- Uy
- Topish
Topish
Qidiruv natijalari
-
MUSULMON OLIMLARINING DINLARNI TADQIQ ETISHDAGI USLUBLARI
Muborakxon IBROHIMOVA (Muallif)Ushbu maqolada musulmon olimlarining dinlarni tadqiq etishdagi uslublari tarixiy, nazariy va metodologik jihatdan keng qamrovda tahlil qilingan. Tadqiqotda islom ilmiy an 'anasida shakllangan dinshunoslik yondashuvlarining manbalari, rivojlanish bosqichlari hamda ularning zamonaviy dinshunoslikfanidagi о ‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Xususan, Qur’on va hadisda boshqa dinlarga munosabat masalasi, ilk musulmon olimlarining ilmiy xolislik va bag ‘rikenglik tamoyillariga asoslangan qarashlari tadqiq etilgan.
Shuningdek, Abu Rayhon Beruniy, Shahristoniy, Ibn Hazm, Farobiy, Ibn Sino kabi buyuk musulmon mutafakkirlarining asarlari asosida tarixiy-taqqoshlash, manbashunoslik, filologik-tahliliy, ratsional-falsafiy, empirik va fenomenologik uslublarning mazmun-mohiyati ochib berilgan. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston» asarida qo ‘llangan empirik va qiyosiy metodlar, Shahristoniyning «Al-Milal va-n-nihal» asaridagi tizimli tasniflash uslubi, Ibn Hazmning matnshunoslikka asoslangan tanqidiyyondashuvi alohida ilmiy tahlil qilingan. Musulmon olimlarining dinlarni tadqiq etishdagi uslublari G'arb dinshunosligi metodlari bilan qiyosiy tahlil qilinib, ularning zamonaviy diniy tadqiqotlar, konfessiyalararo muloqot va diniy bag ‘rikenglikni ta ’minlashdagi ahamiyati asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari bugungi globallashuv sharoitida diniy ekstremizm va mutaassiblikka qarshi ilmiy yondashuvlarni rivojlantirishda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kash etadi.
Mazkiir maqola dinshunoslik, islomshunoslik va ijtimoiy-gumanitar fanlar sohasida tahsil olayotgan talabalar, tadqiqotchilar hamda mutaxassislar uchun ilmiy-uslubiy manba ho ‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, ushhu maqolada musulmon olimlarining dinlarni tadqiq etishdagi uslublari keng qamrovli va ilmiy asosda tahlil qilingan. Tadqiqotda islom ilmiy an 'anasida shakllangan metodologik yondashuvlar, xususan, isnod va rivoyat tanqidi, usul al-fiqhga tayangan matn tahlili, maqosid ash-shari'a konsepsiyasi, bahs va munozara madaniyati hamda polemik adabiyot an ’analari batafsil yoritilgan. О ‘z navbatida, dinlarni tarixiy, ijtimoiy, huquqiy va siyosiy kontekstda о ‘rganishga asoslangan yondashuvlar ham tahlil qilingan. Maqolada musulmon olimlarining boshqa dinlarga oid ma ’lumotlami asl manbalar orqali о ‘rganishga intilgani, ilmiy xolislik, mantiqiy dalillash va metodologik aniqlik tamoyillariga amal qilgani asoslab berilgan. Tadqiqotjar ayonida dinlarningjamiyat hayotidagi о ‘rni, diniy ta 'limotlarning ijtimoiy va axloqiy funksiyalari ham e’tiborga olingan. Maqola musulmon dinshunoslik merosining zamonaviy qiyosiy dinlar tadqiqoti va umumiy dinshunoslikfanini rivojlantirishdagi nazariy va metodologik ahamiyatini ochib berilgan.66-763903023-05-2026 -
MUSULMON MAMLAKATLARIDA AHOLINI DERADIKALIZATSIYA QILISHDA QO‘LLANILADIGAN FATVOLARNING TARTIBGA SOLUVCHI ROLINI ILMIY-USLUBIY O‘RGANISHNING AYRIM XUSUSIYATLARI
Bakhromjon MAMADIEV (Muallif)Maqolada musulmon mamlakatlarida aholini deradikalizatsiya qilishda qo‘llaniladigan fatvolarning tartibga soluvchi rolini ilmiy-uslubiy tadqiq qilish xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot ob’ekti – Misr, Turkiya va Saudiya Arabistoni Podshohligi ulamolari tomonidan aholi ongini deradikalizatsiya qilishga qaratilgan fatvolar va predmeti – fatvolarni tartibga soluvchi roli va qo’llash jarayonlari.
Mavzuni o’rganish tarixiy, teologik, huquqiy, ijtimoiy-psixologik va siyosiy jihatlarni taqdim etadi va qo’yilgan vazifalarni hal qilish uchun bir qator ilmiy yondashuv va usullarni talab qiladi. Teologik va akademik yondashuvlarni qo’llashning ahamiyati asoslanadi.
Teologik yondashuvga ko’ra, ijtimoiy va boshqa barcha jarayonlar ilohiy nuqtai nazardan izohlanadi. Shuning uchun, asosan, jamiyatning real hayoti emas, balki diniy manbalarning tegishli normalari o‘rganiladi. Bu ilmiy yondashuv islom hukmlari va ularning asosiy tarkibiy qismlarini o‘rganishda qo‘l keladi. Tanlangan fatvoning har bir asosi – sura, Qur’on oyati, hadis yoki nufuzli ulamolarning xulosasi avvalo, diniy nuqtai nazardan tahlil va ko’rib chiqilishi kerak. Ammo, agar tadqiqot teologik jihat bilan bir qatorda tadqiqot ob’ekti va predmetining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, psixologik va boshqa xususiyatlarini o’rganishni talab qiladigan radikallashuv muammosini nazarda tutsa, bu yondashuv amaliy xulosalar bermaydi. Shunday qilib, ilohiy yondashuv bilan bir qatorda akademik islomshunoslik yondashuvlarini ham qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Fatvolarning umumiy shakllari, turlari, munosabatlari, qoida va qonuniyatlarini aniqlash maqsadida ularning shakllanishi, qo‘llanilishi va samaradorligi bo‘yicha to‘plangan tajribalarni o‘rganuvchi qiyosiy metod ushbu tadqiqotning ilmiy-uslubiy asosining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu usul fatvolarning oʻxshash shakllarini, shuningdek, oʻrganilayotgan har bir davlatning holati va sharoitiga qarab farqlarini ochib beradi.
Fatvolarni shakllantirish xususiyatlarini aniqlash uchun genetik usulni qo’llash kerak, ya’ni, ijtimoiy hodisalarni ularning rivojlanishini tahlil qilish asosida o‘rganish usuli. Ushbu ilmiy usulni qo’llashning ahamiyati birlamchi muammoni - ma’lum bir diniy masala bo’yicha paydo bo’lgan tushunmovchilik yoki nizoni aniqlash zaruratidadir.Fatvoning muhim tarkibiy qismi Qur’on me’yorlari, sunnat va nufuzli ulamolar xulosalariga tayanish bo’lib, chuqur tahlil qilish uchun rivoyat, mazmun tahlili usullarini, shuningdek, empirik yondashuvni qo’llash maqsadga muvofiqdir.
