DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/3/133-140الكلمات المفتاحية:
“файла” “суфа” “суфастоийлик” “ас-сўфистанийа” объектив реаллик скептицизм агностицизм софистика релятивизм ижтимоий уйғунлик.الملخص
Мазкур мақолада билимлилик, ил-му-маърифатни инсоният ҳаётининг моҳияти сифатида эътироф этган мутафаккир Саъдуддин Тафтазонийнинг “Шарҳ ал-ақоид” асаридаги софистик тафаккурнинг ижтимоий-фалсафий ва мантиқий жиҳатлари таҳлил қилинган. Ислом фалсафаси тарихи контекстида пайдо бўлган турли ижтимоий-мантиқий мулоҳазаларнинг софистикага оид талқинлари илмий баён этилган. Мақолада келтирилган барча маълумотлар қиёсий-тарихий, мантиқий методлар асосида ёритилган ҳамда янги давр фалсафаси вакилларининг софистикага муносабати ва илмий ёндошувлари назарий жиҳатдан таҳлил қилинган. Софистик тафаккурнинг илмий аҳамияти замон ва макон нуқтаи назаридан таҳлил қилинган ушбу тадқиқотда мазкур терминнинг минтақада пайдо бўлиши, унинг объектив ва субъектив сабаблари тарихий-фалсафий жиҳатдан тадқиқ қилинган. Шунингдек, софистик қарашлар негизида юзага келган айрим ижтимоий-фалсафий масалаларга ислом фалсафасининг, хусусан, калом илмининг муносабати ҳақида онтологик нуқтаи назардан фикр юритилган. Софистиканинг макон ва замондаги ижтимоий аҳамияти ҳамда маиший ҳаётда юз берган муаммоларнинг илмий ечимлари фалсафий жиҳатдан таҳлил қилинган. Фалсафа фанининг араб минтақаларга кириб бориш сабаблари, омиллари ҳамда мазкур жараёнда маълум бир шахсларнинг роли билан боғлиқ жиҳатларга аллома Саъдуддин Тафтазонийнинг гносеологик билимлари асосида фалсафий-тарихий муносабат баён этилган. Мақола сўнггида ислом феномени негизида пайдо бўлган маънавий мероснинг халқлар ва милллатлар ўртасида ижтимоий тотувликни таъминлашдаги аҳамияти диалектик қарашлар асосида ёритилган. Жумладан, минтақаларнинг исломлашиш жараёнида пайдо бўлган бузуқ эътиқоддаги оқимларнинг далилланмаган фикрларига қарши жамиятда ижтимоий мувозанатни таъминлашга хизмат қиладиган омилларнинг назарий-методологик асослари ҳақида сўз боради. Мақолада араб тилидаги матнлардан “Шарҳ ал-ақоид ан-Насафия” асарининг 2009 йилда Покистон давлати Карачи шаҳридаги “Мактабат ул-бушро” нашриётида чоп этилган биринчи нашридан фойдаланилган ва иқтибослар келтирилган.
التنزيلات
المراجع
1. ‘Abd Al-Malik ‘Abd ar-Raxman as-Sa’di. (2009) Islamskoye veroucheniye. Tolkovaniye akidi «An-Nasafi». Kazan. Izd. DUM-RT.
2. Abdulqodir Abdur Rahim. (2016) E’tiqod durdonalari. “Bad’ul amoliy” sharhi. Qayta ishlangan va to’ldirilgan ikkinchi nashr. “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. T.
3. Abu Nasr Forobiy. (2018) Fozil odamlar shahri. T.: Yangi asr avlodi. 2018. - b.93.
4. Alloqulov A.A. (2018) Abu xafs Nasafiyning “Aqoid” asari va uning sharhlari tahlili. 24.00.01 – Islom tarixi va manbashunosligi. Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiya avtoreferati.T.: –b.6.
5. Karimov I., Rustamova M. (2006) Falsafa fani tarixi va nazariyasi. – T.: -b.51.
6. Kinzyabayev D.M. (2018) Tolkovaniye islamskogo veroucheniya v nasledii imama Abu xanifы. Metodicheskoye posobiye. – Ufa.
7. Matibaeva, Raziya (2019) “Sacralization and traditionalization of personality Abu Khanifa in Mavarannahr,” The Light of Islam: vol. 2019: Iss.4, Article3. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/3
8. Mukhamedov N. (2015) Keffal Şaşî’nin Diplomatik Faaliyeti. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2), 119-126. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/282071
9. Mukhamedov N., Turambetov N. (2020) Memorial complex of the Sultan Uwais Baba – one of cult historical centers in Central Asia // ACADEMICIA : An International Multidisciplinary Research Journal (Double Blind Refereed & Reviewed International Journal) vol. 10 Issue 6, June 2020 Impact Factor: SJIF 2020 = 7.13 http://www.saarj.com
10. Mukhamedov Nematullo (2020) “Activities of hadith scholars (muhaddis) of shash oasis in scientific centers of the region”. The Light of Islam: vol. 2020: Iss. 2, Article 11. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/11.
