- Uy
- Topish
Topish
Qidiruv natijalari
-
АХБОРОТЛАШГАН ЖАМИЯТ ИЖТИМОИЙ ТАРМОҚЛАРИДА ТИЛ ВА КОММУНИКАЦИЯ
RAVSHONBEK KHUDAYBERGANOV (Muallif)Мазкур мақолада ахборотлашган жамиятда тил ва коммуникация муаммолари ва истиқболларининг ижтимоий-фалсафий ва методологик жиҳатлари таҳлил қиланган. Шунингдек, коммуникатив жараён барча ижтимоий соҳалар фаолиятининг шаклланиши ва ривожланиши, тил ва коммуникациялар одамлар ва уларнинг ўртасидаги алоқани таъминлайди ҳамда тил ахборот етказишнинг жуда муҳим воситаси сифатида катта аҳамият касб этади. Тил ва коммуникация воситалари мулоқотнинг диалогик ёки интерактив шаклини таъминлайди. Ахборотлашган жамиятда тил ва мулоқот одамлар ўртасидаги маданий, тарихий жиҳатдан шартли маънавий алоқанинг ўзига хос шаклидир. Aхборот ташувчиси сифатида алоқа воситалари, ўз навбатида, одамлар ҳаётининг маданий-тарихий, иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий шароитларига, кишиларнинг ўзлари ишлаб чиқариш даражаси ва ривожланиш даражасига боғлиқ.
Тил ва коммуникация воситаларининг ривожланиши доимо ишлаб чиқариш эҳтиёжларининг бевосита таъсири остида рўй беради. У ижтимоий ва ижтимоий тузилишнинг барча даражаларида маданий, шахслараро, этник, давлат, глобал миқёсда ўсиб боради. Шу боисдан ҳам бир-бири билан алоқа қилиш қобилияти инсон капитали тушунчасига киритилиши ва интеллектуал капиталнинг бир қисми бўлиши керак.
Инсоният коммуникацияси воситаси ҳисобланган тил муаммоларининг жамият маданий тараққиёти билан уйғун ҳолатда илмий ва амалий аҳамият касб этиши аксарият олимлар томонидан қайд этилган. Ижтимоий маданий тараққиёт ва жамият институтлари учун эса тилнинг бундай динамик хусусияти жуда муҳимдир. Тилнинг фалсафий парадигмаси фалсафа, лингвистика, риторика, яъни, фанлар комплексининг мослашуви билан белгиланади. Чунки, улар илмий тадқиқот дастурининг асосий ўлчов, мезон (параметр)ларини аниқлашга ёрдам беради. Бу комплексда тил феномени доминант ижтимоий-фалсафий фикр вазифасини бажаради. Тил ижтимоий ва инсоний борлиқ атрибути бўлиб, инсон ҳаётининг ишлаб чиқариш ва қайта ишлаб чиқариш жараёнлари учун, айниқса, билиш, таълим, тарбия, мулоқот, суҳбат жабҳалари учун ҳам аҳамиятлидир. Тилни ахборот-коммуникатив тизим сифатида ижтимоийлашуви яъни, у ўзида рўёликни акс эттириш қобилияти ва ахборотни узатиш воситаси сифатида хизмат қилади. Шу билан энг муҳим жиҳати ахборот ва коммуникацияларнинг ўзаро ўтиш қобилиятига эга бўлади. Шу муносабат билан тил ва мулоқот маданиятида ахборот ва коммуникатив томонларнинг диалектик бирлиги пайдо бўлди.
84 - 933592106-07-2026 -
ZAMONAVIY ARAB TILINING DOLZARB MUAMMOLARI
Bakhrom DAMINOV (Muallif)Maqola arab tilshunosligining bugungi kungacha uning tarixi davomida arablarni qiziqtirgan eng dolzarb muammolarni o’rganishga bag’ishlangan. Ushbu maqolada arab tilshunosligining turli sohalariga oid masalalarda markaziy o’rinni egallab turgan eng muhim muammolar ko’rib chiqiladi.
Hozirgi vaqtda arab tilshunosligi leksikografiya, hududiy dialektlar va zamonaviy arab adabiy tilini o’rganish masalasi zamonaviy arabshunoslik uchun muhim vazifalardan hisoblanadi.
Bahsning dolzarbligi arab tili muammolarini o’rganish zamonaviy tilshunoslik nazariyasining bir qismi ekanligi bilan belgilanadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati zamonaviy arab adabiy tilining dialektlar, leksikologiya va fonetikaning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganish bilan bog’liq bo’lib, ushbu muammoning tarixiy sohasi ham ko’rib o’tiladi.
Maqola ahamiyatining yana birjihati shundaki unda, arab mamlakatlaridagi lingvistik vaziyatga alohida e’tibor qaratilib, umumiy adabiy tilni yaratishdagi to‘siqlarni yengib o‘tish muammosi, adabiy til va lahjalarning leksikologik xususiyatlari, shuningdek, arab tilshunosligining tarixiy bosqichlari haqida so’z yuritiladi.
Maqolaning maqsadi, til va uning rivojlanishiga bevosita ta’sir ko’rsatadigan sotsiologik va etnolingvistik jarayonlarning asosiy tuzilmalarini , arab tilshunosligi aspektlarini o’rganishni tahlil qilishdan iborat.
Muallif hududiy lahjalarni (ayniqsa, Magrib mamlakatlari dialektlarini) farqlashning murakkab muammosiga, fonetika, grammatika va leksikologiyada adabiy tildan qishloq va shahar lahjalari o’rtasidagi keng tafovutga e’tibor qaratadi. Ushbu muammo juda kam o’rganilgan va qo’shimcha tadqiqotlarni talab qiladi.
Xulosada arab mintaqasidagi lingvistik vaziyatning mohiyatini ochib berish, arab mamlakatlarida olib borilgan arablashtirish muammolarini tavsiflash, sotsiologiyaning zamonaviy tilshunosligi nuqtai nazaridan arab tilining kelajagi xususida fikr yuritiladi.
154 - 1633872023-06-2026 -
ZAMONAVIY ARAB ADABIY TILIDAGI IQTISODIY SOHAGA OID O‘ZLASHTIRMALARI HAQIDA
Viktoriya MAMADJANOVA (Muallif)Ushbu maqolada zamonaviy adabiy arab tilida iqtisodiy sohalarda qo‘llanib kelayotgan atamalarning bosha chet tilaridan o‘zlashtirish jarayoni bilan bog‘liq muammolarga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zlashtirma usuli yordamida tilga kiritilgan iqtisodiy atamalar – tillararo aloqalar natijasi bo‘lib, bir tilning leksik birliklari A tilida shakllanib, B tiliga ko‘chiriladi va unda qo‘llaniladi.
Bugungi kunda atamalar tildagi so‘zlarning umumiy sonini 25 % shakllantiradi, bu ushbu usulning samaradorligini ko‘rsatadi. Dunyoning barcha tillariida lug‘at faqatgina asl so‘zlari bilan cheklanmagan, deyarli har bir tilni rivojlantirish uchun so‘zlarni boshqa tillardan olish jarayoni tabiiy va odatiy hisoblanadi. Turli xil tillarda rivojlanishning turli davrlarida, tashqi o‘zlashtirmalarning foiz nisbati o‘zgarib turadi, chunki o‘zlashtirilgan lug‘at lingvistik guruhlar o‘rtasidagi etnik aloqalar, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni tasdiqlaydi. Qadim zamonlardan boshlab turli mamlakatlarning ona tilida so‘zlashuvchilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni o‘rnatgan (savdo, urushlar) va hozirgi davr, globallashuv davri bilan yakunlanib, barcha bunday aloqalar dunyo tillarida aks ettirilgan. O‘rnatilgan aloqalarning tabiati va shartlari qanday o‘zgarganiga qarab, o‘zlashtirmalarning predmet – kontseptual doirasi, tashqi o‘zlashtirmalarga bo‘lgan munosabati va natijada o‘zlashtirmalarni rivojlantirish va o‘zlashtirish darajasi o‘zgargan. Hozirgi vaqtda so‘zlarni o‘zlashtirish jarayoni, odatda, mahalliy so‘zlashuvchilarni xalqaro terminologik tizimlari, xususan, kompyuter texnologiyalari, zamonaviy aloqa vositalari va boshqalar bilan tanishtirish bilan birga olib borilmoqda. O‘zlashtirmalarning muammosi – tillarning o‘zaro ta’siri va til evolutsiyasi jarayonini o‘rganish uchun o‘ta muhim umumiy til muammolaridan biridir. O‘zlashtirmalarni xalqlar o‘rtasidagi turli aloqalar kontekstida vujudga keladigan yangi voqelik va tushunchalarni belgilash usullaridan biri deb hisoblashimiz mumkin. O‘zlashtirilgan iqtisodiy atamalar lingvistik talqinning xilma - xil jihatlari bilan bo‘g‘lik bo‘lib o‘zlashtirmalarning darajasi va tabiati o‘zaro ta’sir qiluvchi madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarning darajasi va xususiyatini aks ettiradi.Tarix masalasi, tuzilishi, tipologiyasi, xorijiy lug‘atlarni o‘zlashtirishning o‘ziga xos xususiyatlari va mexanizmlari yoritilgan.
