الكلمات المفتاحية:
Aqida raddiya imon islom katta gunoh, mashiat tavhid qadar qazo qo‘lyozmaالملخص
Annotatsiya: Islom dini das flab Arabis ton yarim orolida paydo bo ‘Igan bo ‘Isakeyinchalikxulofoiroshidinlardavrida Fors va Shorn diyorlarigayetib bordi hamda о‘sha yerdagi mahalliy aholining ко ‘pchilik qismi musulmon bo ‘Idi. Umar (r.a.) davrida Fors mamlakati fath etildi. Shu qatorida Iroq hududlariga islom dini kirib bordi. Vaholanki, Iroq hududi - ikki daryo oralig'i qadimdan madaniyat markazlaridan biri hisoblanagan. В и mintaqada turli mill at va din vakil lari yashagan. Mahallaiy aholining ко ‘pchilik qismi musulmon bo ‘lishganidan keyin boshqa din va ta ’limoti vaikllari bilan muayyan e 'tiqodiy masalalar borasida turli ixtiloflar kelib chiqdi. Islom diniga mansub asosiy va dastlabki firqalar ham aynan Iroq hududida paydo bo ‘Igan. Xavorij, mo ‘tazila va shia kabi firqalar.
Hanqfiy mazhab asoschisi — I mom Abu Hanifa ham aynan mana shu zaminda yashagan va ijod qilgan. I mom Abu Hanifa ко ‘plab shogirdlariga fiqh va aqida imlarini о ‘rgatish barobarida о ‘sha vaqtda mavjud bo ‘Igan ко ‘plab firqa vakillari bahs-munozalar olib borgan hamda ahli sunna val jamoa aqidasni himoya qilgan. Manhalarda zikr qilinishicha Imom Abu Hanifa turli adashgan firqa vakillari bilan bahs-munozra qilish uchun yigirmadan ortiq marotaba Basra shahriga borgan. Imom Abu Hanifa aqoid ilmiga oid asarlarida ahli sunnaning sof e 'tiqodiy qarashlarni bayon qilish bilan birga adashgan firqalarga raddiyalar bergan. Mana shunday asarlaridan ibri "al-Fiqh al-absat" asari bo‘lib, savol-javoh shaklida aqidaviy masalalar bayon qilingan. Mazkur maqolada dastlab asarning muallifi borasidagi qarashlar tahlil qilingan. Shuningdek, bir nechta ulamolar nisbati berilgan yagona sharhi haqida muhim ma’lumotlar taqdim etilgan. “Al-Fiqh al-absat” asarida bahs yuililgan asosiy aqidaviy masalalar talqiniyoritib berilgan. Imom Abu Hanifa ко ‘plab о ‘rinlarda adashgan firqalaming noto ‘g‘ri aqidalariga raddiya berishda naqliy dalillar birga aqliy dalillarni keltirib о ‘tganini kuzatish mumkin. Asanring e’tiborlijihatlaridan biri uning savol-Javob shaklida yozilganligi. В и holat о 'quvchida aqidaviy masalalarni yanada tushunarli bo ‘lishiga va yodda qolishiga yordam beradi. Mazkur osar hanafiy mazhabiga oid dastlabki aqida matnlari sifatida e 'tirofetilgan.
التنزيلات
المراجع
1. A. J. Wensinck. (1932). The Muslim Dogma: Its Genesis and Historical Development. - London: Cambridge University Press.
2. Ebu Bekr Muhammed b. Hasan ibn Furek. (2009). $erhu’l-Alim ve’l-miiteallim, thk. Ahmed Abdurrahim es-Saih & Tevfik Ali Vehbe. - Kahire: Mektebetii’s-Sekafeti’d-Diniyye.
3. Katib Qelebi. (1972). Ke^fti’z-ziinun an esami’1-kiitiib ve’lfiiniin (J. Il), tsh. M. $erefettin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge. Istanbul: Milli Egitim Basimevi.
4. $iikrii Ozen. (2003), Matiiridi. Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi (J. XXVIII) - Ankara: TDV Yayinlan.
5. Абдулазим ибн Абдулқавий ибн Абдуллох Абу Мухаммад Закиййиддин Мунзирий. (1967). Ат-Тарғиб ват-тархиб мин ал-ҳадис аш-шариф (Ж. НИИ). Байрут: Дор иҳёи ат-турос ал-арабий.
6. Абдулқодир Абдураҳим ўғли. (2007). Ақоид дарслиги. - Тошкент: Тошкент ислом университети.
7. Абдуллох ибн Мухаммад ибн Яъқуб ибн Ҳорис ибн Халил Ҳорисий Субазмуний Бухорий. (2020). Кашф ал-осор аш-шарифа фи маноқибил имами Аби Ҳанифа (Ж. ИИ). Истанбул: Мактабатул иршод.