46 - 554242506-07-2026 -
TATARISTON RESPUBLIKASINING MUSULMONLARINING DINI IDORASI VA UNINH TARKIBIY BO’LINMALAR VA MASJIDLARNING IJTIMOIY HAYOTIGAGI HISSASI
Ramil ADYGAMOV (Muallif)Zamonaviy dunyoda dinning o’rni sezilarli darajada oshdi va musulmon diniy tashkilotlar Rossiyaning turli hududlari va xususan Tataristonning ijtimoiy hayotiga tobora ko’proq ta’sir ko’rsatmoqda. Bugungi kunda Tatariston Respublikasida bir qator ijtimoiy loyihalar mavjud. Ulardan ba’zilari bevosita ma’naviy boshqaruv va uning tarkibiy bo’linmalarining tashabbusidir, loyihalarning ikkinchi qismi esa boshqa jamoat tashkilotlari homiyligida rivojlanmoqda. Ammo, ular ham ma’naviy boshqaruv qo’llab-quvvatlash bilan amalga oshirilmoqda. Ma’naviy boshqaruvning tarkibiy bo’linmalari ostida ushbu tadqiqot targ’ibot bo’limi, Zakyat jamg’armasi, kaziyat, muxtasibatlar va masjid-mahallalarni nazarda tutadi. Xayr-ehsonning ikkinchi yo’nalishini rivojlantirish Rossiya federatsiyasi musulmon tadbirkorlari uyushmasi kabi tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi, ammo ushbu tadqiqot doirasida ular tadqiqot mavzusidan tashqariga chiqqani uchun ko’rib chiqilmaydi. Tadqiqot materiallarini o’rganish va tahlil qilish shuni ko’rsatdiki, bugungi kunda diniy tashkilotlar faoliyati ta’lim, sport, madaniy-ommaviy tadbirlar, xayriya va h.k. sohasiga ta’sir ko’rsatib, zamonaviy jamiyatning turli ijtimoiy muammolarini hal qilishda davlatga katta yordam ko’rsatmoqda. Shu munosabat bilan davlat organlari va Islom diniy tashkilotlarining xayriya, dam olishni tashkil etish, musulmonlarni o’qitish va tarbiyalash masalalarida o’zaro hamkorligi mintaqada barqarorlikni saqlash va mustahkamlashga katta ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Tadqiqotning maqsadi: musulmon diniy tashkilotlarning Tatariston Respublikasining ijtimoiy hayotiga qo’shgan hissasini aniqlashdan iborat.
Tadqiqot materiallari: tadqiqot manbasi asosan internetdagi Islomiy diniy tashkilotlarning faoliyati, shuningdek, muallifning faoliyati davomidagi erkin kuzatuvlari bo’yicha nashrlardan iborat.
Tadqiqot natijasi: tadqiqotimiz natijasida Tatariston Respublikasida diniy tashkilotlarning asosiy faoliyati va ularning ijtimoiy hayotga ta’siri o’rganildi.
Tadqiqotdagi yangicha yondashuv: ushbu tadqiqot doirasida birinchi marta Islomiy diniy tashkilotlar faoliyatiga oid materiallarning kompleks tahlili amalga oshirildi.
40 - 452471906-07-2026 -
ЯССАВИЙ ИЗДОШЛАРИ ИЖОДИНИНГ МАНБАШУНОСЛИГИ МАСАЛАЛАРИ
Maryam ISHMUKHAMEDOVA (Muallif)Ушбу мақолада Аҳмад Яссавий асос солган “Яссавия мактаби шоирлари” деб номланган адабий мактабга мансуб шоирлар ижоди ҳақида сўз боради. Бу мактаб шогирдларининг асарлари қўлёзма манбалар орқали етиб келганлиги боис Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган уларнинг асарлари ўрин олган қўлёзма манбалар асосида иш кўрилган. Бу мактаб шоирлари кимлар, улар ижодидаги ўхшашлик ва ўзига хосликлар мисоллар ёрдамида очиқлаб берилган. Шунингдек, уларнинг асарлари қўлёзмалардан қай даражада ўрин олган, кейинги изланишлар натижасида бу шоирлар сафи қай даражада кенгайганлиги ҳақида маълумотлар берилган. Юқорида мазкур бўлган институт фондида сақланаётган бу мактаб шиорлари асарлари ўрин олган қўлзмалар таҳлил қилиниб, улар гуруҳлаб чиқилган. Мақоланинг давомида Яссавия мактаби шоирларига хос бўлган хусусиятлар бир мавзу доирасида бир неча ижодкорнинг асар ёзиши масаласига эътибор қаратилиб, уларнинг ёзган бундай асарлари қиёслаб ўрганилиб, натижалари таҳлил этилган. Шу билан бирга бу адабий мактаб шоирлари қаламига мансуб шеърий қиссачилик ҳақида, улардаги мансублик масаласининг ҳал этилиши зарур бўлган жиҳатлари ҳақида ҳам сўз юритилган. Ва бу масалани ҳал қилишда юқори даражадаги манбашунослик ва матншунослик тадқиқоти олиб борилиши зарурлиги таъкидланган. Бугунги Яссавийшунослик олдида турган долзарб муаммолар ҳақида фикр юритилар экан, унинг издошлари ижодини жиддий ўрганилиши лозим бўлганлиги, уларнинг ҳар бирининг асарлари ўрин олган қўлёмалар каталогини ва асарлари илмий матнларини тузиш кечиктириб бўлмайдиган вазифа эканлиги таъкидланган. Бунда айрим қўлёзмаларда Аҳмад Яссавийга нисбат берилаётган бир неча шеърий қиссалар матни унинг ҳикматларига услубий жаҳатдан қёслаб ўрганилган. Изланиш натижалари баён этилган. Яссавийшуносликда бугунча “шайхул-машойих”нинг шеърий қисса ёзганлиги маълум эмас. Шунинг учун бу масалаг жиддий ёндошиб, узил-кесил хулоса чиқаришга шошилмаслик таъкидланган. Шу билан бирга Яссавийга нисбат берилган шеърий қиссалар парчаларни унинг издошлар асарлари билан қиёсланган.
60-702502604-07-2026 -
САЙЙИД ШАРИФ ЖУРЖОНИЙНИНГ ҚУРЪОН ИЛМЛАРИГА ОИД АСАРЛАРИНИНГ МАНБАШУНОСЛИК ТАҲЛИЛИ
Doston MUSTAFAYEV (Muallif)Мақолада Саййид Шариф Журжоний (ваф. 816/1413) илмий фаолияти, олимнинг Қуръон илмларига оид асарлари таснифи ва уларнинг дунё кутубхоналарида сақланаётган қўлёзма нусхалари ҳақидаги маълумотлар келтирилган. Кириш қисмида юртимиз ҳукумати томонидан қадимий ёзма манбаларни ўрганишга қаратилаётган эътибор, қўлёзмаларни ўрганишнинг замонавий аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтилган. Асосий қисмда Саййид Шариф Журжонийнинг илмий шахсияти, унинг Қуръон илмларига оид асарлари, уларнинг таркибий тузилиши, мазкур асарларнинг мазмуни ва ўзига хос жиҳатлари ҳақидаги маълумотлар жамланиб, илмий таҳлил этилган. Олимнинг ҳозирга қадар етиб келмаган асарлари, шу билан бирга, ҳозирга қадар етиб келган, аммо ҳануз тадқиқ этилмаган мазкур соҳадаги асарларининг қўлёзма нусхалари ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган. Олим томонидан Замахшарийнинг “ал-Кашшоф” тафсирига ёзилган “Ҳошия ала ал-Кашшоф” асарининг тўлиқ сақланган қўлёзма нусхалари, асарнинг хусусиятлари ва замонавий нашрлари хусусида маълумотлар зикр этилган. Шунингдек, муфрадотул-Қуръон йўналиши бўйича ёзилган ва бугунги кунга қадар тўлиқ етиб келган “Таржумон ал-Қуръон” асарининг дунё кутубхоналарида сақланаётган нусхалари ва уларнинг хусусиятлари билан яқиндан таништирилган. Дунёнинг айрим фондларида Журжонийга нисбат берилган қўлёзма асарларнинг аслида олимга тегишли эмаслиги илмий далиллар асосида исботланган. Шу билан бирга, ислом оламида машҳур “ат-Таърифот” асарининг ҳам икки машҳур ва тўлиқ ҳолда сақланган қўлёзма нусхалари тавсифи келтириб ўтилган. Зеро, “ат-Таърифот” асарида йигирмага яқин Қуръонда зикр этилган сўзлар ва Қуръон илмларига оид истилоҳларнинг таърифлари келтирилган бўлиб, шу жиҳатдан мазкур асарни ҳам олимнинг Қуръон илмларига оид асарлари қаторида ўрганиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Хулоса қисмида, Журжонийнинг Қуръон илмларига оид асарларини ўрганиш темурийлар даври илмий муҳити, хусусан, бу даврдаги Қуръон илмлари ривожини яна ҳам тўлиқ ўрганиш имкониятини бериши, қолаверса, олимнинг Қуръон сўзларини шарҳлашдаги ўзига хос услубини ўрганиш қуръоншунослик соҳаси тадқиқотларида муҳим саналиши ҳақида тўхталиб ўтилган.
