврида Туркистон генерал-губернаторлигида вақф мулкларининг аҳволи Сирдарё вилояти мисолида кўриб чиқилган. Тадқиқотда асосан бирламчи архив манбалари, генерал-губернатор девонхонаси материаллари ва мавзуга доир илмий асарлардан фойдаланилган. Шунингдек, ушбу ҳудудда вақф ерларининг ташкил этилиш сабаблари ва аҳамияти ҳамда ўлка маъмуриятининг мустамлакачилик сиёсати натижасида бу ерларнинг қаровсиз ҳолатга тушиб қолганлиги таҳлил этилган.

  
  

  Маълумки, 1867 йилда генерал-губернаторлик Сирдарё ва Еттисув вилоятлари ўзагида ташкил этилди. Сирдарё вилояти таркибига Тошкент, Туркистон, Чимкент каби қадимий шаҳарлар кирарди. Бу ҳудудларда азалдан вақф ерлари мавжуд бўлиб, айнан шу шаҳарлар истилодан кейин рус маъмурияти сиёсатининг илк тажриба майдонига айланди. Ўлка бошқарувининг илк давларида рус ҳукумати вақф ерларига нисбатан эҳтиёткорона сиёсат юритилган бўлса-да, Туркистонга биринчи генерал-губернатор сифатида келган Фон Кауфман бошқаруви даврида ушбу ерларни давлат ерларига айлантириш сиёсати амалга оширилган. Ҳатто, Кауфман минтақадаги асрлар давомида шаклланган ер галиги анъаналарини тугатиш мақсадида махсус қонун лойиҳалари ишлаб чиққан. Ушбу сиёсат натижасида ўлкада мавжуд вақфлар ерларининг бир қисми давлат ҳисобига ўтказилиб, бошқалари ташландиқ ҳолга тушган. Вақф ерларидан тушадиган даромадлар тўхташи билан эса масжидлар, мадрасалар ҳамда мозор ва зиёратгоҳлар ўзларининг молиявий манбаларидан маҳрум бўлдилар. Қолаверса, мазкур ҳолат бу диний муассасаларда ишловчи ва таълим оладиган кишилар, вақфга қарашли ерларда ишловчи деҳқонларнининг ижтимоий-иқтисодий ҳаётига салбий таъсир кўрсатган.

  
  

  Ушбу мақолада Туркистонда Россия империяси мустамлакаси даврида вақф ерларининг 1865 – 1881 йиллардаги ҳолати Сирдарё вилояти мисолида ёритилган. Мақоладаги факт ва маълумотлар тарихийлик тамойилига асосланган ҳолда тадқиқ қилинган. Тадқиқот жараёнида микротарих, миқдорий, тизимли, контент таҳлил ва муаммовий-хронологик усуллардан ойдаланилган.

  17- 26

  31

  5

  04-07-2026

• XVIII АСР – XX АСР БОШЛАРИДА ЯҲУДИЙ ЖАМОАЛАРИ ДИНИЙ ИЕРАРХИЯСИ ВА МАЪНАВИЙ ҲАЁТИ

  Jamolitdin KARIMOV (Muallif)