Ushbu maqolada zamonaviy adabiy arab tilidagi iqtisodiy sohalarda qo‘llaniladigan atamalar tasnifi berilgan hamda ularning kelib chiqish tarixi, tuzilishi, tipologiyasi, o‘zlashtirilishi masalalari, o‘ziga xos xususiyatlari va mexanizmlari yoritilgan. .
91-993192516-07-2026 -
TERMINOLOGIYA ZAMONAVIY ADABIY ARAB TILIDA MAXSUS TIL QATLAMI SIFATIDA
Victoriya MAMADJANOVA (Muallif)Ushbu maqola arab mamlakatlarida zamonaviy terminologiyaning shakllanishi va qo’llanilishi bilan bog’liq bo’lgan muammolarga bag’ishlangan. Uning leksik – terminologik tarkibini shakllantirish jarayoniga ta’sir ko’rsatgan omillarni aniqlash juda muhim o’rin tutadi. Arab davlatlarining milliy ozodlik harakatlari jadallashgandan so’ng, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, arab tilining rasmiy maqomi masalasi mintaqaviy va global miqyosda bir necha bor ko’tarildi. Ta’limning milliylashtirilishi arab mamlakatlarining til siyosatning asosiy printsipiga aylandi. Gap butun xalq ta’limi tizimining arab tiliga o’tishi, o’rta asrlar mumtoz tilining kundalik aloqa tili sifatida joriy etilishi haqida edi. Arab mintaqasidagi siyosiy vaziyatning o’zgarishi mustamlaka tilidan tizimli ravishda chiqib ketishi, zamonaviy adabiy tilning leksik tarkibini boyitishi, milliy terminologiyaning rivojlanishi bilan birga kechdi. Bu jarayonda jamiyat va ta’lim muassasalari tomonidan qo’llab – quvvatlanadigan an’anaviy maktab nuqtai nazarlari ustunlik qildi. Arab mamlakatlarida tilga nisbatan an’anaviy qarashlardan uzoqlashish urinishlari ma’qullanmadi. Fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi arab tilida ko’plab yangi tushunchalarning paydo bo’lishiga va xorijiy atamalarni jadal o’zlashtirishga olib keldi. Vazifa jahon ilmiy va texnologik taraqqiyot talablariga javob beradigan ta’lim sohasidagi yangi mazmun bilan ta’minlash edi. Moslashuv jarayonida xorijiy atamalar arab tilining amal qilish sharoitlariga moslashtirildi. Mavzular noaniqligi va professional tarjimaning yetishmasligi tufayli juda ko’p sinonim nomlar paydo bo’ldi. Biroq, bu har qanday terminning shakllanishi va faoliyatining ekstralingvistik shartliligini aks ettiruvchi tabiiy hodisa. Arab terminologiyasini o’rganishga sotsiologik yondashuv uning rivojlanishidagi asosiy yo’nalishlarni aniqlashga imkon berdi.
147 - 1562252004-07-2026 -
PASHTU TILIDA KOPULYATIV QO‘SHMA SO‘ZLARNING STRUKTUR-SEMANTIK TAHLILI
Ugiljon S. ABDUVALIYEVA (Muallif)So‘z yasalish masalasi, xususan, kopulyativ qo‘shma so‘z hosil bo‘lish yo‘llarini zamonaviy metodlar asosida tadqiq qilish hozirgi zamon tilshunosligining dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu masalaning dolzarbligi, ayniqsa, pashtu tili kabi kam o‘rganilgan tillar uchun ortib bormoqda, chunki til lug‘at boyligining zamon talabiga mos ravishda boyib borishi bilan bog‘lanib ketadi. Tilning lug‘at fondi dinamik xarakterga ega bo‘lganligi uchun unda kechayotgan jarayonlarni sinxron planda tadqiq etish hamisha ilmiy ahamiyatga molik. Pashtu tili grammatikasi borasida ingliz, rus, afg‘on hamda o‘zbek tilshunos olimlari tomonidan bir qator ishlar turli mavzularda amalga oshirilgan. Lekin aynan kopulyativ qo‘shma so‘zlarga to‘xtalgan joyini topish mushkul. Ko‘rib o‘tilayotgan mazkur ishda hind-yevropa tillar oilasining eroniy tillar guruhiga kiruvchi pashtu tilidagi fe’l so‘z turkumi ishtiroki orqali hosil bo‘lgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarning strukturasi va semantikasi kompleks ravishda tadqiq etildi. Mazkur ilmiy maqola pashtu tilidagi ot + fe’l, fe’l + fe’l va aralash turdagi fe’l shakllari orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarning tahliliga bag‘ishlanadi. Shuningdek, ushbu tadqiqot ishi kopulyativ qo‘shma so‘zlarning lug‘aviy qatlamlardagi o‘rni va vazifasini belgilash, ularning mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglash imkonini beradi. Tahlil davomida fe’l so‘z turkumi orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar guruhlarga bo‘lib o‘rganildi. Tadqiqot ishidan ko‘zlangan asosiy maqsad pashtu tilidagi aynan fe’l so‘z turkumi ishtiroki orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarni struktur va leksik jihatdan tahlil qilishdir. Ushbu ilmiy tadqiqot ishida pashtu tilidagi fe’l turkumiga oid kopulyativ qo‘shma so‘zlar qanday ifodalanishi, uning faqat shu tilga xos xususiyatlari, nozik jihatlari o‘rganildi. Shuningdek, maqola kopulyativ qo‘shma so‘zlarning analitik va sintetik metodlari asosida tahlil qilindi. Maqolada masala konkret shaklda ̶ ot + fe’l, fe’l + fe’l va aralash turdagi fe’l shakllari yordamida yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar tadqiqot predmeti, hozirgi zamon pashtu tili materiallari esa tadqiqot ob’ekti etib belgilangan. Ishning ilmiy yangiligi mana shu masalalarda o‘z ifodasini topgan.
78-832361806-07-2026 -
ТАЪЛИМГА ОИД АРАБИЗМЛАРНИНГ ЛИНГВОСТАТИСТИК ТАҲЛИЛИ
Nargiza RASHIDOVA (Muallif)Мазкур мақолада лексик қатламни ўрганиш усулларидан бири тадқиқ қилинган. Бу усул луғавий бирликлар сонини аниқлаш, уларнинг частотаси ва лексик-семантик гуруҳга ажратиш имконини беради.
Тилнинг лексик қатлами ўзгарувчан ҳисобланади, шунинг учун ўзлашган ва ўз қатлам сўзлари таҳлилга тортилиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида мақолада аниқ таъриф берилган. Ўзбек тилининг лексик қатлами араб ва форс сўзларидан иборат бўлган ҳолда, тарихимизнинг муайян бир даврида рус байналминал сўзларга алмаштирилган.
Тадқиқотимизга жалб этилган ўзлашма арабча сўзларнинг асосий қисми исм сўз туркумига оидлиги аниқланди. Компонентларидан бири арабизмни ташкил этган қўшма феъллар ҳам тадқиқот доирасига тортилган. “Ўзбек тили изоҳли луғати” дан фойдаланган ҳолда, таълим соҳасига оид 397 та арабизм аниқланди. Арабизмлар компонент анализи ёрдамида таҳлил қилинди. Уларнинг қўлланилиши частоталик тарзида аниқланди. Таълим соҳасига оид ҳужжатларда қўлланилган арабизмлар аниқланиб, уларнинг таҳлили қилинган ва қўлланилиши тадқиқ этилган. Луғатлар ёрдамида йиғилган лексемалар жамланиб, уларнинг лексик-семантик классификацияси тузилган.