32-402701906-07-2026 -
ABU HAFS NASAFIY TAFSIRIDA QUR’ON VA UNING INSON KAMOLOTI HAMDA JAMIYAT BARQARORLIGIGA TA’SIRI
Ahrorxon ABDURASHIDOV (Muallif)Mazkur maqolada Movarounnahr tafsir maktabining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Abu Hafs Umar ibn Muhammad an-Nasafiyning merosida Qur’oni karimning inson kamoloti hamda jamiyat barqarorligiga ta’siri masalasi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi Abu Hafs Nasafiy tafsirida Qur’on oyatlarining insonni ma’naviy, axloqiy va ruhiy jihatdan tarbiyalashdagi o‘rni hamda jamiyatda ijtimoiy adolat, hamjihatlik va barqarorlikni ta’minlashga doir qarashlarini aniqlashdan iborat. Shuningdek, maqolada mufassirning oyatlarni sharhlash metodologiyasi, uning aqidaviy va axloqiy qarashlari, Qur’on ta’limotlarini inson hayoti bilan bog‘lash uslubi hamda tafsirga oid merosining ilmiy ahamiyati yoritilgan.
Tadqiqot jarayonida tarixiy-qiyosiy, tahliliy-sintetik, tavsifiy, matnshunoslik va germenevtik metodlardan foydalanilgan. Abu Hafs Nasafiyning “At-Taysir fit-tafsir” asarida keltirilgan oyatlar tahlili asosida uning inson kamoloti, axloqiy tarbiya, sabr, shukr, taqvo, adolat va ijtimoiy mas’uliyat haqidagi qarashlari o‘rganilgan. Shuningdek, Qur’onda zikr qilingan tarixiy qavmlar misolida jamiyatlarning yuksalishi va tanazzuliga sabab bo‘luvchi omillar tafsiriy manbalar asosida tahlil qilingan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Abu Hafs Nasafiy tafsirida Qur’on insonni komillikka yetaklovchi asosiy ma’naviy manba sifatida talqin qilingan. Mufassirga ko‘ra, insonning haqiqiy kamoloti iymon va ezgu amallar uyg‘unligi orqali shakllanadi. Adolat, halollik, mas’uliyat va taqvo jamiyat barqarorligini ta’minlovchi muhim omillar sifatida baholanadi. Nasafiy tarixiy voqealar va qavmlar misolida ma’naviy qadriyatlardan uzoqlashish jamiyat tanazzuliga olib kelishini asoslaydi. Xulosa qilib aytganda, alloma tafsirida Qur’on inson tarbiyasi, ma’naviy yuksalish va jamiyat taraqqiyotining muhim manbai sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur tadqiqot Abu Hafs Nasafiy tafsirining ilmiy ahamiyatini yoritish bilan birga, uning zamonaviy ijtimoiy-ma’naviy jarayonlar uchun ham dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
27-34180914-10-2026 -
“МУХТАСАРУ-Л-ҚУДУРИЙ” АСАРИ – ҲАНАФИЙ ФИҚҲИДАГИ МЎЪТАБАР МАНБА
Nodirbek K. TURABOYEV (Muallif)Ҳанафий мазҳабига эргашувчилар дунё мусулмонларининг қарийб ярмини ташкил қилади. Ироқ ва Мовароуннаҳр ҳанафий фиқҳининг марказлари бўлган. Бу икки минтақа ўртасидаги илмий муносабатлар бир-бирига кучли таъсир кўрсатган. Ўлкамиз уламолари томонидан яратилган фиқҳий асарлар ислом оламида ҳам машҳур бўлган. Бағдодда яратилган “Мухтасар ал-Қудурий” асаридан юртимизда эътиборли китоб сифатида фойдаланиб келинган. Шу билан биргаликда Мовароуннаҳр уламолари томонидан яратилган кўплаб мўътабар фиқҳий асарлар мазкур китоб таъсирида дунёга келган. Шундай бўлса-да, бу асар юртимизда ҳалигача илмий тадқиқотларга муҳтож. Ушбу мақолада фиқҳий асарларнинг шаклланиши, “мухтасар” деган жанрнинг таърифи, “Мухтасарул Қудурий”нинг фиқҳий китоблар орасидаги мавқеи, унинг афзалликлари тадқиқ қилинган. Мухтасар жанрида ёзилган китоблар бир нечта турга бўлинади. Улар орасида Қудурийнинг мухтасари ёзилишига кўра муайян асардан қисқартириб олинмаган ва муаллиф ҳам бу ҳақда изоҳ қолдирмаган. Кичик тадқиқот асносида унинг турли воситалар асосида “Зоҳирур ривоя” масалалари боғланишини очиб беришга ҳаракат қилинган. Шунингдек, унинг ёзилиш услуби, маълумотларга бойлиги уни ҳанафийлар учун доимо фойдаланадиган манбага айлантирганлиги таҳлил этилган. Мазкур матн “Усул” деб номланган олтита китобга қандай боғланиши ва ҳанафий мазҳабининг кейинги кўплаб китобларга асос бўлиб хизмат қилганлиги ўрганилган. Бу китобнинг аҳамияти ҳақида айтилган маълумотлар келтирилган. “Мухтасарул Қудурий” ҳанафий фиқҳида энг кўп фойдаланилган китоблардан ҳисобланади. Мақолада яна қуйидагилар тадқиқ этилди: асар яратилганидан бошлаб унга шарҳлар ва ҳошиялар битилган; унинг асосида мўътабар матнлар ёзилган, китобни вазнга солиб манзума шаклида асарлар ёзилган; уни яна ҳам мухтасар қилиб оддийроқ китоблар яратилган; замонавий тадқиқотчилар уни қайта изоҳлаган; савол ва жавоб услубида китоблар таълиф этилган ва асар турли тилларга таржималар қилинган. Кўп эътирофлардан матн китоблари орасида ҳам ишончли ва мўътабар китоб эканлиги ёритилган.