  Яҳудийлар тарихий жараёнда узоқ йўлни босиб ўтдилар. Бу эса кундалик турмуш билан боғлиқ ижтимоий ва моддий маданиятнинг барча жабҳаларига ўз таъсирини ўтказди. Айтиш мумкинки, узоқ давом этган бу жараён турли хил босқинчиликлар ҳамда ўзаро ички низо ва урушларсиз кечмади. Албатта, яҳудийлар ҳам бошқа миллатлар сингари бу жараёнлардан четда қолмади. Бу нарса эса уларни турли шаҳарларга кўчиб ўтиш ва у ерда бирлашиб жамоавий тарзда яшай бошлашга замин яратди. Ўртаосиёлик яҳудийларнинг аксар қисми юқори чўққиларга эришди ҳамда савдо-тижоратда катта ўринга эга бўлди. Бунинг яна бир омили сифатида, Ўрта Осиё ҳар доим тараққий этиш, ривожланиш учун “Буюк ипак йўли”дан катта манфаатдор бўлиб турганини ҳам келтириб ўтиш ўринли бўлади. Ўрганишлар Бухоро шаҳрида яҳудий жамоаси ХIХ аср ўрталарида анчагина тараққий топган ва ўзининг тартибли бир ташкилот тузилмасига эга бўлганини кўрсатади. Маъмурият бошида “калонтар” номли шахс турган, “Муллойи калон” лақабли бош рабби эса диний масалалар бўйича вакил сифатида хизмат қилган. Вақти- вақти билан бир киши бу иккита вазифани бажариши ҳам кузатилган. Дунёвий ва диний маъмурият бир-бири билан чамбарчас боғланган, аммо автоном тарзда фаолият кўрсатган. Мақолада минтақада шаклланган бухоро яҳудийларининг ижтимоий-диний бошқарув тизими, “Калонтар”, “Муллойи калон”, “оқсоқол”, “кайвоний” кабиларнинг вазифалари, фаолияти, яҳудийлар ҳаётида тутган ўрни каби масалалар таҳлил қилинган. Шунингдек, бухоро яҳудийларининг таълим тизими, турлари, у ерда дарс берган мутахассислар ҳақидаги маълумотлар ҳам мақоладан ўрин олган. Мақолага бухоро яҳудийларининг оғзаки ва ёзма манбалари, диний матнлар таржималари жалб қилинган ҳамда бухоро яҳудийларининг саводхонлик даражасини оширишда ўлкан ҳисса қўшган олимларнинг фаолияти таҳлил қилинган.

  53-59

  10

  3

  04-07-2026

• ЁШЛАРНИ БУЗҒУНЧИ ҒОЯЛАРДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШДА ТАРБИЯНИНГ ЎРНИ

  Durbek A. RAKHIMDJANOV (Muallif)

  Бугунги глобаллашув даврида ёшларни ватанга садоқат, миллий ва диний қадриятларга ҳурмат руҳида тарбиялаш учун уларни аждодларимиздан қолган бой маънавий меросдан унумли фойдаланган ҳолда тарбиялаш зиёлилар олдида турган долзарб вазифалардан ҳисобланади. Бунинг учун ёзма манбаларда акс этган ҳикматлар, тўғри ҳаётий кўрсатмалар билан бирга инсоннинг ички дунёсини ўрганиш, психологик ҳолатини ҳисобга олиш ҳам муҳим ўрин тутади. Мақолада мамлакатимизда ёшларнинг турли деструктив оқимлар таъсирига берилиб қолмасликлари учун ҳаётнинг илк остонасидан бошлаб уларга бериладиган билимларнинг инсон камолотига қаратилган бўлиши, уларда мустақил равишда ахборотларни қабул қилиш, қайта ишлаш, саралаш, яхшисини ёмонидан ажрата билиш малака ва кўникмаларини шакллантириш учун нималарга эътиборни қаратиш лозимлиги ҳақида сўз боради. Хусусан, ёшларда атроф-муҳитга, ота-она ва қадрдонларга нисбатан меҳр кўрсата билиш фазилатини шакллантириш учун уларга ҳаётга теран назар ташлаш, дунёдаги ҳар бир воқеа-ҳодисага ҳикмат назари билан қараш кўникма ва малакаларини шакллантиришга асосий эътибор қаратилган. Шунингдек, кейинги йилларда мамлакатимизда ёшларга қаратилаётган эътибор, уларнинг ҳақиқий инсон бўлиб етишишлари, кун сайин ўзгариб бораётган дунёдаги тараққиёт олдида барча талабаларга рақобатбардош бўлиб вояга етишлари учун кўрсатилаётган ғамхўрлик ёрқин мисолларда кўрсатиб ўтилган. Жумладан, турли ёт ғоялар таъсирига берилиб, ўз юртини ташлаб дунёнинг “қайноқ нуқталари”га йўл олган, бундай ношукурчилик оқибатида қилган қилмишининг жабрини кўрганидан сўнг ўз ишидан пушаймон бўлган кишиларнинг юртимизга қайтарилиши, уларга кўрсатилган меҳр ва ғамхўрлик мисоли бўлган “меҳр” операцияларининг моҳияти ҳақида тўхталиб ўтилган. Мақолада нотўғри йўлга адашиб кириб қолган кишиларни ижтимоий реабилитация қилиш, уларни қайта тарбиялаб, жамиятнинг фаол аъзосига айлантириш учун нималарга эътибор бериш лозимлигига асосий эътибор қаратилган. Бунда давлат органлари, маҳалла ва умуман, шу инсон билан боғлиқ барчанинг масъул экани кўрсатилган. Бу масалада хорижий тажриба нималарни кўрсатиши ёритиб берилган. Экстремистик гуруҳлар ўзларининг бузғунчи ғояларига кишиларни эргаштириш учун қандай усуллардан фойдаланиши мақолада яққол мисоллар билан келтириб ўтилган. Уларнинг бу каби найрангларига қандай йўл билан қарши туриш мумкинлиги, бу каби салбий таъсирларга берилган кишиларни бу йўлдан қандай қилиб олиб чиқиш мумкинлиги мақоланинг кульминацион нуқтасини белгилайди. Диний манбалар, Қуръон оятларини ўз манфаатлари йўлида бузиб талқин этаётган гуруҳларнинг асл мақсадлари нима-ю, уларнинг иддаолари нималардан иборат эканлиги кўрсатиб ўтилган