Мақолада арабизмларнинг таҳлил этишга оид турли ёндошувлар ёритилган. Консонантизмга асосланган ундош ҳарфларнинг жойлашиши масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Аффикслар ёрдамида ҳосил қилинган сўзлар ҳам таҳлилга тортилган. Таълим тўғрисидаги қонун ва бошқа ҳужжатлардан кенг фойдаланилган. Таълим соҳасида арабча лексемаларни хусусий равишда ишлатиш сабаблари кўрсатилган. Сўзнинг лексик маъноси лексемаларни тематик гуруҳларга бирлаштиради, улар таркибида лексик ва семантик маъноларга кўра тақсимланади. Тадқиқотга жалб қилинган арабча сўзларнинг асосий қисми исмларга тегишли бўлиб, феъллар, аксинча, камроқ сонларда учрайди.
138 - 1462802504-07-2026 -
ARAB TILINI CHET TILI SIFATIDA O’QITISH USULLARI
Mashkhura Mirzaakbarovna KADYROVA (Muallif)Ushbu maqolada Arab tilini chet tili sifatida o'qitish metodikasi muammosi, shu jumladan, o'qitish maqsadlari, mazmuni, usullari va vositalari, shuningdek, chet tili yordamida o'qitish va tarbiyalash usullari ko'rib chiqilgan. Maqolada, shuningdek, zamonaviy o'qitish metodikasi muammolari muhokama qilinib, chet tillarini o'qitishning turli usullari taqqoslab berilgan. Arab tili o'ziga xos xususiyatlarga ega, lingvistik o'rganish ob'ekti sifatida ajralib turadi va tavsiflanadi: yozish, talaffuz, grammatika va boshqalar, umuman chet tillarining o'ziga xos xususiyatlari ajralib turadi va tavsiflanadi, pedagogikaning tegishli fanlar bilan aloqalari tadqiq etilgan.
Maqolaning maqsadi – Arab tilini o'qitish usullarini o'rganishni tahlil qilish, shuningdek, Arab tilining lingvistik xususiyatlari va umuman chet tillarini o'qitish metodikasining xususiyatlariga alohida e'tibor berishdir. U kategorik rejaning asosiy, adabiy dolzarb muammolariga ta'sir qiladi: o'quv maqsadlari, o'quv mazmuni, o'qitish usullari, vositalari, tamoyillari va o'quv jarayonida ularning pragmatik, amaliy jihatlari. Chet tillarini o'qitishning zamonaviy talablariga muvofiq, ba'zi uslubiy savollar darslikda tubdan yangi ovozga ega bo'ladi: zamonaviy o'quv vositalari, o'quv-uslubiy to'plamlarni yaratishga innovatsion yondashuvlar. Shuningdek, maqolada maktab, fakultativ va oliy o'quv yurtlari kabi turli jamoat muassasalarida Arab tilini o'qitishning asosiy bosqichlari ko'rib chiqilgan. Arab tilini o'qitishda boshqa chet tillariga nisbatan umumlashtirilgan tavsiflar berilgan.
So'nggi yillarda chet tillarini o'qitish metodikasi masalasi o'quv sohasidagi mutaxassislarning tadqiqotlari markazida bo'lib kelmoqda. Chunki bugungi kunda bu muammo kam o'rganilgan va filolog o'qituvchilarning diqqat-e'tiborini talab qilmoqda.
Chet tillarni o'qitish omillariga, masalan, o'qitish maqsadlari, uning mazmuni, shakllari va usullari, shuningdek, o'qitish vositalari va chet tillarini o'qitish qonuniyatlariga alohida e'tibor qaratilgan.
Xulosa qilib aytganda, ushbu maqola dolzarbligining asosiy qoidalari ochib berilgan va xulosalar berilgan.
82-903691816-07-2026 -
PASHTU TILIDA INTERFIKS YORDAMIDA YASALGAN KOPULYATIV QO‘SHMA SO‘ZLAR
Ugiljon ABDUVALIYEVA (Muallif)So‘z yasalishi masalasi hozirgi zamon tilshunosligining dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu masalaning dolzarbligi, ayniqsa, pashtu tili kabi kam o‘rganilgan tillar uchun ortib bormoqda, chunki bu masala tilning lug‘at boyligining zamon talabiga mos ravishda boyib borishi bilan bog‘lanib ketadi. Hayotning turli sohalaridagi taraqqiyot tufayli yuzaga kelayotgan yangi tushunchalarni ifodalash zarurati tilda mavjud bo‘lgan imkoniyat va resurslar asosida yangi leksik birliklarni hosil qilish zaruratini tug‘dirmoqda. Bu jarayonni ilmiy asosda o‘rganish, uning yo‘nalishlarini aniqlash, o‘ziga xos jihatlarini til materiali tahlili asosida belgilab berish bugungi kunda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Kopulyativ qo‘shma so‘zlar yasalishi mazkur mavzuning har tomonlama qiziqarli va deyarli o‘rganilmagan sohalaridan deyish mumkin. Fanda bu masalaga qisman to‘xtalib o‘tilgan ishlar mavjud, ammo ularning ham eng oxirgilari nashr qilinganiga 40 yildan ortiq vaqt o‘tdi. Bu muddat davomida pashtu tili lug‘at fondi tarkibida, shu jumladan kopulyativ qo‘shma so‘z yasalishi usullarida sezilarli o‘zgarishlar yuzaga keldi. Tilning lug‘at fondi dinamik xarakterga ega bo‘lganligi uchun unda kechayotgan jarayonlarni sinxron planda tadqiq etish hamisha ilmiy ahamiyatga molik. Predlog-infikslar hamda bog‘lovchi infiks yordamida yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarni tadqiq etish ana shu masalaning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Mazkur ilmiy maqola pashtu tilida په [pә], نا [nā], پر [pәr], له [lә], د [dә] predlog-infikslari bilan birikib, hosil bo‘ladigan kopulyativ qo‘shma so‘zlarning analitik va sintetik metodlari asosidagi tahlili shuningdek, او [aw] bog‘lovchi-infiksining kopulyativ qo‘shma so‘z yasashdagi o‘rniga bag‘ishlanadi. Maqolada masala konkret shaklda ̶ predlog-infikslar va او [aw] bog‘lovchi infiks yordamida yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar tadqiqot predmeti, hozirgi zamon pashtu tili materiallari esa tadqiqot ob’ekti etib belgilangan. Ishning ilmiy yangiligi mana shu masalalarda o‘z ifodasini topgan. Maqolada predlog-infikslar hamda bog‘lovchi infiks orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar guruhlarga bo‘lib tahlil qilingan.
159-1662092303-07-2026 -
ARAB TILSHUNOSLIGIDA MAONIY ILMIGA XOS QARASHLAR
Salima RUSTAMIY (Muallif)Dunyoda o‘rta asr olimlarining tilga oid nazariy va amaliy masalalarni qamrab olgan tilshunoslikka oid qarashlari adab ilmlari tarkibida lug‘at (leksikologiya), sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), balog‘at ilmlari kabi sertarmoq va murakkab ilmiy nazariyalar majmui sifatida ravojlanib, uning o‘rganish ob’ekti til, til hodisalari va til ifodasi bo‘lgan nutqdan iborat bo‘ldi. Til – murakkab ramzlar tizimi sifatida baholandi. Til hodisalarini nazariy o‘rganish jarayonlarida G‘arb lingvistika maktablari tilning kommunikativ, kognitiv, nominativ va akkumulyativ funksiyalariga e’tibor qaratdi, shu bois G‘arb olamida sotsiolingvistika, psixolingvistika, etnolingvistika, antropolingvistika kabi sohalar rivojlandi. Islom uyg‘onish davrida tilshunoslarni ko‘proq tilning emotsional-ekspressiv, ya’ni volyuntativ funksiyasi qiziqtirib, til hissiy-ruhiya ta’sir vositasi sifatida chuqur o‘rganildi. Natijada tilning estetik ta’siri va badiiy tuzilishi haqidagi nazariy qarashlar arab dunyosida balog‘at ilmining vujudga kelishi uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Bugungi kunda jahon tilshunosligida balog‘at ilmining tarixi, tuzilishi, ahamiyati, istilohlar ma’nosi, badiiy vositalarning qo‘llanish usullarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Tadqiqotchilar oldida balog‘at ilmining nazariy asoslari, uning adab ilmida tutgan mavqei, zamonaviy usullar yordamida balog‘at ilmlari tipologiyasini amalga oshirish vazifasi turgan bo‘lib, uning yechimi ilmiy-adabiy qarashlar tizimini anglashga xizmat qiladi.