23-322982004-07-2026 -
ZOHID KAVSARIY VA UNING ILMIY MEROSINI O‘RGANISHGA OID ZAMONAVIY TADQIQOTLAR
Boburshox XABIBIDINOV (Muallif)Mazkur maqolada hanafiy fiqhining so 'nggi davr yirik namoyandalaridan biri — Muhammad Zohid al-Kavsariy (1879-1952) hayoti, ilmiy faoliyati va merosining zamonaviy islomshunoslikdagi o'rni tahlil qilingan. Tadqiqotda olimningfiqh, usuhd-fiqh, kalom, hadis va manbashunoslik sohalaridagi asarlari, ularning ilmiy-metodologik yondashuvlari hamda hanafiy!ik maktabining keyingi rivojlanish bosqichlariga ко ‘rsatgan ta siri chuqur о 'rganilgan. Zohid Kavsariy о 'z davrida diniy tafakkurda ijtihodiy fikr yuritish, ilmni zamon ehtiyojlari bilan uyg 'unlashtirish, shuningdek. shariatni zamonaviy ijtimoiy muammolarga tatbiq etish g 'oyalarini ilgari slogan.
Uning "Maqolot”, “al-Tanbih al-waqi'at" va “aliiavi fi tarajim al-Hanafiyya ” kabi asarlari nafaqat fiqh ilmi, balki musulmon tafakkurining metodologik asoslarini mustahkamlashda ham muhim о ‘rin tutadi. Kavsariy ilmiy merosida hanafiy fiqhi va kalom о ‘rtasidagi о ‘zaro bog ‘liqlik, diniy-mantiqiy tafakkurning falsafiy asoslari, shuningdek. manbashunoslik yondashuvining yangi tamoyillari yoritilgan. Tadqiqotda tarixiy-taqqosiy, kontent-tahlil va manbashunoslik uslublari qo 'llanilib, Kavsariy merosiga zamonaviy arab, turk va о ‘zbek olimlari tomonidan berilgan baholar tahlil qilingan.
Maqolada Kavsariy fikrlarining bugungi islomshunoslikda, xususan, fiqhiy yondashuvlarning modernizatsiyasi va ma 'rifiy tafakkurning rivojida tutgan о 'rni asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari shuni ко 'rsatadiki. Muhammad Zohid al-Kavsariy о 'z davrida ilmiy an ’analarni yangicha tafakkur bilan uyg ‘unlashtirgan, ijtihod eshigini ochiq saqlash zarurligini ta'kidlagan va diniy tafakkur mustaqilligini himoya qilgan allomadir. Uning ilmiy merosi bugungi kunda ham hanafiylik metodologiyasini, islom tafakkuri tarixini hamda diniy-ma 'naviy yangilanish g ‘oyalarini tadqiq etishda asosiy manbalardan biri sifatida e ’tirof etiladi.81-882612318-05-2026 -
ХУРОСОН ТАСАВВУФ МАКТАБИ РИВОЖИДА ҲУЖВИРИЙНИНГ ТУТГАН ЎРНИ
Nilufar Makhsutjanovna TUYCHIEVA (Muallif)Ушбу мақолада Хуросон тасаввуф мактабининг шаклланиши ва ривожланиш босқичларида XI асрнинг йирик мутасаввиф олими Абул Ҳасан Али ибн Усмон Ҳужвирийнинг тутган ўрни атрофлича таҳлил қилинган. Мақолада муаллифнинг ҳаёт йўли, илмий-маънавий фаолияти ва унинг тасаввуф назариясини тизимлаштиришдаги хизматлари ёритилган. Тадқиқотда Ҳужвирийнинг форсий тилдаги илк мукаммал тасаввуфий манба ҳисобланган “Кашфул маҳжуб” асари, ундаги асосий тасаввуфий-фалсафий тушунчалар ва ушбу асарнинг сунний тасаввуф анъанасини мустаҳкамлашдаги аҳамияти очиб берилган. Шунингдек, “Кашфул маҳжуб”нинг кейинги давр ислом тасаввуф адабиёти ва маънавий тизими ривожига кўрсатган таъсири манбашунослик жиҳатидан асослаб берилган.
Мақолада асарнинг сунний тасаввуф анъанасини мустаҳкамлаш, шариат ва тариқат мутаносиблигини асослашдаги аҳамияти қиёсий-тарихий ва манбашунослик методлари асосида очиб берилган. Шунингдек, “Кашфул маҳжуб”нинг кейинги давр Марказий Осиё ва Яқин Шарқ ислом тасаввуф адабиёти, хусусан, Аттор, Румий ва Жомий сингари буюк мутафаккирлар дунёқараши ва маънавий тизими ривожига кўрсатган бевосита таъсири манбашунослик жиҳатидан асослаб берилган. Тадқиқот хулосалари тасаввуф тарихи, манбашунослик ва ислом фалсафаси соҳасидаги келгуси илмий изланишлар учун муҳим назарий ва амалий манба бўлиб хизмат қилади.
Мақолада асар талқинидаги бағрикенглик, ахлоқий покланиш, нафс тарбияси ва инсонпарварлик ғояларининг замонавий жамиятда бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашдаги аҳамияти манбашунослик ва социо-культoрологик методлар орқали очиб берилган. Тадқиқот хулосалари “Кашфул маҳжуб” манбаси нафақат тарихий-илмий ёдгорлик, балки замонавий исломшунослик ва маънавий-ахлоқий тарбия жараёнида муҳим амалий қимматга эга эканини кўрсатади.
Мақолада энг муҳим масалалардан бири сохта тасаввуф вакилларига қаратилган эътирозлар “Кашфул маҳжуб”да қай тарзда акс этгани таҳлил қилинган. Ҳужвирий мазкур асари давомида валийлик даражасига кўтарилган, ҳатто, комил инсон даражасига чиққан киши ҳам шаръий мажбуриятлардан озод бўлиш ҳуқуқига эга эмаслигини таъкидлаган. Бу китобда тасаввуф тарихида илк маротаба тасаввуф вакиллари шахс сифатида эмас, балки турли суфийлик мактаб вакиллари сифатида кўриб чиқилган.
Муаллиф бу асарни таҳлил қилиш жараёнида Ҳужвирийнинг ҳанафийликка амал қилганини баён қилган. Аммо шофеъий тасаввуф олимлари Суламий, Абу Нуъайм Исфахоний ва Қушайрий асарлари айнан Ҳужвирий асарига ўхшаш усулубда экани муҳокама қилинган. Унинг ҳанафий бўлганининг белгиси сифатида ўз китобида Абу Ҳанифани етук суфийлар қаторида зикр қилганидир. Асарнинг турли хориж тилларига таржима қилиниши мутахассислар учун ҳозиргача ўз аҳамиятини йўқотмаганига далолат қилади.
