DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/1/106%20-%20116الكلمات المفتاحية:
сарф илми нахв илми феъл таснифлаш услуби феъл боблари тўрт ўзакли мазид феъллар ҳалқум ҳарфлар 3 ўзакли мужаррад феълларالملخص
Мазкур мақолада Ал-Муъиззийнинг араб тилида феълларда содир бўладиган ўзришларга бағишланган “Тасриф ал-Афъал” асари ҳақида маълумотлар берилиб, ЎзФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида ушбу асарнинг 7 та қўлёзма нусхаси сақланиб келинаётгани ва асарнинг тузилиши, грамматик услубларга асосланган ҳолда таснифлангани тадқиқ қилинган. Ал-Муъиззининг асари тўртта катта бобга ажратилган бўлиб улар ўз навбатида фаслларга, яъни кичикроқ гуруҳларга бўлинган. Биринчи фаслда феълларнинг ўтган, ҳозирги келаси замонларда ва буйруқ майлида тусланиш тартиби келтирилган. Иккинчи фасл тўғри феъллар, учинчи фасл икиланган феъллар, тўртинчи фасл бўш феъллар, бешинчи фасл ноқис феъллар, олтинчи фасл лафиф феъллар, еттинчи фасл мултави феъллар ва саккизинчи фасл эса “нун ат-таъкид” мавзуларининг таҳлилига бағишланган. Асарда феълларнинг турли бобларидаги шакллари, уларнинг ўтган ва ҳозирги келаси замон шакли, уч ундош ўзакли феълларнинг ва тўрт ундош ўзакли мазид феълларнинг боблари ҳақида ҳам фикр юритилади. Шу билан бирга, товуш илми (фонология) сарф илми билан боғлиқлиги, махражи ҳалқумдан чиқадиган олтита ҳарфнинг биронтаси феълнинг иккинчи ёки учинчи ўзак ундоши ўрнида келиши, ўрта ўзак ундошининг ҳаракати касра эмас фатҳа бўлишини талаб қилиниши мисоллар асосида исботланиб берилган. Шу ўринда, مجرد атамаси - феълларнинг биринчи боби, مزيد فيه атамаси эса - феълларнинг ҳосила, яъни биринчи бобдан ташқари, ёрдамчи, қўшимча ҳарфлар кўшилиши билан ҳосил қилинган феъл бобларига нисбатан қўлланилиши назарда тутилиши ўрганилган. Муъиззий келтирган 3 ундош ўзакли мужаррад феълларнинг ( فعل ثالثي مجرد ) олтита боби бирма-бир санаб ўтилган. Ушбу мақолада, Б. М. Гранденинг феъл боблари борасида келтирган қоидалари Ал-Муъиззийнинг “Тасриф ал-Афъал” асаридаги қоидалар билан солиштирилиб, 4 ундош ўзакли мазид феълларнинг IV боби «лом» ўзак ҳарфи билан ифодаланганлиги, бу борада аш-Шумуний ва ибн ал-Китаъ асослаб берган қолипидаги «ҳамзали алиф» билан ифодаланиши »إف ْعَ الَّ « сабаблари тадқиқ қилинган. Шунингдек, Муъиззий келтирган феъл бобларининг қолипларини берилиши тартиби, улар бугунги кунда қабул қилинган феъл бобларининг таснифланиш тартибидан фарқлангани ушбу мақолада илмий асосланиб берилган.
التنزيلات
المراجع
1. Abdulhamid Muhyiddin. (1995). Durus ut Tasrif. Beyrut: Makatabat al-asriyya.
2. Abu Al-Barakot, A.-A. (2003). Al-Inosof fi masail al-hilaf bayna an-nahviyyin al-kufiyin va al-basriyin. Beyrut: dar al-Fikr..
3. Ad-Dahdah, A. (1992). Mu’jam qovaid al-arabiy al a’lamiy. Beyrut.
4. Al-Ashbiliy, I. U. (1996). Al-Mumti al-Kabir fi at-Tasrif. Bayrut: Maktabat Lubnan Nashirun.
5. Al-Istirobaziy, R. (1975). Sharhu Ashshofiya ibn al -Hojib. Beyrut: Dar al-kutub al-ilmiya.
6. Al-Jayyaniy , A.-T. (1990). Sharhut Tashil liibn Molik. Cairo: Hijr lil-tiba’a va al-n-Nashr.
7. Al-Samanini, U. (1997). Sharh-ut Tasrif. Riyadh: Maktabat al-Rushd.
8. Az- Zamaxshariy, M. (1993). Al-Mufassal. Beyrut: Maktabat al-Hilal.
9. Dendane, Z. (2007). An Overview of Verb Morphology in Arabic.
10. Glanville, P. J. (2018). The Lexical Semantics of the Arabic Verb. New York: Oxford university press.
11. Hasan, A. (1967). An-Nahvul Va’fi. Cairo: Dar al Ma’arif.
12. Ibn Jinniy, U. (1954). Al-Musnaf. Dar Ihya’ al-Turas al-Qadim.
13. Ibn Jinniy, U. (2000). Kitabu sirr sinaat al-irob. Beyrut. Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
14. Ibn Jinniy, U. (2008). Al-Xasois. Cairo: Dar al-Hadith.
15. Ibn Yaish, Y. (2001). Sharhul Mufassal li Az-Zamaxshariy. Beyrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya..
16. Islomov Z. “Muqaddamatu-l-adab” asarining manba shunoslik va matnshunoslik tadqiqi. Monografiya. – Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi nashriyot-matbaa birlashmasi.2020. – 334 b.
17. Islomov Z. “Muqaddamatu-l-adab”: grammatik ris olalar”. (2020) Monografiya. –Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi nashriyot-matbaa birlashmasi. – 127 b.
18. Kazakbaev , A. (2021). EXPLANATION OF THE VERBS OF THE FIRST CHAPTER IN “TASRIF UL AF’AL” BY MUHAMMAD IBN ABI ALQASIM ALMU’AZZI. Global Humanity Congress 2nd International Multidisciplinary Scientific Conference, (pp. 162-167). Spain.
19. Kazakbaev, A. (2020). THE LATEST TERMS THAT HAVE ENTERED THE ARABIC LANGUAGE THROUGH THE PROGRESS OF SCIENCE AND TECHNOLOGY. Archive of Conferences, (pp. 92-93).
20. Sibavayh, A. (1988). Al-Kitab. Cairo: Maktabat al-Xaniji.
21. al-Mu’izzi, M. (1907). Tasrif al-Af’al. Buxoro.
22. Grande, B. M. (1963). Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveshshenii. Moskva: Izdatelstvo vostochnoy literaturi.
23. Kazakbayev, A. (2020). KLASSIFIKATSIYA TRUDOV PO OPREDELENIYU GLAGOLOV. Archive of Conferences, (pp. 110-112).
24. Nosirov, O., Yusupov, M., Muhiddinov , M., Rahmatullayev , Y., & Nishonov, A. (2003). An-Na’im. Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti.
25. Fattaxova, A. (2011). Uchebniki arabskogo yazika tatarskix avtorov konsa XIX - nach. XX vv. v knijnix xranilishax Kazani. Jurnal Minbar (Islamskiye issledovaniya) , T. 4, № 1 B., 29 (105).
26. Haji Xalifa. (1981). Kashf al-Zunun ‘an asami al-kutub va-l-funun. Beyrut
27. Al-Jurjaani A. (1987). Al-Miftah fi-s-Sarf. Beyrit. Muassasat al-risala
28. Muhammad Abdulla at-Ta’I (1190). Sarh at-Tashil li-ibn Malik. Cairo: Dar hijr