Maoniy ilmida kalomning xabar (خبر) va insho (إنشاء) xususiyatlari talqini, musnad (مسند) va musnad ilayhi (مسند إليه) munosabatlari va ularning ifodalanish tarzlari, qasr (قصر) usulining ma’no xoslash xususiyatlari, fasl (فصل) va vasl (وصل) usullarida stilistik va semantik bog‘lanish tartibi, ma’noni iyjoz (إيجاز), itnob (إطناب), musovat (مساواة) usullarida shakllantirish xususiyatlari balog‘at ilmi haqidagi qarashlar asosida tadqiq qilingan. Maoniy ilmida kalomning musnad va musnad ilayhi ruknlari, ularning xossalari haqidagi to‘liq ma’lumot beriladi. Maqolada maoniy ilmi haqida yuqorida ta’kidlangan xabar, insho, musnad va musnad ilayhi masalalari tahlil qilingan.
4-122953420-07-2026 -
THE LEXICAL GROUPS OFARABIC LOANWORDS USED IN THE«QISASI RABGUZI»
Dilfuza SAGDULLAEVA (Muallif)This article analyses the separated lexical groups of words and phrases of Arabic origin, defined in the work of Qisasi Rabguzi by Nasuriddin Rabguzi, first written in Turkic language based on Islamic sources in the XIII-XIV centuries in Khorezm.The study of Arabic loanwords in manuscripts in the diachronic aspect includes not only in determining the methods of developing linguistic facts, but also studying the history of the people who created it. One of the common ways of the historical development of a language and its vocabulary is the analysis of the words of a language in separated subject groups.The definition of affiliation of Arabic words to certain areas, the thematic grouping will give a complete picture of the spirituality, the legal level of the peoples of that era, and partnership relations with neighboring and fraternal peoples. The study revealed and analyzed 24 lexical groups of Arabic loanwords given in the work and made a scientific analysis of these words. In addition, there were indicated the researches which performed an analysis of the vocabulary of the language in separated subject groups. Several kinds of proper names, being effectively used in the language of the work, were identified. It was also concluded that borrowed and exotic anthroponyms, ethnonyms, theonyms and toponyms and religious vocabulary are the most frequently used groups in the language of the work.
This research plays an important role in the study of the historical development of the process of borrowing Arabic words and lexical composition in the language of the Turkic peoples of the XIII-XIV centuries.
39-443212125-06-2026 -
БАЛОҒАТ ИЛМИНИНГ ЛИНГВОЭСТЕТИК КАМОЛОТДА ТУТГАН ЎРНИГА ДОИР
Salima RUSTAMIY (Muallif)Европа олимлари ХХ аср бошларига келиб ўрта аср араб тили ва адабиётида илгари сурилган поэтикага доир қарашлар, жумладан, балоғат илмини бадиий сўз санъатининг ўзига хос тури сифатида идрок қила бошладилар. Натижада ўрта аср мусулмон оламидаги араб поэтик тафаккури ҳам, балоғат илми ҳам канон деб аталди.
Олимларнинг умумий фикрига кўра адабиётдаги канонлар ижтимоий онгнинг маълум бир тури маҳсули ҳисобланади ва улар кўпгина объектив омиллар асосида вужудга келади. Ўрта аср араб адабиёти назариясида шакл ва мазмун муносабати ҳақидаги поэтологик қарашларнинг ривожланиши мураккаб кечган. Маълумки, IX–XI асрлар йирик олимлари мумтоз араб шеъриятида мазмун ва шаклни бир-бирига боғлиқ, деб ҳисоблаганлар. Бу дунёқараш уларнинг умумий фалсафий қарашлари асосини ташкил қилган.
Абдулқоҳир Журжонийдан бошлаб барча балоғатга оид асарларда лафз ва маъно ўзаро мустаҳкам боғланган бўлиши каломнинг зарурий шарти сифатида эътироф этилади. «Маъно» араб мусулмон фалсафаси, назарий қарашлар учун асосий тушунча ҳисобланади. Адабий канонлар ўз навбатида тил қонунларига бўйсунади ва буларсиз амалга ошмайди. Буларнинг энг муҳими тилнинг тизимли фаолияти бўлиб, у тил тизими ҳақидаги назарияда ўз аксини топган.
110-1163232023-06-2026 -
ТУРК ТИЛИДА ҲУРМАТ КАТЕГОРИЯСИ ИФОДАЛАНИШИНИНГ ЛЕКСИК УСУЛИ ХУСУСИДА
Xolida IMAMOVA (Muallif)Ушбу мақола турк тилида ҳурмат категориясининг лексик-морфологик шаклда ифодаланишига бағишланган. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик-морфологик воситалар аниқланган ва уларнинг услубий хусусиятлари очиб берилган. Турк тилида ҳурмат ифодаловчи сўзларнинг кўплиги тилда ҳурмат категориясининг ифодаланиш даражаси такомиллашганидан далолатдир. Ҳурмат ифодаловчи лексик воситаларни фаоллиги ва мазмунига кўра қуйидагиларга ажратилади: кишилик олмошлари, қариндошлик атамалари, ҳурматни ифодаловчи лексик бирликлар.
Турк тилида ҳурмат, асосан, кишилик, ўзлик ва сўроқ олмошларида акс этади. Ҳурмат маъносини ифодаловчи лексемаларнинг семантик тараққиёти, семалари ажратилиб, ҳурмат ифодаловчи янги маънолари аниқланган. Олмошларнинг маъно зидлигини таъминловчи стилистик жиҳатлари ёритилиб берилган. Шунинг билан бирга олмошлар ўрнида bendeniz, köleniz, kulunuz каби сўзларни қўллаш орқали сўзловчининг тингловчига бўлган юқори даражадаги ҳурматнинг ифодаланиши баён этилади. Кариндош уруғчилик атамаларидаги ҳурмат маъносининг ўзига хос томонларига эътибор қаратилган. Кишилик жамиятида мулоқот, аввало, унинг атрофидагилар, яқинлари билан бўлган муносабат асосида шаклланади. Шу боис қариндошлик атамаларининг ҳурмат ифодалаш функцияси қадимийроқдир. Ҳурматни ифодаловчи баъзи лексик бирликлар қаторига hanım, efendi, bay, bey сўзлари ҳам киради. Ҳурмат категориясида “аёл” маъносини ифодаловчи hanımefendi, hanım, bayan, kadın, hatun, karı сўзлари синонимик қаторни ташкил этади. Тартибланиш ҳолатига кўра улардаги ҳурмат даражаси энг юқоридан нейтрал даражага қараб пасайиб боради.
Ушбу мақолада тилга олинган лексик бирликларга ҳамроҳлик қилувчи қўшимчалар тадқиқ этилган. Булар қаторига m (-im, -ım/ -üm, -um) қўшимчаси, -lar, -ler қўшимчаси киради. Таъкидланган қўшимчалар ўзининг категориал вазифасидан ташқари, нокатегориал яъни функционал жиҳатдан ҳурмат ифодалашда қўлланилиши ҳақида фикрлар баён этилади. Морфологик шакллар лексик воситаларга ҳамроҳлик этиши билан бирга мазмунни тўлдиришга хизмат қилиши кузатилади. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик морфологик воситаларнинг ўзига хос жиҳатлари мана шу таъкидланганлар асосида таҳлил қилинган.
87 - 972061606-07-2026 -
МАМЛУКЛАР ДАВРИДА МИСРНИНГ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ҲАЁТИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁ АНЪАНАЛАРИ ТАЪСИРИ
Zukhra ARIPOVA (Muallif)Маълумки, 1250-1517 йилларда Мисрда мамлук султонлари ҳукмронлик қилишган. 1250-1382 йилларда асли келиб чиқиши туркийлардан бўлган баҳрий мамлуклар, 1382-1517 йиллар эса кавказликлардан бўлган буржий (черкес) мамлуклари тахтни эгаллашган.