35-428010 014-10-2026 -
AMIR XUSRAV DEHLAVIY RUBOIYLARINING O‘RGANILISHI
Feruza NIZAMOVA (Muallif)Қуйидаги мақолада Амир Хусрав Деҳлавий меросининг қўлёзма манбалари, айниқса Ўз-бекистон Республикаси Фанлар академиясининг Абу Райҳон беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзма девонлари ва бошқа қўлёзма нусхалар, улардаги рубоийлар таҳқиқи юзасидан амалга оширилган илмий изланишлар ҳақида маълумотлар келтирилади. биз кўриб чиққан қўлёзма нусхаларда берилган ғазалларнинг қайси девондан олингани бирма-бир зикр этиб борилгани ҳолда, рубоийларнинг қаердан олингани қайд этилмаган. Рубоийларнинг берилиш тартиби кўпгина қўлёзмаларда бирор принципга асосланган эмас. Фақат уларнинг айримларидагина ё рубоийларнинг бош сўздаги биринчи ҳарфга, ёки қофиянинг охирги ҳарфига қараб, алифбо тартибида жойлаштирилгани кузатилади. Қўлёзма нусхаларда бешта девондаги рубоийларнинг аралаш ҳолда берилишини шоир девонларининг кўп вақтдан бери давом этиб келаётган, бир тўпламга жойлашга уриниш тенденцияси билан изоҳлаш мумкинлигини таъкидлаш мумкин. Мақоладаги кузатувларимиздан шуларни англашимиз мумкинки, Амир Хусрав Деҳлавий рубоийлари юзасидан олиб бориладиган тадқиқот учун шоирнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Абу Райҳон беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзма девонлари ва бошқа қўлёзма нусхалар асосий манба бўлиши мумкин. Шунда нашрларидаги нуқсонларини ҳам бартараф этиш ва кенг миқёсдаги рубоийларни таҳлил доирасига тортиш имконига эга бўламиз. Амир Хусрав Деҳлавий рубоийларининг Конпур, Теҳрон ва Душанбе нашри материаллари шоир ижод этган рубоийларни етарли миқдорда қамраб ололмагани туфайли, улардан илмий тадқиқот иши учун фақат ёрдамчи манбалар сифатидагина фойдаланиш мумкин. Ўзбекистон Фанлар академияси Абу Райҳон беруний номидаги Шарқшунослик институти қўлёзмалар хазинасидаги рубоийлар устидаги изланишларимиз шоирнинг бу жанрдаги шеърлари тўпламини яратиш учун ишончли ва салмоқли манба бўла оладиган қўлёзма нусхаларга эга эканини кўрсатади. Амир Хусрав Деҳлавий поэтик меросини тўлалигича йиғиб бўлмаслиги ҳақидаги ўтмиш ва кейинги асрлар ҳамда ҳозирги замон соҳа мутахассисларининг фикрини унинг рубоийларига ҳам тааллуқли деб билиш лозим. Аммо бу фикр республикамиз фонди қўлёзмаларига асосланган ҳолда Амир Хусрав Деҳлавий рубоийларининг миқдор жиҳатдан энг салмоқли тўпламини яратиш имконини тўсиб қўймаслиги керак. Амир Хусрав Деҳлавий қўлёзма нусхаларнинг кўплиги уларда қачон қайси рубоийларни такрор-такрор кўчирилганини аниқлаш орқали замона маънавий-эстетик эҳтиёжини белгилаш юзасидан изланишлар олиб бориш имконини беради.
150-1582242503-07-2026 -
XATIB BAG‘DODIYNING “ALJOME” ASARIDA RIHLA MASALASI AKS ETISHI
Muxriddin JO‘RAYEV (Muallif)Ushbu maqolada hadisshunoslikning “mutaqaddimun " (Hadis ilmining shakllanishjarayoni sahih hadislar to ‘plangan davr — hijriy III (milodiy IX) asr oxiri va IV (milodiy X) asr boshlarida yakunlangan) bosqichida muhim о 'rin tutgan, hadis ilmi odoblari va ta 'Um metodikasiga bag ‘ishlangan Xatib al-Bag ‘dodiyning (392/1002-463/1071) «Al-Jome Ti axlaq ar-roviy va adab as-some ’» (“Roviylarning axloqi va tinglovchilarning odobi to ‘plami”) nomH asari tadqiq etilgan. «Al-Jome *» asari hadis ilmi, rivoyat odoblari va muhaddislarning axloqi haqida qimmatli manbalardan biri sanaladi.
Ushbu maqolada «Al-Jome'» asarining mazmuni, rivoyatlarning sanad va matn jihatlari chuqur о ‘rganilgan va an ’anaviy hadis ta 'lim-tarbiya odoblari va rihla masalasi tizimli ravishda tahlil qilingan. Bu esa hadis ilmi va uning odob-axloqiy tamoyillarini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Maqolada mazkur manbaning tuzilishi, unda ilgari surilgan ilmiy safar - rihla tushunchasi hamda ustoz va shogird о ‘rtasidagi о ‘zaro munosabatlar masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, asarda keltirilgan hadis roviylarining ma'naviy-axloqiy qiyofasiga doir talablar va ilm talab qilishdagi ijtimoiy-madaniy me ’yorlar ilmiy nuqtayi nazardan yoritib berilgan. Tadqiqot natijasida Xatib al-Bag'dodiy asarining bugungi kunda hadisshunoslik metodologiyasini о ‘rganishdagi ahamiyali asoslab berilgan.41-493203822-05-2026 -
ARXITEKTURANING ISLOM SIVILIZATSIYASIDAGI O‘RNI
AVAZBEK GANIYEV (Muallif)Ushbu maqolada islom sivilizatsiyasining turli mintaqalardagi arxitektura taraqqiyoti tadqiq qilingan. Bu maqolada Eron, Turkiya, Markaziy Osiyo va Afrika mamlakatlari arxitekturasi kabi hududlar yoritib berilgan. Islom meʼmorligi islom tamoyillaridan kelib chiqqan holda koʻp asrlik meʼmorchilik kategoriyasi hisoblanadi. Islom sivilizatsiyasi binolarni tavsiflovchi haykaltaroshlik shakllari va ko’pincha koʻzni qamashtiruvchi bezak detallari Yerdagi eng hayratlanarli qurilgan inshootlarni o’z ichiga oladi.
Hozirgi islom sivilizatsiyasiga dunyoda ro‘y berayotgan ayrim voqealar, hozirgi ma’naviy-ma’rifiy o‘zgarishlar nuqtai nazaridan to‘liq baho berib bo‘lmaydi. Sivilizatsiyalar cheklangan vaqtdagi tarixiy voqealar bilan bog’liq emas. Qayd etish joizki, islom sivilizatsiyasi hali ham mavjud va uni ko‘p joylarda kuzatish mumkin. Global o‘zgarishlarni boshidan kechirayotgan bugungi musulmon olami taraqqiyot, ilm-fan va zamonaviy yutuqlarga mos ravishda o‘zining qadimiy qadriyatlarini tiklashga intilmoqda. Shu yo‘sinda islom sivilizatsiyasi tarixida muhim ahamiyatga ega me’morchilik sohasini o‘rganish katta o‘rin tutadi. Keyingi yillarda ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga qaratilgan qator anjumanlar, hamkorliklar o‘tkazilayotgani fikrimizni tasdiqlaydi. Yana shuni ta’kidlash kerakki, ijobiy tashabbuslarga yetaklovchi omillardan biri hayot bilan jonli madaniy ongdagi qator ijobiy siljishlardir. Bu musulmon dunyosining kelajagini belgilashda hal qiluvchi omil bo’lishi mumkin. Kontent tahlili metodi ushbu tadqiqotda Markaziy Osiyo, Turkiya, Eron va Afrika mamlakatlarida turli davrlardagi me’morchilik uslublari va ularning vaqt davomida qoʻllanilishini tahlil qilish uchun foydalanilgan.
Ushbu tadqiqot har bir parametrning mazmunini davrlar bo’yicha ko’rish uchun kichikroq paragraflarga bo’lingan. Kontentni tahlil qilish - bu matnlar yoki matnlar to’plamidagi ma’lum so’zlar yoki tushunchalarning mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladigan tadqiqot vositasi. Natijalar ilm-fanning rivojlanishi davlatning har tomonlama rivojlanishi uchun qanchalik samarali bo‘lganligi haqida xulosa chiqarish imkonini beradi.