11. Nazarov Q. va b. (2015) Falsafa asoslari.T.: O‘zbekiston. NMIU 2015. -b.195.
12. Norqobilov M.X. (2020) Falsafa fani kontekstida kalom ilmi metodologiyasi (Mutakkalim Sa’duddin Taftazoniy ilmiy merosi misolida). Ta’lim sifatini takomillashtirishda innovatsion hamkorlikning dolzarb masalalari. xalqaro ilmiy onlayn konferensiya. 2020 yil 27 may, Navoiy. –b.201-204.
13. Norqobilov M.X. (2020) Ijtimoiy-tarixiy kontekstda Sa’duddin Taftazoniy asarlarining falsafiy-ma’rifiy ahamiyati. “Buxoroning islom sivilizatsiyasidagi o’rni va unga qo’shgan hissasi” mavzuidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman (videokonferensiya) materiallari to’plami. Buxoro. 28-29-may 2020 yil.
14. Norqobilov M.X. Philosophical interpretation of socio-political issues in Sa’deddin Taftazani’s “Sharh al-aqeed”. EPRA International journal of Research & Development (IJRD) Monthly Peer Reviewed & Indexed International Online Journal ISII.F. value: 1.241 DOI: 10.36713/ EPRA 2016/ 05.05.2020. ISSN (Online): 2455-7838 SJIF Impact Factor: 7.001. -P.176-179. http://IJRD.com.
15. Norqobilov M.X. (2020) Sa’duddin Taftazoniy “Sharh al-aqoid” asarining yozilish tarixi va ijtimoiy zarurati. Imom Buxoriy saboqlari. №3.2020. ISSN 2181-4791. Buxoriy_saboqlari@mail.ru. 19-21 bet.
16. Norqobilov M.X. The importance of social environment of Temur and the temurians period and the period he lived in the scientific work of Sa’duddin Taftazani. http://T-science.org/arxivDOI/2020/03-83.html(SJIF5,667). Scopus ASCC: 1202. -P. 319-322. http://Scholar.google.com.
17. O‘zbekiston milliy enseklopediyasi. 8-j. T.: O‘ZME DIN, 2004, -b.24.
18. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2018-yil 16-apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF 5416-son farmoni // https://lex/uz/docs/3686277
19. Rudolf U. (2001) Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti. Imom al-Buxoriy xalqaro jamg’armasi. – T.
20. Sa’duddin Taftazoniy. “SHarx al-aqoid”. Britaniya nashri.
21. Sa’duddin Taftazoniy. Sharh al-aqoid an-Nasafiy. Karachi. Pokiston. Maktabat ul-bushro. 2009-yil 1-nashr.-b.22.
22. Sa’duddin Taftazoniy. Sharh al-aqoid an-Nasafiy. Karachi. Pokiston. Maktabat ul-bushro. 2009-yil 1-nashr.-b.23.
23. Safarova N.O. (2009) Terrorizm (Tarixiy-falsafiy tahlil). T.: “Noshir”. 2009. -b.172.
24. Saifnazarov, I., & Xujayev, M. I. (2018). AxMAD ZAKI vALIDIY ISLAMIC CULTURE. Ekonomika I sotsium, (2), 55-57.
25. Sharipov M., Fayzixo’jayeva D. (2004) Mantiq. T.: G’afur G’ulom.
26. Shermuhammedova N.A. (2008) Gnoseologiya – bilish nazariyasi. Darslik.T.: 2008.-b.10.
27. Sirojiddinov Sh. (2008) Islom falsafasiga kirish: kalom ilmi. T.: “Iqtisod-moliya”. 2008. –b.5.
28. Sultonov, A. (2019). The new philosophical paradigm of cultural development. The Light of Islam, 2019(4), 25.
29. Sultonov, A. F. (2015). Amir Temur boshqaruv madaniyatini ta’minlashda tolerantlikning ahamiyati. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zmu fuqarolik jamiyati shakllanishini monitoring qilish mustaqil instituti Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zMU ijtimoiy fanlar fakulteti, 461.
30. To‘lepov A. (2013) Islom va aqidaparast oqimlar. T.: 2-nashr. “Sharq” NMAK bosh tahririyati. -b.123-124.
31. To’rayev B.O. (2010) Logika (mantiq) bo’yicha masala va mashqlar. – T.
32. Toxtiev, Shuhrat Mr (2020) “Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the xx-early xxI centuries,” The Light of Islam: vol. 2020: Iss. 2, Article 12. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/12
33. www.ahlisunna.uz. “Sharh al-aqoid” asarining Hamidulloh Beruniy tarjimasi. 2016.23.05.
34. Ziynatullayev, Ziyodilla (2020) “The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam,” The Light of Islam: vol. 2020 : Iss. 2 , Article 21. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/21
35. Kakhharova, M. (2018). Question of Studying Personal Spiritual and Moral Development. Eastern European Scientific Journal, (6).
36. Qaxxarova, M., & Tuychieva, H. (2019). Spiritual-moral environment and its basic indicators. The Light of Islam, 2019(4), 24.
37. Qaxxarova, M., & Absattorov, B. M. (2020). Evolution of views on ethics, ethical criteria and ethical standards. The Light of Islam, 2020(1), 110-115.