Ушбу мақолада дастлаб Мисрга туркий мамлукларнинг кириб келиши, туркийлардан Тўлунийлар, Ихшидийлар, мамлуклар фаолияти ўрганилган ва таҳлил қилинган. Миср мамлук султонларининг обрў-эътибори салибчиларнинг қолган кучларини тор-мор қилиб, мўғуллар устидан қозонилган ғалабадан сўнг ошиб кетди. Хоразмшоҳ невараси Султон Қутузнинг бобоси ва тоғаси учун мўғуллардан қасос олиб, уларни тор-мор келтиргани, унинг азалий душмани Зоҳир Бейбарс Қутузни ўлдиргач тахтга ўтиргани, унинг насл-насаби билан боғлиқ маълумотлар таҳлили берилган.
Ўрганилаётган даврнинг яна ўзига хослиги ва аҳамиятли жиҳати – араб маданиятига жадал равишда туркий унсурларнинг кириб келиши бўлган. Биринчи мамлук султонлари (баҳрийлар) эски туркий тилининг қипчоқ– ўғуз шевасида гаплашишган, чунки уларнинг кўпчилиги араб тилини яхши билишмаган. Девонхоналарда ҳам қипчоқ тили муомалада бўлган. Эски туркий тиллар бўйича мутахассислар шу даврда Мисрда қипчоқ тилини ўрганишга алоҳида эътибор берилган ҳамда қипчоқ тилининг грамматикаси ва лексик бойлигини ўрганишга бағишланган асарлар ёзилганлигини таъкидлайди. Бу тилда китоблар ёзилиб, ҳукмрон мамлук амир ва султонларга ҳадя қилинарди. Бу даврда мамлук султонлари олиму уламоларга эҳтиром кўрсатишгани боис, бу ерга кўпгина мамлакатлардан уламолар келиб, эркин ижод қилишларига имконият яратилди. Яна шуни эътироф этиш керакки, мамлуклар маҳаллий аҳолига уйланишлари мумкин бўлмаган. Бунда улар қон бузилмаслигига эътибор қаратишган. Шу сабабдан улар жорияларни ҳам Мовароуннаҳрдан олиб келиб, озод қилгач уларга уйланишган. Ҳозирги кунда ҳам Қоҳирада ал-Узбакия маҳалласи мавжуд бўлиб, бу маҳалла аҳолиси шошликлар, бухороликлар, фарғоналикларнинг ўша даврдаги вакиллари авлодлари яшамоқда ва ҳали ҳануз шу ном билан аталиши билан боғлиқ тарихий маълумотлар келтирилган.
19-261882122-07-2026 -
استخدام الطرائق المعاصرة في تدريس اللغة العربية
Yulduz ISMAILOVA (Muallif)استخدام الطرائق المعاصرة في تدريس اللغة العربية
تشهد جمهورية أوزبكستان-اآلن- نشاطا ً ملحوظاَ يتمثل في إجراء اإلصالحات الكبيرة في جميع مجاالت الحياة و خاصة في مجالي التربية والتعليم
،وتتمحور أهدافنا في هذا المجال حول إعداد الكوادرمن المتخصصين اعتمادا على أحدث أساليب تكنولوجيا التعليم، ونحن اآلن بصدد إجراء األبحا
ث والدراسات وتصميم البرامج التعليمية وتأليف الكتب المدرسية بهدف إعداد سلسلة تعليمية متكاملة للغة العربية تستند إلى أسس التكنولوجيا الحديثة واألسالي
ب المتطورة، ونود اإلشارة إلى أنّ قيام األبحاث و الدراسات على أسس التكنولوجيا الحديثة و األساليب المتطورة سيساعد - بال شك - في رفع مستوى التدري
س في أكاديمية أوزباكستان اإلسالمية الدولية و اكتساب المهارات الضرورية في تعلم اللغة العربية عند الطالب، ومن أحد طرائق تدريس اللغات األجنبية الحديث
ة التي يستفيد منه مدرسو اللغات األجنبية ما نسميه طريقة(المشروع) أو(أسلوب استخدام المشاريع الدراسية للطالب). يمكن القول إنّ استخدام األسالي
ب الحديثة مثل المشاريع الدراسية يساعد على رفع مستوى االستقالل الدراسي وإبداعات الطالب و اكتساب المهارات الضرورية في تعلم اللغات األجنبية.
، ففي أيامنا هذه نحن نالحظ سيطرة الحاسوب على جميع مجاالت الحياة ويستعين كثير من المدرسين بأجهزةالحاسوب كوسيلة تعليمية و توضيحية في تدري
س الموضوعات المختلفة، كما نستطيع أن نستفيد من شبكة اإلنترنت لتصميم الدروس و إرسال الواجبات إلى الطالب عبر العناوين البريدية، وأيضا بإمكاننا أ
ن.نستخدم اإلنترنت إلجراء االتصال المباشر بين المدرس و الطالب،فضال عن استفادة الطالب أنفسهم من شبكة اإلنترنت للتعلم الذاتي أو الفرد159 - 162472629-06-2026 -
RUS TILIDA ARAB ANTROPONIMLARINI TRANSLITERAT SIYA QILISH (TA RJIMA VA TA’LIM MASALALARI)
Veronika MYAKOTA (Muallif)Maqolada arab antroponimlarini rus tiliga transliteratsiyaning dolzarb masalalari tahlil qilingan. Muallif arab antroponimlarining rus tiliga akademik va an’anaviy transliteratsiyasini, filologlar, sharqshunoslarning qarashlari, shuningdek, islomshunoslik, dinshunoslik ta’lim yo’nalishlarining talabalarni o’qitish jarayonning transliteratsiyaga yondashishdagi farqlar bilan bog’liq muammolarini tadqiq etgan.
Maqolada arab antroponimlarini o’z ichiga olgan adabiy va ilmiy asarlarda transliteratsiya usullari, xususan, shaxsiy ismlarni rus tiliga transliteratsiya qilish usullari tahlil qilingan. Shuningdek, muallif o’quv metodologiyasida antroponimlarni rus tiliga tarjima qilishning ikkita asosiy usulini taklif qiladi, ular tarjima qilingan matnning tiliga bog’liq. Qiyosiy tahlil XIX asrdan boshlab shaxsiy nomlarni rus tiliga transliteratsiya qilish an’analari qanday o’zgarganligini ko’rsatmoqda — rus tiliga xos yumshoq va qattiq belgilar yo’qolib, rus tilida Sankt-Peterburg islomshunoslik ilmiy maktabi arab tilining talaffuz normalarini etkazadigan rivojlangan diakritika tizimini faol ravishda targ’ib qilgan. Muallif keyinchalik nafaqat Rossiya islomshunosligida, balki chet ellarda ham ilmiy munozaralarni qo’llab-quvvatlamoqchi bo’lgan talabalar uchun akademik transkripsiyani o’zlashtirish muhimligiga e’tibor qaratgan.
61 - 672782327-06-2026 -
АРАБ ТИЛИНИ ЎҚИТИШДА ТИЛЛАРАРО ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ ҲОДИСАСИ
Yulduz ISMAILOVA (Muallif)Мамлакатимиздаги олий таълим тизимини ривожлантирилишига қаратилган таркибий ўзгаришлар юқори малакали рақобатбардош кадрларни тайёрлаш мақсадида талабаларга чет тилларини ўқитиш методологиясини ҳам замон талабларига мос ҳолда ўзгартиришни тақозо этади. Айтиш жоизки, араб тилини ўқитишнинг дастлабки босқичларида талабалар ва ўқитувчилар тиллараро интерференция ҳодисасига дуч келишади ва натижада ўқувчилар нутқида бир қатор характерли хатолар юзага келади. Жумладан, фонетик интерференция нутқда талаффуз қилинадиган фонемаларни тўғри артикуляцияси учун керакли кўникма ва малакаларни шакллантирилишига маълум даражада тўсиқлик кўрсатади.
Ушбу мақола фонетик интерференция ходисасини талабаларда араб тилида талаффузни шакллантириш жараёнига кўрсатадиган салбий таъсири ва уни бартараф этиш йўллари ҳамда келиб чиқиш сабабларига бағишланган бўлиб, унда талабаларнинг нутқида содир бўладиган фонетик хатолар, уларнинг турлари ва уларни олдини олиш усуллари ҳақида маълумотлар берилган. Ушбу хатолар содир бўлишининг асосий сабабларидан бири – ўзбек тили нормативлари ва қоидаларини араб тилига механик равишда кўчирилишидир. Бундан ташқари мақолада араб ва ўзбек тиллари фонетик ва фонологик тизимларининг баъзи жиҳатлари қиёсий таҳлил қилинган.