4 - 113432017-09-2026 -
IJTIMOIY TARMOQLARNING TALABALARNING SIYOSIY TARBIYASIGA SALBIY TA'SIRINING PSIXOLOGIK FENOMENI
Timur Sobirovich SATTAROV (Muallif)Ushbu maqolaning maqsadi ijtimoiy tarmoqlarning talabalarning siyosiy tarbiyasiga salbiy ta'sirining psixologik fenomenini kompleks tahlil qilish va Yangi O'zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi kontekstida ushbu ta'sirni minimallashtirish bo'yicha pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqishdan iboratdir. Tadqiqotning metodologik asosini quyidagilar tashkil etadi: siyosiy psixologiya, pedagogika va media tadqiqotlar sohasidagi o'zbek va xorijiy olimlarning ishlarini nazariy tahlil qilish; Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining 18–23 yoshdagi 60 nafar talabasi ishtirokida o'tkazilgan empirik so'rovnoma, uchta diagnostik blokni o'z ichiga olgan (siyosiy axborot manbalari, hissiy reaksiyalar, siyosiy muloqotga tayyorlik); «O'zbekiston – 2030» Strategiyasi, «Davlat yoshlar siyosati to'g'risida»gi Qonun va Yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash Konsepsiyasini o'z ichiga olgan normativ-huquqiy hujjatlar tahlili. Tadqiqot natijasida ijtimoiy tarmoqlarning talabalarning siyosiy ongiga halokatli ta'sirining to'rtta asosiy psixologik mexanizmi aniqlandi va batafsil tizimlashtirildi: «eks-kameralari» shakllanishi va algoritmik mafkuraviy qutblanish; klip tafakkurining rivojlanishi va tizimli siyosiy tahlil qobiliyatining pasayishi; dofaminga qaramlik mexanizmlari orqali siyosiy idrokning emotsionallashuvi; siyosiy kontentni yuzaki iste'mol qilish fonida kompetentlik illyuziyasining shakllanishi. Empirik tarzda quyidagilar aniqlandi: respondentlarning 88% siyosiy axborotning asosiy manbai sifatida ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi; 63% siyosiy kontentni iste'mol qilishda asosan tashvish va g'azabni boshdan kechiradi; atigi 28% boshqa siyosiy qarashlar egalari bilan konstruktiv muloqotga tayyor; 52% siyosiy opponentlarni dehumanizatsiya qilish elementlarini namoyish etadi. Nazariy va empirik ma'lumotlarning sintezi asosida O'zbekiston oliy ta'lim o'quv jarayoniga mafkuraviy immunitetni shakllantirishning integratsiyalashgan pedagogik modelini joriy etish zarurati asoslab berildi, u kognitiv komponent (media savodxonlik kurslari, faktcheking, algoritmlarni tushunish), hissiy-qadriyat komponenti (interfaol usullar, debatlar, rolli o'yinlar) va xulq-atvor komponentini (real fuqarolik ishtiroki, volontyorlik, talaba o'zini o'zi boshqarish) o'z ichiga oladi. Ishning amaliy ahamiyati ishlab chiqilgan tavsiyalardan akademik guruhlar kuratorlari, ijtimoiy-gumanitar fanlar o'qituvchilari, tarbiyaviy ishlar bo'yicha mutaxassislar va O'zbekiston oliy o'quv yurtlarining psixologik xizmatlari faoliyatida foydalanish imkoniyati bilan belgilanadi.
78-873392124-07-2026 -
ХIХ АСР ОХИРИ – ХХ АСРНИНГ ЎРТАЛАРИГА ҚАДАР РУС ИНСТИТУТЛАРИ ВА ИСЛОМ ОЛИМЛАРИ ТОМОНИДАН АРАБ-МУСУЛМОН МАДАНИЯТИНИНГ ЎРГАНИЛИШИ
Ezozakhon Ramazon qizi MIRDJALALOVA (Muallif)XIX-XX asrlarda Rossiya islomshunosligi bir necha rivojlanish va modifikatsiya bosqichlaridan o'tdi. Asr boshida, 1917 yilgi inqilobgacha, islom Rossiya imperiyasida soni bo'yicha ikkinchi din edi. Davlat hokimiyati musulmon madaniyatini, jumladan, kitob nashriyoti, poligrafiya, haj va ta'lim tizimini faol qo'llab-quvvatladi. Biroq, ziddiyatlar va mafkuraviy kelishmovchiliklar ham mavjud edi. Oktyabr inqilobi va Sovet hokimiyatining o'rnatilishidan so'ng, Rossiyada islom va islomshunoslikning holati keskin o'zgardi. Diniy muassasalar repressiyaga uchradi; ko'plab masjidlar yopildi yoki qayta ixtisoslashtirildi. Shu bilan birga, sovet davrida islomni o'rganishga yangi yondashuvlar shakllandi. G'arbiy markazchilikdan Rossiya islomshunosligi Sharqqa yo'naltirilgan diskursni qayta ko'rib chiqishga o'tdi.
XX asr oxiridan boshlab, ayniqsa Sovet Ittifoqi qulagandan keyin, Rossiyada islomshunoslik yangi rivojlanish impulsini oldi. Islomni din sifatida, shuningdek, ijtimoiy-madaniy va tarixiy fenomen sifatida o'rganishga qiziqish ortdi. Islom va arab-musulmon dunyosiga bag'ishlangan nashrlar va tadqiqotlar soni ko'paydi, bu maqolani XIX-XX asrlarda Rossiya arab-musulmon madaniyati manbashunosligi muammosini qisman ko'rib chiqish va hal qilish uchun dolzarb qiladi. XIX-XX asrlarda Rossiya ilmiy institutlari va islomshunoslari tomonidan arab-musulmon madaniyati muammosining yoritilishi ushbu mavzuni o'rganish va Rossiya musulmon aholisi haqidagi ilmiy bilimlarni kengaytirishda muhim rol o'ynadi. Shuni ta'kidlash kerakki, ushbu davrning tarixiy tadqiqotlari arab-musulmon madaniyatiga nisbatan mafkuraviy bo'shliq bilan tavsiflangan.
Manbalar shuni ko'rsatadiki, Sovet Ittifoqi rahbariyati va unga aloqador kuchlar tomonidan qo'llab-quvvatlangan hukmron kommunistik mafkura madaniy va diniy jihatlarga bevosita ta'sir ko'rsatgan. Bu Rossiyadagi musulmon jamoasining tarixini va madaniyatini chuqurroq tushunishga yordam berdi, Ignatenko A.A., Novoseltsev A.P., Fil'shtinskiy I.M., Prozorov S.V., Bartold V.V., Frolova E.A., Shidfar B.Ya., Markov L.A., Naumkin V.V. va boshqa tarixshunoslar esa ilmiy ishlari orqali rus arab-musulmon madaniyati manbashunosliginig yaqqol namoyondalari hisoblanadi.
Ushbu maqolada XIX asr oxiri – XX asrning o‘rtalariga qadar rus institutlari va olimlari tomonidan arab-musulmon madaniyatining o‘rganilishi masalalari tadqiq etilgan.