  26-34

  19

  8

  04-07-2026

• ЁШЛАР ЎЗБЕКИСТОННИНГ ЕТАКЧИ КУЧИ СИФАТИДА

  Mukhtor NAZIROV (Muallif)

  Мақолада давлат органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқаролик институтлари ўртасидаги самарали ўзаро алоқалар хусусияти таҳлил қилинган. Ёшларнинг салоҳиятини юзага чиқариш ва уларга самарали ижтимоийлашувида ёрдам бериш Ўзбекистонда ёшларга оид давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида кўриб чиқилган. Мақолада ёшларга замонавий таълим ва тарбия бериш ҳамда уларни мамлакатни ривожлантиришда ижтимоий қўллаб-қувватлашнинг аҳамияти кўрсатилган.

  
  

  Ёшларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллиги – замонавий жамиятнинг асосий кўрсаткичларидан бири эканлиги таъкидланган. Мазкур мақола ёшлар сиёсати, бу борадаги БМТ томонидан қабул қилинган халқаро ҳуқуқий ҳужжатларни ёритади. Масаланинг долзарблиги шундаки, дунёни қамраб олаётган глобаллашув жараёнларининг чуқурлашуви ва ундан келиб чиқаётган муаммо ва чақириқларни ёшлар иштирокисиз ҳал этиб бўлмайди. Шу боис мазкур масала жаҳон ҳамжамиятининг, хусусан БМТнинг ҳам устувор йўналишларидан ҳисобланади. Зеро, XX асрнинг ўрталаридан бу масала 130 дан ортиқ давлатлар сиёсатининг объектига айланган.

  
  

  Мақолада ёшларга оид сиёсат борасида ривожланган мамлакатлар ва Ўзбекистон тажрибалари, ёшлар муаммоларининг умумий ва ўзига хос жиҳатлари таҳлил қилинган.

  
  

  У ёки бу мамлакатнинг ёшларга оид давлат сиёсатини олиб боришида икки, яъни Европа ва англосаксон моделларини ажратилади. Европа модели ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишда давлатнинг етакчи ролига асосланиб, ушбу сиёсатнинг устувор йўналишлари, мақсад, вазифа ва кутилажак натижалари аниқ белгилаб олинади. Англосаксон моделга кўра, ёшлар сиёсатини амалга оширишда давлат органларининг тизимли иштироки кузатилмайди, унга ёшлар ташкилотларининг кўнгилли ва эркин иштироки хос бўлиб, уларнинг фаолияти давлат томонидан қўллаб-қувватланади.

  
  

  Мақолада жамият ижтимоий-сиёсий ҳаётида ёшларнинг ролини оширишга қаратилган Ўзбекистон янги сиёсатининг асосий йўналишлари кенг ёритилган. Бунда ёшлар ташаббусларини давлат ва ёшлар ташкилотлари томонидан тенг қўллаб-қувватланишига урғу берилган. Шундан келиб чиқиб, қайд этиш мумкинки, ёшлар билан очиқ мулоқот Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичида стратегик йўналишга айланди. Бу стратегияда ёшларнинг ижтимоий фаоллиги, уларнинг замонавий, демократик давлатни шаклланиши жараёнларига дахлдорлигини ошириш ҳал этувчи ўринга эга бўлмоқда.