8. Абдурашид қори Бахро.мов. (2003). Имоми Аъзам асарлари. - Тошкент: Мовароуннахр.
9. Абу Мансур Мухаммад ибн Мухаммад ибн Махмуд Мотуридий. (2003). Китобу-т-тавхид / Тахкиқ: Бскр Тупол угли ва Мухаммад Оруший. Анкара: Ширкату-н-нашр ва-т-тибоа ва-т-тижора.
10. Абу Мансур Мухаммад ибн Мухаммад ибн Махмуд Ҳанафий Самарқандий Мотуридий. (1321/1903). Шарх ал-фиқх ал-акбар. - Ҳайдаробод: Матбаа мажлис ал-маориф ан-низомия.
11. Абу Нуайм Ахмад ибн Абдуллох ибн Ахмад ибн Исъҳоқ ибн Мусо ибн Мсхрон Асбаҳоний. (1415/1994). Муснаду ал-Имом Аби Ҳапифа ривояту Аби Нуайм. Рисз: Мактабаатул кавсар.
12. Абу Салама Бухорий. (2021). Жумал усул ад-дин // Таржимон ва нашрга тайсрловчи: С.Примов. -Тошкент: Узбекистан халқаро ислом акадсмияси.
13. Абу Шакур Мухаммад ибн Абдуллох Солимий Ксший. (2014). Ат-Тамх.ид фи баснит тавхид // Таржимон ва изоҳлар муаллифи С.Примов. -Тошкент: Мовароуннахр.
14. Абул Муин Маймун ибн Мухаммад Насафий. (1990). Табсирату-л-адилла фи усули-д-дин (Ж. I). / Таҳқиқ: Килоде Салома. - Дамашқ.
15. Абул Муин Насафий. (2022). Бахрул калом // Таржимонлар: Примов Соатмроуд ва Аллоқулов Абдулатиф. - Тошкент: Узбекистан халқаро ислом академияси.
16. Абул Юср Мухаммад Паздавий. (2005). Усулу-д-дин / Таҳқиқ: X. Питер. - Қоҳира: ал-Мактабату-л-азхария ли-т-турос.
17. Абулфатҳ Мухаммад ибн Абдулкарим Шахристоний. (2007). Ал-Милал ван-ниҳал (Ж. I). - Байрут: Ал-Мактабаа ал-асрия.
18. Акмалиддин Мухаммад ибн Мухаммад Бобартий Ҳанафий. (2009). Шарху васият ал-Имом Аби Ҳанифа. - Аммон: Дор ал-фатх.
19. Аминов Ҳамидуллоҳ. (2022). Имоми Аъзам Абу Ҳанифа ва унинг илмий асарига қарши айтилган даъволарга раддия. - Тошкент: Узбекистан халкаро ислом академияси.
20. Ахмет Ак. (2008). Бййик Тйрк Ал ими Матурин вс Матур1д1лик. - 1станбул: Байрак Матбааск
21. Имом Абу Ҳанифа. (2022). Мажмуи кутуб ва расоил ва васоя ал-Имом ал-Аъзам Аби Ҳанифа ан-Нўмон ибн Собит ат-Тамимий ал-Куфий разияллоху анху / Таҳқиқ: Доктор Мухаммад ибн Исмоил Абу Аввод. - Аммон: Мактабаа ал-гоним лин-нашр ват-тавзеъ.
22. Имом Абу Ҳанифа. Ал-Фикх ал-абсат. Дор ал-кутуб ал-мисрия. Қўлёзма Инв. №:215.
23. Имом Абу Ҳанифа. Ал-Фиқҳ ал-абсат. Мактабату Ҳожи Салим Ото. Кулёзма Инв. №:587.
24. Мухаммад ибн Абдуррахмон Хамис. (2007). Усул ад-дин. - Рисз: Дор ас-сумайъий лин-нашр ват-тавзеъ.
25. Мухаммад ибн Ахмад ибн Абу Сахл Шамсулаимма Сарахсий. (1971). Шарх ас-сияр ал-кабир (Ж. I). -Байрут: Аш-Ширкату аш-шарқия.
1. A. J. Wensinck. (1932). The Muslim Dogma: Its Genesis and Historical Development. - London: Cambridge University Press.
2. Ebu Bekr Muhammed b. Hasan ibn Furek. (2009). $erhu’l-Alim ve’l-muteallim, thk. Ahmed Abdurrahim es-Saih & Tcvfik Ali Vchbc. - Kahire: Mcktcbctu’s-Sekafeti’d-Diniyye.