44-512942518-07-2026 -
ХОРИЖДА ЎҚИГАН ТУРКИСТОН ЁШЛАРИ ҲАЁТИНИ ЁРИТИШДА МАКТУБЛАР МУҲИМ МАНБА
Abduvali YULDASHEV (Muallif)Ушбу мақола Туркистон ёшларининг хорижда таълим олиш тарихини ёритишдаги мактубларнинг манба сифатидаги ўрни ва аҳамиятига бағишланган. Ёшлар узоқ ўтмишдан бери хорижда таҳсил олиш, ислом оламининг олий ўқув юртлари, дунёнинг йирик шаҳарларида таълим олишга интилиб яшаганлар. Бу жараён XIX аср охири XX асрнинг 20-йилларигача бўлган даврда Туркистонда ҳам давом этди. Ёшлар Туркистонни ривожланган мамлакатлар даражасига кўтаришга, Европа илм-фан тараққиёти ва техникасининг ривожланишига таъсир кўрсатган дунёвий фанларни ўзлаштириш ва уларни ўрганишга катта эътибор қаратдилар. Мамлакатда таълим, маданият, санъат, саноат ва қишлоқ хўжалиги соҳаларини ривожлантириш учун керакли кадрлар тайёрлаш заруратида маҳаллий маърифатпарвар зиёлилар ва илмга ҳайриҳох кишилар катта хизмат кўрсатдилар.
Бу даврда Туркистон ёшларининг кўпчилиги Россия, Татаристон, Озарбайжон, Туркия ва Германия каби мамлакатларнинг марказий шаҳарларида ўқидилар. Муаллиф архив ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, талабаларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаёти ва таълим олиш жараёнини кўрсатишга ҳаракат қилди.
Шунингдек, хорижда таълим олган талабалар фаолияти кўриб чиқилди. Мақолада хорижда ўқиган Туркистон ёшларининг айрим мактублари таҳлил қилинди. Ишнинг янгилиги ушбу ҳужжатлар орқали талабалар ҳаётининг турли томонларини очиб беришга ҳаракат қилинди.
89 - 952091629-06-2026 -
Zamonaviy fanda islom tarixi muammolari tadqiqi
Kobiljon ZOHIDOV (Muallif)Ushbu ilmiy maqola Rossiya, Sovet Ittifoqi, arab va о ‘zbek sharqshunoslarining islom davlatchiligining ilk shakllanishi va taraqqiyotiga qo ‘shgan hissasini kompleks ravishda tahlil qilishga bag ‘ishlangan. Tadqiqot jarayonida rus va sovet olimlari, jumladan, I. Yu. Krachkovskiy, V. V. Bartold. A. Yu. Yakubovskiy va I.P. Petrushevskiylaming islom davlatchiligining vujudga kelish sabablari, uning siyosiy tuzilishi, boshqaruv mexanizmlari va xususiyatlari borasidagi qarashlari chuqur tahlil etilgan. Ularning ilmiy maqola va asarlari, nazariy yondashuvlari va islom sivilizatsiyasining siyosiy, ijtimoiy va madaniyjihatlariga oidfikrlari solishtirma ravishda о ‘rganilgan.
Shuningdek, maqolada arab mualliflari, xususan, Muhammad Xudariy, Hasan Ibrohim Hasan, Abdulmuni’m Mojid, Mahmud Shokir, Akrom Ziyo Umariy va Muhammad Sallobiylarning asarlarida islom tarixining turli bosqichlari, siyosiy va ijtimoiy tuzilmalari, boshqaruv an ’analari va tarixiy manbalarga bo'lgan munosabati batafsil ко‘rib chiqilgan. Ushbu olimlarning ilmiy maqola va asarlari islom davlatchiligi tarixi bo ‘yicha muhim manba sifatida baholangan.
Maqolaning muhim qismini о ‘zbek sharqshunoslarining ilmiy maqola va asarlari tashkil etadi. Ushbu qismda Usmonov Mutallib Ahmadovichning Qur oni karim tarjimasi va tafsiri, U.Uvatovning Imom Buxoriy, Imorn Termiziy, Mahmud Zamaxshariy va Abu Mansur Moturidiylarning merosini o‘rganishga bag'ishlangan tadqiqotlari, Sh.S. Kamoliddinovningklassik arab manbalari (“Kitab al-ansab ”, “Futuh al-buldan ”, “Surat al-ard”) tarjimasi va tahlili tadqiq qilingan. A. Hasanovning qadimgi Arabiston, Mamluklar davri va islomning ilk davri tarixiga oid tadqiqotlari, shuningdek, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Hadis va hayot” silsilasi va “Islom tarixi ” asarlarining ahamiyali yoritilgan.
Maqolada islom davlatchiligi tarixini diniy va dunyoviy nuqtayi nazardan о ‘rganish, manbashunoslik, tarixshunoslik va diniy tafsirlarning о ‘zaro bog 'liqligiga e ’tibor qaratilgan. Zamonaviy ehtiyojlardan kelib chiqib yaratilgan ommabop asarlarning ahamiyati ham ta ’kidlangan. Tadqiqot natijalari islom sivilizatsiyasi, siyosiy tarix va tarixshunoslik sohalaridagi kelgusi tadqiqotlar uchun muhim asos bo ‘lishi mumkin.13-233674612-05-2026 -
БОГОСЛОВСКИЙ ДИСКУРС ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ ТОЛКОВАНИЯ “АЛ-ФАТИХА” В ТАФСИРЕ АБУ МАНСУРА АЛ-МАТУРИДИ «ТА’ВИЛАТ АХЛ АС-СУННА»
Ravil ADYGAMOV (Muallif)Введение. Учение известного центральноазиатского богослова сыграло векторообразующую роль в формировании мировоззрения не только мусульман Центральной Азии, но также России, Афганистана, Индии, Ближнего Востока, суннитов Ирана, и даже некоторых европейских регионов. В этой связи его изучение, введение в научный оборот видится весьма актуальной задачей.
Цель. Цель данной статьи исследовать особенности и методологию тафсира «Та‘вилат ахл сунна». Выявить источники автора, использованные при написании данного труда. Провести анализ содержания тафсира суры «ал-Фатиха» и выявить идеи Абу Мансура ал-Матуриди.
Материалы и методы. Источниковедения базу исследования составили изданные тафсиры богослова, представляющие собой научную редакцию труда, проведённую исследователями из арабских стран и Турции. В ходе исследования были использованы методы анализа и синтеза, а также историко сравнительный метод.
Результаты и выводы исследования. С целью выявления проблематики тафсира был применён метод анализа, который позволил выявить основную методологию труда, его источники и особенности, а также основные вопросы исламского права и вероучения в толковании суры «ал-Фатиха». В частности, было выявлено, что богослов затрагивал вопросы, связанные с «Басмаллой», обязательностью чтения суры «ал-Фатиха» в молитве, божественных атрибутов, истита`а. Это дало возможность провести сравнение тафсира ал-Матуриди с известным тафсиром та-Табари и выявить, что первый по своему содержанию не менее значим чем второй. Синтез полученных данных дал возможность сделать выводы о том, что ал-Матуриди в рамках толкования суры «ал-Фатиха» выступал с апологетикой ханафитской богословской школы.
88 - 953412004-07-2026 -
ИСЛОМ БИЛИМ ЮРТЛАРИДА БУЛУТЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
Alimjon DADAMUXAMEDOV (Muallif)Ахборот ва коммуникация технологиялари ахборотни сақлаш ва олиш учун АКТ воситасидан фойдаланади. Бу эса мамлакат иқтисодий ўсишини таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Ҳозирги кунда устувор энг сўнгги технологиялардан бири – булутли ҳисоблашдир. Булутли платформалар дастурий таъминот ва инфратузилма шаклида IT хизматларидан биргаликда фойдаланиш туфайли Ўзбекистондаги таълим муассасалари энди ташқи манбалардан асосий хизматларни олишлари ва талабалар, ўқитувчилар ва бошқа ходимларни зарур воситалар билан таъминлашга кўпроқ эътибор беришлари мумкин. Бу ўз навбатда ўқув, илмий соҳаларда муваффақиятга эришишга ёрдам беради.