44 - 503832026-06-2026 -
COGNITIVE AND CULTURAL ANALYSIS OF THE LITERARY DIALOGUE
Gulkhayo ABDUGAFFAROVA (Muallif)The following article deals with the concept analysis in the literary dialogue from the perspective of Cognitive and Cultural linguistics. Cognitive and Cultural linguistics are the modern trends of Linguistics as a result of anthropocentric paradigm to language. In this approach, the interaction between the language and human is the main basis of this paradigm. Cognitive and Cultural Linguistics have own main notions as interdisciplinary branches of linguistic sciences and “concept” is considered as one of basic notions of Cognitive and Cultural linguistics as well as being the core of attention of several interdisciplinary branches of linguistics. In this article, concepts Beauty and Love are analyzed according to the study with the notional image-bearing and evaluative layers. In this regard, two concepts are analyzed according to dictionary definitions in notional level. The image-bearing and evaluative layers are based on the features of the concept in the extracts of literary dialogues of the texts.
3362126-06-2026 -
ARAB TILIDA TUB KO’MAKCHILARNING MA’NOLARI (AL-MUFASSAL ASARI MISOLIDA )
Malika NASIROVA (Muallif)Mahmud Zamakhshariy arab tili grammatikasini so‘z turkumlari bo‘yicha bayon qilgan “al-Mufassal fi san’ati-l-i’rab” asarida arab tilidagi “harf” so‘z turkumi haqida shunday fikrni bildirgan: “الحرف ما دل على معنى في غيره و من ثم لم ينفك من اسم وفعل يصحبه الا في مواضع مخصوصة حذف فيها الفعل و اقتصر على الحرف فجرى مجرى النائب –Harf [bu shunday so‘z turkumi-ki] uning ma’nosi boshqa so‘z turkumida topiladi. Shuningdek, u ism va fe’l ma’nosidan holi bo‘lgan so‘z bo‘lib, ba’zi holatlarda fe’l tushib qolganda, harf uning o‘rnida keladi va ma’nosini saqlab qoladi”. Harf, ya’ni yordamchi so‘zlar tasnifi asarning 3-bobida bayon etilgan. Bob 23 ta faclga bo‘lingan bo‘lib, ularda arab tilidagi yuklama, bog‘lovchi, old ko‘makchilar haqida ma’lumot beradi. (Nasirova, Malika. 2021:6650)
Ularning tasnifi quyidagicha:
حروف الإضاف– ismlarni qaratqich kelishigida boshqaradigan old ko‘makchilar; والحروف المشبهة بالفعل- fe’llarga o‘xshash yuklamalar, deb nomlangan mazkur turga oltita yuklama kiradi, ular o‘zidan keyin fe’l kabi tushum kelishigini talab qiladi; حروف العطف – bog‘lovchilar; حروف النفي – inkor yuklamalari; حروف التنبيه – ogohlantirish ma’nosidagi yuklamalar; حروف النداء– undov yuklamalar; حروف التصديق– tasdiq yuklamalar; حروف الاستثناء – istisno yuklamalar; حرفا الخطاب– xitob yuklamalari; حروف الصلة– nisbiy olmoshlar; حرفا التفسير– tushuntirish, izoh berish yuklamalari; الحرفان المصدريان– ikki masdar yuklamasi (fe’llarning otlashishiga sabab bo‘ladigan yuklamalar) ; حروف التحضيض – undash, da’vat yuklamalari; حرف التقريب–yaqinlatiruvchi yuklama; حروف الاستقبال – kelasi zamon yuklamalari; حرفا الاستفهام – [ikki] so‘roq yuklamasi; حرفا الشرط– [ikki] shart yuklamasi; حرف التعليل– maqsad, sabab yuklamasi; حرف الردع – qat’iy inkor yuklamasi; اللامات– [ turli vazifalarda keluvsi] ل yuklamasi; تاء التأنيث الساكنة– o‘tgan zamon birlik, muannas jins uchinchi shaxs, fe’liga qo‘shiladigan ت harfi; النون المؤكدة – fe’llarga qo‘shiladigan ta’kidni anglatuvchi ن harfi, هاء السكت– pauzal “h” harfi (pauzada qo‘llanadigan ه harfi.).
Ushbu maqoada arab tilida tub ko’makchilarning ma’nolari Zamaxshariyning “al-mufassal” asari misolida tadqiq qilingan.
4-102322416-07-2026 -
АРАБ ГРАММАТИКАСИДА ЭГА ВА КЕСИМ МУНОСАБАТИ
Malika NASIROVA (Muallif)Мазкур мақола араб тили синтаксисининг муҳим масалаларидан бири бўлмиш эга-кесим муносабатига бағишланган. Маълумки, араб тилининг сарфу наҳви қонун - қоидалари араб тилининг табиий хусусиятларидан келиб чиқиб тузилган.
Шу боис ушбу тилда учрайдиган айрим грамматик муносабатлар, ҳолатлар бошқа тилларда, табиийки, учрамайди. Бу ҳолатни тушунтириш учун машҳур тилшунос олимларнинг асарларидан фойдаланиб, мисоллар ёрдамида ҳозирги замон ўқувчиси (хорижий тилларни ўрганувчи) эътиборига ҳавола этиш ҳам долзарблик касб этади. Шу нуқтаи назардан ушбу мақолада буюк тилшунос, Мовароуннаҳр тилшунослик мактабининг асосчиси Маҳмуд Замахшарийнинг “Ал-Муфассал фи санъати л-иъраб” асари ҳамда шу мактаб вакилларининг ҳамон ўз долзарблигини йўқотматган асарлари (Malika,Nasirova,2019b.:755) мисолида араб тилидаги эга-кесим масаласи очиб берилган.
Мақоланинг асосий таҳлил қисмида гап ва унинг турлари, “жумла” ва “калом” атамалари, эганинг турлари, яъни ҳеч қандай аниқловчисиз келадиган ва лафзий омиллардан холи эга. Иккинчиси аниқ ва мажҳул нисбат сифатдошлар, масдар, сифати мушаббаҳа, орттирма даражадаги сифат назарда тутилган “васф” деб номланган эга масаласи тадқиқ этилган.
Кесим ва унинг турлари ҳам таҳлил доирасига тортилган бўлиб, кесим бир сўз (муфрад), гап (жумла хабар) ва сўз бирикмаси (шибҳи жумла) билан ифодаланганлигига қараб турларга бўлинади.
Мақолада кесимни эга билан боғловчи воситаларга ҳам тўхтаб ўтилган. Улар: олмошлар, кўрсатиш олмошлари, эга бўлиб келаётган сўзнинг такрорланиши ҳамда умумийлик, яъни кесим вазифасида келаётган гап умумий лафз бўлиши. Шунингдек, бир сўз билан ифодаланган кесимнинг “жомид хабар” ва “муштақ хабар”га бўлиниши мисоллар билан тушунтирилган. Мазкур атамалар изоҳланган.
Хулоса қисмида эса тадқиқотдан маълум бўлишича, эганинг бош келишикда бўлиши, айнан ўзининг эгалигида, яъни маънавий омил эканлигидир. Бундан бўлак бирорта белгиси йўқ. Кесимда эса унинг бош келишиги бўлиб, айни вақтда эга учун кесим вазифасини ўташ омили, айнан эганинг ўзи, яъни лафзий омил ҳисобланади.
11 - 182261907-07-2026 -
«АЛ–МУФАССАЛ ФИ САНЪАТИ-Л-ИЪРАБ» АСАРИДА ОЗ МИҚДОРНИ АНГЛАТУВЧИ КЎПЛИКНИНГ ИФОДАЛАНИШИ
Malika NASIROVA (Muallif)Мазкур мақолада ўрта Асрларнинг буюк тилшуноси Маҳмуд Замахшарийнинг араб тилидаги кўплик, айнан оз миқдорни1 англатувчи кўпликни ифодалаш усуллари таҳлил доирасига тортилган. Шунингдек, араб тилшунослик илмининг назарий грамматикасини яратган илк ўрта асрларнинг машҳур наҳвшунос олими Сибавайҳи ва бошқа бир қатор тилшунос олимларнинг бу масалага доир қарашлари қиёсий ўрганилган.