  107 - 116

  28

  0

  04-07-2026

• “УСУЛ  АЛ-ПАЗДАВИЙ”  АСАРИДА ИСТИНБОТ ҚОИДАЛАРИНИНГ ЁРИТИЛИШИ

  Saidahmadkhon GAYBULLAYEV (Muallif)

  Мсщолада ислом илмларининг энг мураккаб тармоги бўлган усул ал-фиқҳ фанидаги истинбот қоидалари ва уларнинг илмий-а.малий аҳамияти тадқиқ этилган. Ушбу фанга оид илк асар ҳижрий II (мелодий VIII) аср охирларида Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофиъий томонидан ёзилган булса-да, шаръий матнларни тушуниш ва ундан амалий-ҳукуқий ҳукмлар олишнинг муайян тартиби, қиёс, носих-мансух, саддуз-зароиъ каби қоидалар аввалдан амалий ва назарий кўринишда мавжуд эди. Мазкур цоидалар тартиби умумий тарзда саҳобаларга таълим берилган ва улар июгирдлари - тобеъинларга ўргатиб, амалиётда кўрсатиб боришган. Тобиийнларнинг даво.мчилари табаъа тобиийн даврига келиб ислом ҳуқуқи фиқҳий мазҳаблар шаклида тўлиқ намоён бўлди. Истинбот шаръий матнлар - Қуръон ва суннатдан шаръиат нормалари-аҳкамларини авваю фаҳмлаб етиш, аниқлаш ва чиқариб олиш амалиётидир. Бу ишда араб тилини мукаммал билишдан ташқари, тафсир, ҳадис, усул ai-фиқҳ, салаф уламоларининг ижмо ва ихтилофлари пухта ўзлаштирганлик ҳамда лугат-циёс илмини билиш талаб этилади. Шунингдек, шаръиатнингумумий тамойиллари, мақсадлари билан бирга халцларнинг урф-одати, шарт-шароитини ҳам тўлиқ ўрганиб чиқиш шарт этилади. Шариат матнларидан ҳукм олишда мужтаҳид олимлар томонидан шакллантириб, тартибга солинган тизим -“олтин қоидачар ” мавжуд бўлиб, улар махсус илм усул ач-фиқҳ ёки усул фани нами остида ўрганилади. Куръон оятлари ва ҳадисларни маъносини билишнинг ўзи улардан ҳукм чиқариш учун етарлик эмаслиги, улардан ҳукм чиқариш чуқур .мантиқий таҳлил қилишга боглиқ экани билан изоҳланади.
  Усул ач-фиқҳ мазкур мантиқий узвийликни ўргатувчи фан бўлиб, унинг қоидаларидан тўлиқ хабардор бўлиш, уларни бир бутунликда ўзаро таҳлил қила олиш малакасига зга бўлган саҳобалар знг ибратли даврда «фақиҳ саҳобалар» номи билан аталган. Доктор Салоҳ Абул.ҳож қайд этишича, уларнинг сони 20 кишидан ортиқ эмас. Саҳобалар орасида ҳам саноцлилари Қуръон ва ҳадисдан ҳукм олишдек масъулиятли, вазифани амалга оширар эдилар. Исломда усул ал-фиқҳ қоидаларининг тизимлаштирилгани ушбу диндаги барча меъёрлар маълу.м бир меъёр, тартиб ва тизимга асосланганини кўрсатади. VIII-IX асрларда шаклланган мазҳаблар таълимоти - ислом ҳуқуқи, қонун шилаб чиқиш тизимини тадқиқ этшида усул ал-фиқҳ илми мавзуларини ўрганиш муҳим аҳамиятга зга.
  Ушбу мақолада Фахрул-исло.м Али ибн Муҳаммад Паздавий (1009-1089)нинг ‘' Усул ал-Паздавии' ’ асаридаги истинбот қоидалари тадқиқ қилинган. Шунингдек, ҳанафии усул қоидалари асосида ҳадислардан ҳукм истинбот қилиш шартлари ва қоидалари таҳлич зтилган.

  31-37

  23

  6

  12-05-2026