DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/3/29-36الكلمات المفتاحية:
илми ладун илм ал-яқин бақо иродат ишқ зикр зуҳд маърифат мақом мурид ориф саҳв солик сукр.الملخص
IХ аср бошларига кeлиб, тасаввуфнинг назарий асослари ишлаб чиқилди, суфийларнинг амалий руҳий-психологик машқлари, ўз-ўзини тарбиялаш ва чиниқтириш тадбир-усуллари шаклланди. Шу даврдан бошлаб тасаввуф алоҳида илм сифатида қарор топди.
Тасаввуфнинг муҳим хусусиятларидан бири, фақат назарий жиҳат билан чекланиб қолмасдан тасаввуф тамойилларини тариқатлар йўли орқали амалий ҳаётда татбиқ этишидир. Чунончи, тасаввуф дастлаб амалиётга катта аҳамият берган зоҳидлик ҳаракатидан келиб чиққан. Тасаввуфнинг кўпгина масалаларини етарлича англаб олиш учун фақатгина назарий билим кифоя қилмайди.
Мазкур мақолада тасаввуфдаги маърифат тушунчаси, руҳий камолот босқичлари, уларнинг даражалари, унга эришиш учун босиб ўтилиши шарт қилинган йўллар тадқиқ этилган. Руҳий комиликкка кириш босқичи иродат ва унинг якуни маърифат ҳақидаги тасаввуфий қарашлар ва тушунчалар таҳлил қилинган.
Маърифатуллоҳ ва комиллик даражаси билан боғлиқ мақомлар масаласининг ёритилиши ҳақидаги олимларнинг фикрлари таҳлил қилинган. Тасаввуф алломаларининг руҳий камолот масаласига муносабатини ва комил тарбиянинг бугунги кундаги аҳамиятини муаллиф кўрсатиб беришга ҳаракат қилган. Мутасаввифларнинг руҳий юксалиш шартлари ҳақидаги турли қарашлари муҳокама қилинган. Олимларнинг яшаган даври ва ижтимоий муаммоларга қараб, комиллик даражалари ҳам бир-биридан фарқ қилиб келган. Мана шу иллатларни бартараф этиш орқали фақатгина шахс камолоти эмас, балки жамият ривожи назарда тутилган.
Мақолада комил инсон ҳақида кенг мушоҳада қилган олимлардан бири – Азизиддин Насафийнинг фикрлари ҳам ўз аксини топган. Насафий инсон имкониятларини чексизлигини таъкидлар экан унинг камолоти учун икки сифатни асос қилиб олади. Буларнинг бири ахлоқ, иккинчиси - ўзини таниш. Инсон ўзини таниш учун ахлоқ асосларини тўлиқ эгаллаган бўлиши керак ва шундагина у ўзини танийди. Ўзини таниган инсон Аллоҳни танийди. Ана шу даражага эришган инсонгина комил инсон ҳисобланади. Насафий назарида инсон ахлоқ билан безанган бўлиши мумкин лекин у ўзини танимаган бўлиши мумкин. Бундай одамларни комил инсонлар деб бўлмайди. Қачонки инсон ахлоққа безаниб ўзини-ўзи таниган тақдирдагина маърифатуллоҳга ва комиллик даражасига кўтарила олади ҳамда шундай тоифа инсонларни комил инсонлар деб аташимиз мумкин бўлади.
التنزيلات
المراجع
1. Abul Hasan Ali ibn Usmon al Jullabiy al-Xujviriy al-Gʻaznaviy. Kashf al-Mahjub. Fors tilida.
2. Bertels Ye.E. (1965). Sufizm i sufiyskaya literatura. Moskva: Nauka.
3. Golldsiger I. (1912). Leksii ob islame / Perevod s nem. A.N. Chernovoy. Brokgauz: Yefron.
4. Islom ensiklopediyasi. (2004). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
5. Komilov. (2009). Tasavvuf. Tashkent: Mоvаrounnahr.
6. Komilov N. (2005). Markaziy Osiyo xalqlari tafakkuri rivojida tasavvufning tutgan o‘rni (X-XV asrlar). Toshkent: Akademiya.
7. Mavloqulova M. tarj. (2002). Kalobodiy. Kitob at-ta‘arruf bi mazhab ahl at-tasavvuf . Toshkent: Gʻafur Gʻulom.
8. Mukhamedov Nematullo Asatullaevich. (2020). HUMANIST IDEAS IN WORK MEDIEVAL SCIENTISTS OF THE OASIS OF TASHKENT. Archive of Conferences, 9(1), 205-208. Retrieved from https://www.conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/371
9. Nematullo Mukhamedov, Lazizakhon Alidjanova (2020). Personality of Khoja Akhror and his factor in the social-spiritual Life // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal_ https://www.indianjournals.com/ijor.aspx?target=ijor:aca&volume=10&issue=10&article=192. Pages: 1242-1246. DOI : 10.5958/2249-7137.2020.01263.X
10. Najmiddin Kubro. (2004). Tasavvufiy hayot. Toshkent.
11. Petrushevskiy I. (1966). Petrushevskiy I. P. Islam v Irane v VII-XV vekax. Leningrad: Izdatelstvo Leningradskogo Universiteta.
12. Rahimov K. (2020). Movarounnahr tasavvuf tarixi: ta’limotning shakllanishi va tizimlashtirilishi (VIII-XI asrlar). Toshkent: Akademnashr.
13. Sirhindiy. (2003). Maktubot. 2003: Beirut.
14. Sulamiy Abu Abdurahmon. (1986). Tabaqot as-sufiyya / Nuriddin Shariba nashrga tayyorlagan. Qohira: Maktabat al-Xonaji.
15. Turar Usmon. (1999). Tasavvuf tarixi. Toshkent: Istiqlol.
16. Tuychiyeva Nilufar. (2019). Gʻarbda tasavvufning o‘rganilishi va tasaavvufshunoslik maktablari. Islom ziyosi: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/8.
17. Umar as-Suhravardiy. (1985). Qosim Ansoriy tarj. Avorif ul-ma’orif. Tehron: Tehron.
18. Usmonov I. (2009). “Navodir al-usul” hikmatlari. Monografiya. Toshkent: Fan.
19. Usmonov. (2012). Tasavvuf fanidan glossariy. . Tashkent: TIU.
20. Usmonov Ibrohim (2018) "Muslim altruism ideas in the scientists’ writings of Maverannahr," The Light of Islam: Vol. (2018): Iss. 1 , Article 4. https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2018/iss1/4.
21. Shimmel A. (2000). Mir islamskogo mistisizma. Moskva: Aleteya, Enigma, 2000.
22. Qushayriy Abdulkarim. (1989). Ar-Risala al-Qushayriyya. Qohira: Dor ash-sha’b.
23. Gʻazzoliy., Abul Hasan Ali ibn Usmon al-Jullabiy. (2001). Ihyo ulum ad-din. Tashkent: Movarounnahr.