Араб адабий тилида «исм» сўз туркумига хос грамматик категориялардан бири сон категорияси бўлиб, у бирлик, иккилик ва икки хил (тўғри ва синиқ) кўринишидаги кўплик шаклида тақдим этилади. Маълумки, араб тилида иккидан (шахс ёки предметдан) ортиқ нарса назарда тутилса, ўша нарсанинг кўплик шакли ишлатилади.
Араб тилида кўплик икки катта гуруҳга 1) тўғри кўплик; 2) синиқ кўпликка бўлинади. Кўплик – оз миқдорни англатувчи кўплик ва кўп миқдорни англатувчи кўпликка бўлинади. Оз миқдорни англатувчи кўплик 10гача бўлган кўплик. Унга мисол қилиб افعل أفعال فعلة вазнларидаги , » أفلس «غلمة « , » أجربة « , » أثواب « сўзларини айтиш мумкин.
Яна унга вав-нун ва алиф-та билан ҳосил қилинган кўплик шакли ҳам киради. Улардан қолган ҳаммаси кўп миқдорни англатувчи кўплик учун қўлланилади. Музаккар ва муаннас жинснинг тўғри кўплиги оз миқдорни англатувчи кўплик учун ишлатилади. 1 Оз миқдор -10тагача бўлган нарса. Араб тилшунослигида “жамъу акбар”, “жамъу асғар”, “ жамъу-л-жамъ” каби тушунчалар мавжуд. فَعَالِلُ ва فَعَالِيلُ каби вазнлардан ясаладиган кўплик جمع أكبر дейилади. Жамъу таксир جمع أصغر ҳам дейилади. Унинг вазнлари жуда кўп бўлиб, бирор бир қоидага бўйсунмайди. جَمْعُ الْجَمْع - [кўпликнинг кўплиги] кўпликдан кўплик ясаш. Баъзида исмнинг кўплик шаклидан яна кўплик ҳосил қилиш ҳолатлари бўлади. Масалан: كَلْبٌ – أَكْلُبٌ – أَكَالِبُ
32 - 392772106-07-2026 -
ARAB MAQOLLARI ULARNING XUSUSIYATLARI, AHAMIYATI, TANLASH MEZONLARI VA ARAB TILIDA SO‘ZLASHMAYDIGANLARGA O‘RGATISH USULLARI
MOHAMED ALI ABDELWAHID (Muallif)Maqollar arab tili va adabiyotining ajralmas qismi, arab madaniyatining ko‘zgusi bo‘lib, ta’lim-tarbiya jarayonida ham muhim rolga ega. Chunki u fikrlarni yaqinlashtiradi, tushunchalarni oydinlashtiradi va vaziyatlarni tushunishga yordam beradi. Shuning uchun u arab tilini o‘rgatish uchun har qanday akademik tarkibda ajralmas hisoblanadi. Bu jihatdan ushbu tadqiqot maqollarning arab tilida so‘zlashmaydiganlarga o‘rgatishdagi ahamiyatini ko‘rsatib, uning arab tili o‘quvchilari uchun boy va foydali o‘quv materiali bo‘lishini ta’minlaydigan xususiyatlarini oydinlashtirib beradi. Shuningdek, arab tilida so‘zlashmaydiganlar bilishlari kerak bo‘lgan maqollarni tanlashni amalga oshiradigan ba’zi me’yorlarni aniqlashtirib, ularni o‘rgatish uchun mos usullarning ba’zisini tanlash bayon qilinadi.
Ushby tadqiqotning ba’zi natijalarini ochiqlaydigan bo‘lsa, jumladan, maqollar o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular arab tilini ona tili bo‘lmaganlarga o‘rgatishda, ularni o‘quvchi o‘rganayotgan lingvistik materialga integratsiyalashda muhim o‘quv materiali bo‘lib, ular darajasi va mazmuniga ko‘ra o‘zlariga mos mavzular bo‘yicha taqsimlanadi – ma’lumotlarni boyitadi va rivojlantiradi.
O‘quvchilarning lingvistik, kommunikativ va madaniy kompetentsiyalarini oshiradi. Maqollarning arab tilini ona tili bo‘lmaganlarga o‘rgatishdagi ahamiyati tilning adabiyoti va madaniyatining muhim bo‘lagi ekanligidan kelib chiqadi va o‘quvchiga so‘zlarni tuzatish va kerak bo‘lganda ularni eslab qolish imkonini beradi. Arab madaniyati va adabiyotini tushunishga yordam beradi. Unga yuksak qadriyatlar va chuqur tajribalar berib, bevosita hayot san’atini o‘rgatadi.
Maqollarga tarbiyaviy nuqtai nazardan yondashishda asosiy e’tibor o‘quvchilarning lingvistik, kommunikativ va madaniy kompetensiyalarini egallashda maqolning ta’sirchanligiga qaratilishi kerak. Shuning uchun ham tadqiqot davomida maqollarning ta’lim-tarbiyaviy jihatdan tanlab olinadigan
bir qator mezonlari aniqlandi. Bu mezonlar maqollarni o‘rganishdan ko‘zlangan maqsadni amalga oshirishning samarali usulidir.
Maqollarni o‘rgatishda o‘qituvchining roli faqat ma’nosini tushuntirish bilan cheklanib qolmay, balki arab tilida so‘zlashmaydigan o‘quvchilarga turli o‘rin va sharoitlarga ko‘ra ulardan foydalanish uchun zarur ko‘nikma hosil qilishi kerak. Bu asosga ko‘ra, mazkur tadqiqotda o‘qitish usullari, o‘rgatish texnologiyalari keltiriladi.
Bulardan o‘qituvchi maqollarni til sohiblari bo‘lmagan o‘quvchilarga o‘rgatishda foydalanishi mumkin.19 - 302392307-07-2026 -
BADIIY DIALOGNING KOGNITIV VA MADANIY TAHLILI
Gulkhayo ABDUGAFFAROVA (Muallif)Ushbu maqolada kognitiv va madaniy tilshunoslik nuqtai nazaridan badiiy dialogdagi konseptni tahlil qilish ko’ribchiqilgan. Kognitivvamadaniytilshunoslik tilga nisbatan antropotsentrik paradigma natijasida yuzaga kelgan tilshunoslikning zamonaviy yo’nalishlari hisoblanadi. Ushbu yondashuvda eng asosiysi til va inson o’rtasidagi o’zaro munosabatlar turadi. Shuni ta’kidlashsh joizki, kognitiv va madaniy tilshunoslik o’zining asosiy tushunchalariga egadir va “konsept” tushunchasi kognitiv va madaniy tilshunoslikning asosiy tushunchalaridan biri sifatida qaraladi, shuningdek u tilshunoslikning bir nechta fan sohalarining ham diqqat markazida turadi. “Konsept” tushunchasini aniqlashtirish maqsadida unga turli xil ta’riflar berilgan. Konsept insonning dunyoni idrok etish jarayonida olgan hissiy, jismoniy, tarixiy, shaxsiy va ijtimoiy tajribasi orqali shakllanadi. Konsept tushunchasiga berilgan yana bir ta’rif shundan iboratki, u butun ruhiy shaxsga yoki butun jamoaga tegishli bo’lgan kontseptual dunyo rasmining tarkibiy qismi sifatida, shuningdek murakkab aqliy mohiyatdir. Hozirgi vaqtda kontsept tushunchasiga bir nechta yondashuvlarni ajratib ko’rsatish mumkin. Kontsept tushunchasiga ikkita yondashuv mavjud: kognitiv va madaniy. Kognitiv yondashuvga ko’ra, kontsept bu dunyo haqidagi ma’lumotlar, biron bir shaxs yoki jamoat dunyo ob’ektlarini bilishi, taklif qilishi va o’ylashidir. Madaniy yondashuvga ko’ra, kontsept madaniyatga xos va milliy yo’naltirilgan birlik, milliy imidj ko’taruvchi va baholovchi qatlamlardan tashkil topgan va hissiy, ekspressiv komponentlar va assotsiativ aloqalar bilan tavsiflangan ko’p qirrali aqliy tuzilma sifatida tavsiflanadi. Ushbu maqolada, Go’zallik va Sevgi tushunchalari o’rganilishiga ko’ra, tushuncha, tasviriy va baholovchi qatlamlari bilan tahlil qilinadi. Maqolada tuzilishning tarkibiy qismini tashkil etadigan konseptual xususiyatlar tahlilning har bir bosqichida aniqlanadi. Shu munosabat bilan, ikkita tushuncha avvalo lug’aviy ta’riflarga ko’ra tahlil qilinadi. Tasviriy va baholovchi qatlamlar matnlarning badiiy dialoglari qismlarida konseptning xususiyatlariga asoslanadi. Bundan tashqari, kontekstual tahlil lug’at tahlili va frazeologik tahlil darajasida topilmagan kontseptual xususiyatlarni ochib beradi.