3. Katib (^elebi. (1972). Ke§fu’z-ziinun an esami’l-kiitiib ve’lfiinun (J. 11). tsh. M. $crcfcttin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge. - Istanbul: Milli Egitim Basimevi.
4. §iikrii Ozen. (2003), Matiiridi. Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopcdisi (J. XXVIII) - Ankara: TDV Yayinlan.
5. Abdulazim ibn Abdulqaviy ibn Abdulloh Abu Muhammad Zakiyyiddin Munziriy. (1967). At-Targ‘ib vat-tarhib min al-hadis ash-sharif (J. III). - Bayrut: Dor ihyoi at-turos al-arabiy.
6. Abdulqodir Abdurahim o‘g‘li. (2007). Aqoid darsligi. -Toshkent: Toshkent islom universiteti.
7. Abdulloh ibn Muhammad ibn Ya’qub ibn Horis ibn Xalil Horisiy Subazmuniy Buxoriy. (2020). Kashf al-osor ash-sharifa fi manoqibil imami Abi Hanifa (J. II). - Istanbul: Maktabatul irshod.
8. Abdurashid qori Baxromov. (2003). Imomi A’zam asarlari. - Toshkcnt: Movarounnahr.
9. Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturidiy. (2003). Kitobu-t-tavhid/Tahqiq: BekrTupol o‘g‘Ii va Muhammad Orushiy. - Anqara: Shirkatu-n-nashr va-t-tiboa va-t-tijora.
10. Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Hanafiy Samarqandiy Moturidiy. (1321/1903). Sharh al-fiqh al-akbar. - Haydarobod: Matbaa majlis al-maorif an-nizomiya.
11. Abu Nuaym Ahmad ibn Abdulloh ibn Ahmad ibn Is'hoq ibn Muso ibn Mehron Asbahoniy. (1415/1994). Musnadu al-Imom Abi Hanifa rivoyatu Abi Nuaym. - Riyoz: Maktabaatul kavsar.
12. Abu Salama Buxoriy. (2021). Jumal usul ad-din // Tarjimon va nashrga tayyorlovchi: S.Primov. -Toshkent: O‘zbckiston xalqaro islom akadcmiyasi.
13. Abu Shakur Muhammad ibn Abdulloh Solimiy Keshiy. (2014). At-Tamhid fi bayonit tavhid/Z Tarjimon va izohlar muallifi S.Primov. - Toshkcnt: Movarounnahr.
14. Abul Muin Maymun ibn Muhammad Nasafiy. (1990). Tabsiratu-l-adilla fi usuli-d-din (J. I). / Tahqiq: Kilode Saloma. - Damashq.
15. Abul Muin Nasafiy. (2022). Bahrul kalom/ZTarjimonlar: Primov Soatmroud va Alloqulov Abdulatif. - Toshkent: O‘zbckiston xalqaro islom akadcmiyasi.
16. Abul Yusr Muhammad Pazdaviy. (2005). Usulu-d-din / Tahqiq: X. Piter. - Qohira: al-Maktabatu-l-azhariya li-t-turos.
17. Abulfath Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy. (2007). Al-Milal van-nihal (J. I). - Bayrut: Al-Maktabaa al-asriya.
18. Akmaliddin Muhammad ibn Muhammad Bobartiy Hanafiy. (2009). Sharhu vasiyat al-Imom Abi Hanifa. -Ammon: Dor al-fath.
19. Aminov Hamidulloh. (2022). Imomi A’zam Abu Hanifa va uning ilmiy asariga qarshi aytilgan da’volarga raddiya. - Toshkcnt: O‘zbckiston xalqaro islom akadcmiyasi.
20. Ahmet Ak. (2008). Biiyuk Tiirk Alimi Maturidi ve Maturidilik. - Istanbul: Bayrak Matbaasi.
21. Imom Abu Hanifa. (2022). Majmui kutub va rasoil va vasoya al-Imom al-A’zam Abi Hanifa an-No‘mon ibn Sobit at-Tamimiy al-Kufiy raziyallohu anhu / Tahqiq: Doktor Muhammad ibn Ismoil Abu Avvod. - Ammon: Maktabaa al-g‘onim lin-nashr vat-tavze’.
22. Imom Abu Hanifa. Al-Fiqh al-absat. Dor al-kutub al-misriya. QoMyozma Inv. №:215.
23. Imom Abu Hanifa. Al-Fiqh al-absat. Maktabatu Hoji Salim Og‘o. Qo‘lyozma Inv. №:587.
24. Muhammad ibn Abdurrahmon Xamis. (2007). Usui addin. - Riyoz: Dor as-sumay’iy lin-nashr vat-tavze’.
25. Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Sahl Shamsulaimma Saraxsiy. (1971). Sharh as-siyaral-kabir (J. I). - Bayrut: Ash-Shirkatu ash-sharqiya.