174-1822552003-07-2026 -
МИСРДА МАМЛУК СУЛТОНЛИГИНИНГ ШАКЛЛАНИШ ЖАРАЁНЛАРИ
Zukhra ARIPOVA (Muallif)Миср ўрта аср тарихида туркий султонлардан тўлунийлар, ихшидийлар, мамлукларни ўзига хос жиҳатлари кўзга ташланади. Бу даврларда барпо этилган диний тарихий обидалар, қадамжолар бу султонларни фаолиятларини бир қисми бўйича маълумот бера олади. Ушбу илмий мақолада 1250-1517 йилларда Мисрда ҳукмронлик қилган мамлук султонларини ҳукмронлиги шаклланиш жараёнлари, дастлаб Мисрга мамлукларни кириб келиши, уларни тахтга келишлари билан боғлиқ ҳодисалар, аббосий халифалар билан муносабати ўрганилган ва таҳлил қилинган, Миср мамлук султонларининг обрў-эътибори мўғуллар устидан қозонилган ғалабадан сўнг ошиб кетди. Шунингдек, баҳрий мамлук султонларини ҳукмронлиги (1250-1382 йй.), буржий мамлук султонларининг ҳукмронлиги (1382-1517 йй.) билан боғлиқ масалалар ҳам кўриб чиқилган. Ўрганилатган даврнинг яна ўзига хослиги ва аҳамиятли жиҳати – араб маданиятига жадал равишда туркий унсурларнинг кириб келиши эди. Биринчи мамлук султонлари (баҳрийлар) эски туркий тилининг ўғуз – қипчоқ шевасида гаплашар эди. Девонхоналарда ҳам қипчоқ тили муомалада бўлди. Эски туркий тиллар бўйича мутахассислар шу даврда Мисрда қипчоқ тилини ўрганишга алоҳида эътибор берилган ҳамда қипчоқ тилининг грамматикаси ва лексик бойлигини ўрганишга бағишланган асарлар ёзилганлигини таъкидлайди.
82 - 881641529-06-2026 -
SOMONIYLAR DAVLATIDA ILMIY HAYOT JABHALARI VA MOVAROUNNAHR OLIMLARINING ILM-FANGA QO‘SHGAN HISSASI
Ahmad SAAD AL-DAMANHURI (Muallif)Ushbu maqolada Movarounnahr tarixining muhim davrlaridan biridagi ilmiy hayotning ba’zi muhim jihatlari tadqiq etilgan. O‘rganilgan davr yuksak ilmiy taraqqiyotga erishgan Somoniylar davridir. Maqola Somoniylar davlatining kelib chiqishi va uning tarixdagi o‘rnini yoritish bilan boshlangan. So‘ngra mazkur davrdagi ilmiy hayotni o‘zida aks ettiruvchi bir qator jihatlar qamrab olingan. Avvalo, somoniylar davlati va somoniy amirlar haqida so‘z yuritilgan. Islomning Movarounnahr diyoriga kirib kelish jarayoni tahlil qilingan. Bunda islom tufayli mazkur o‘lka yuksak mavqega erishgani, mahalliy aholiga islomni ta’lim bergan ilk muallimlar, sahoba va tobeinlar bo‘lganiga e’tibor qaratilgan. So‘ngra tolibi ilmlar uchun ilm bekati vazifasini o‘tagan muhim ilmiy markazlar va olimlar haqida so‘z yuritilgan. Mazkur davrda Movarounnahrdagi ilmiy muhit, faqih, muhaddis va mutakallim olmilar faoliyatiga to‘xtab o‘tilgan. So‘ngra olimlarning mavqeyi va somoniy amirlarning ilm-fanga homiylik qilganlari va buning ilmiy muhitga ijobiy ta’sir ko’rsatgani ochib berilgan. O’sha davrda faol bo‘lgan din va mazhablar, ularning xilma-xilligi natijasida ro‘y bergan ilmiy faollik ko‘rib chiqilgan. Mazkur davrda ilm-fan va adabiyot tili bo‘lgan arab tili bilan raqobatlasha boshlagan fors tili va madaniyatining keng tarqalishi bilan bog’liq muhim jihatlar tahlil qilingan. So‘ngra, ilmiy hayotga o‘z ta’sirini o‘tkazgan yana bir jihat, ya’ni tasavvufda muhim sanalgan maqbara va ziyoratgohlar bilan bog‘liq omma orasidagi rivoyatlar va qarashlar yoritilgan.
4-10642622-07-2026 -
«ДЕВОНУ ЛУҒАТИ-Т-ТУРК»ДАГИ УЗИНДИЛАРДА ВАРИАЦИЯ ҲОДИСАСИ
Govhar RAHMATOVA (Muallif)Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғати-т-турк» асари туркий оғзаки шеъриятнинг бугунги кунгача етиб келган энг қадимги намуналарини ўзида жамлаган қимматли манбалардан биридир. Асарда келтирилган шеърлар мавзу кўлами жиҳатидан жангномалар, панднома, севги-муҳаббат шеърлари, табиат тасвирига бағишланган шеърлар, воқеа ва ов тасвирига тасвирига оид парчалар, достон узиндиси, маросим шеърлари, алқовлар каби ўндан ортиқ гуруҳларга бўлинади. Туркий адабий муҳитда куйланган бу мавзулар улар жойлашган кенг ҳудуд билан боғлиқ ҳолда турлича ривожланди ва тараққий этди. Халқ оғзаки ижоди намуналари кенг минтақага ёйилгани боис ўзгарувчанлик хусусиятига эга, яъни улар доимо турғун ҳолатда бўлмайди. Яна бир жиҳати шуки, халқ оғзаки ижоди тилдаги ўзгаришларга муттасил мослашиб боради. Бу ҳолат ҳам уларнинг турғун яшашига қаршилик қилади. Хусусан, «Девону луғати-т-турк»даги узиндиларда келган бирликларнинг мазмунни сақлаган ҳолда бошқа варианти – шевалардаги фарқли шаклини ўрганиш, шеърий узиндилардаги айрим сўзларнинг лингвистик таҳлилини параллелик асосида кўриб чиқиш ва сўз бирликларининг манбалардаги вариантларини солиштириш орқали бунга гувоҳ бўлиш мумкин. Мақолада «Девону луғати-т-турк»да келтирилган шеърларда учрайдиган матний тафовутлар, яъни улардаги вариация ҳодисаси тадқиқ этилган. Туркий халқлар оғзаки ижодида вариациянинг юзага келиши вариантдош сўзларнинг қўлланиши, лаҳжалардаги фонетик ўзгачаликлар (ü>i, a>ï, ä>e, e>y, d=δ) ҳамда шеърдаги бир сўз ёки жумланинг бошқа бир сўз ёки жумла билан алмашиши ҳодисалари билан боғлиқлиги очиб берилган. Таҳлиллар натижаси шуни кўрсатадики, туркий халқлар оғзаки ижодида лаҳжалардаги фонетик ўзгачаликлар, тилдаги грамматик қоидалар (сингармонизм ҳодисасига зид ҳолат) ўз аксини топган. Шеърий узиндиларда учрайдиган матний тафовутлар туркийларнинг ижтимоий ҳамда маънавий ҳаёти билан боғлиқ туркум шеърларда айниқса кўп учрайди. Бу ҳол парчаларнинг қайси қабила ёки шеваларда қўлланиши, туркий қабилалар тилидаги фонетик ўзгачаликларнинг халқ оғзаки ижодидаги ўрнини аниқлашга хизмат қилиши таҳлил қилинган.
59-661291807-07-2026