Ушбу мақолада АКТни ўрганишда булутли ҳисоб-китобларни қандай қўллаш мумкинлиги масаласи кўриб чиқилган. Ўзбекистон таълим тизимида АКТни ўрганишда булутли ҳисоблашнинг аҳамияти тадқиқ этилган. Шунингдек, сиз булутли ҳисоблаш технологиясидан фойдаланган ҳолда сифатли ва арзон АКТ маълумотларини қандай тақдим этишингиз мумкинлиги таҳлил қилинган. Булутли ҳисоблаш технологиясисиз олдинги тизимни ўрганиш кўриб чиқилди ва булутли ҳисоблаш технологиясидан фойдаланган ҳолда АКТни ўқитишнинг янги модели таклиф қилинган. Мавжуд адабиётлар ва моделларнинг кенг қамровли таҳлили кўриб чиқилиб, янги модел ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди.
167 - 1762633729-06-2026 -
ИМОМ АД-ДОРИМИЙНИНГ ҲАДИС ИЛМИ РИВОЖИГА ҚЎШГАН ҲИССАСИ
Mahfuza ALIMOVA (Muallif)Ишнинг мақсади – Имом ад-Доримийнинг илмий-маънавий меросини таҳлил этиб, унинг ҳадис илми ривожига қўшган ҳиссасини кўрсатишдан иборат. Мақолада алломанинг “Сунан” асари манбашунослик нуқтаи назаридан тадқиқ қилиниб, унинг IX аср ҳадис илми ривожидаги ўрни ва аҳамияти ёритилган.
Мақолада IX асрда Мовароуннаҳр ва Хуросондан етишиб чиққан буюк муҳаддислар қаторида Имом ад-Доримий ҳам саҳиҳ ҳадисларни саралаш, асарлар яратиш бўйича ислом оламида етакчи ўринни эгаллагани таҳлил қилинга. Шунингдек, унинг ҳадис илми борасидаги илмий мероси атрофлича ёритилиб, “Сунан” асари таркибига киритилган 15 та уч ровийли ҳадислардан ташкил топган “ас-Сулосиййот” асарига доир маълумотлар тадқиқ этилган.
109 - 1161498528-06-2026 -
MALAYZIYA TARIXIDA DINIY SINKRETIZM VA MILLIY O’ZIGA XOSLIKNING SHAKLLANISHI
Guzal SHARIPOVA (Muallif)Ushbu maqolada Malayziyada diniy sinkretizmning evolyutsiyasi va uning ibtidoiy kommunal tizimdan postkolonial davrgacha bo ‘Igan tarixiy davomiylik bo'yicha milliy o'ziga xoslikning shakllanishiga ta’siri о ‘rganilgan. TadqiqotKota Tampan, Nya vaSungai Batudan topilgan arxeologik dalillar, jumladan, assimilyatsiya, migratsiya va madaniyatlararo almashinuvning dastlabki mexanizmlarini ко ‘rsatuvchi artefaktlar bilan tasdiqlangan ko‘p madaniyatli muhit dinamikasiga qaratilgan. Bu jarayonlar Hindiston, Xitoy va Yaqin Sharq bilan savdo aloqalari orqali hinduiylik, buddaviylik va islom bilan animistik qarashlarning sintezini osonlashtirdi.
Maqolada milodiy I-V asrlarda qabila jamiyatidan Ganga Negara va Langkasuka kabi dastlabki davlat shakllanishiga o'tish batafsil bayon etilgan, bu yerda urbanizatsiya va ijtimoiy tabaqalanish diniy sinkretizmni rag'batlantirgan. Mustamlakachilikdavrida, XVI-XIXasrlar oralig ’ida, xitoylik, hind va yavalik migrantlarning oqimi bilan etnik xilma-xillik kuchaydi, ammo 1874-yilgi Pangora shartnomasida mustahkamlangan sultonlarning diniy avtonomiyasi tufayli bag ’rikenglik an ’analari saqlanib qoldi. 1957-yildan beri mustaqillikdan keyingi davr konstitutsiyaviy islohotlar, Yangi iqtisodiy siyosat va mo ‘tadil shofiiy mazhabi, dinlararo uyg'unlik va malaylashtirish asosida o'ziga xoslikni mustahkamlagan va ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarni kamaytirishga yordam bergan Rukunegara dasturi bilan tavsiflanadi.
Tadqiqotning metodologik asosi tarixiylik, qiyosiy tarixiy va tizimli tahlil, muammo-xronologik usul va fanlararo yondashuv tamoyillariga asoslangan. Bu esa о z navbatida, Majid Z., Higham C., AndayaB. va boshqalar kabi mutaxassislarning asarlarini, shuningdek, arxiv manbalarini integratsiyalashga yordam beradi.
Tadqiqot natijalari mandakatning IK.IM va SYARAK kabi davlat institutlarining rolini, mamlakatning tashqi siyosat strategiyalarini vaASEANdagi ishtirokini ta 'kidlaydi. ZOPFAN konsepsiyasiga va lining ко ‘p madaniyatli birga yashashning barqaror modelini ta’minlashdagi roliga alohida e ’tibor qaratish lozim. Yuqoridagi barcha omillar Malayziyaning hozirgi paytda uyg ‘unlik va tinchlik asosiy maqsadlar bo ‘Igan rivojlangan davlat tizimiga ega mamlakat sifatidagi mavqeiga hissa qo ‘shadi.58-65702623-05-2026 -
RISOLAT TUSHUNCHASI VA UNING TARIXIY, SIYOSIY VA GʼOYAVIY ROLI
Farrukh KUSHBAYEV (Muallif)Maqolada “risolat” tushunchasining lug’aviy jihatdan mazmun-mohiyati ochib berilgan bo’lib, keying o’rinlarda esa mazkur tushunchaning tarixiy jarayon sifatida arab va musulmon xalqlari hayotida tutgan o’rni tahlil qilingan. xususan, lug’at kitoblarida ushbu so’zning anglatgan ma’nosi va ishlatish o’rinlari hamda islom dinining bosh manbasi bo’lmish Qur’oni karimda uning qo’llanilishi holatlari qiyosiy tarzda o’rganilgan. Qur’on ma’nolarining o’zga tillarga, xususan o’zbek, rus, ingliz tillariga akademmik hamda ana’anaviy tarjima va tafsirlarida risolat so’zi qay tarzda tarjima etilgani ham birma-bir taqqoslash asosida – ilmiy tadqiqotning qiyoslsh uslubidan foydalangan holatda yoritilgan. Shu bilan bir qatorda, o’rta asrlar Arab jamiyatida yuz bergan risolat odamlarning ijtimoiy, madaniy hayotida sodir bo’lgan tub o’zgarishlar tarihiy faktlar va Qur’on oyatlari vositasida qiyosiy tahlil qilingan. Shuningdek, zamonaviy fan-texnika yutuqlaridan foydalangan holda, boshqa olimlarning ham ilmiy tadqiqotlaridan foydalanilgan.
85-922862502-07-2026 -
FIQHIY MAZHABLARDA OHOD XABARNING HUJJAT SIFATIDAGI O‘RNI
Nigora Alisherovna KHAKIMOVA, Soliha Obidjon qizi YODGOROVA (Muallif)Mazkur maqolada ohod xabar tushunchasi va uning fiqhiy mazhablarda hujjat sifatidagi o‘rni va uni qabul qilishdagi metodologik mezonlar ilmiy-nazariy jihatdan keng qamrovli tahlil qilingan. Ohod xabar (xabar al-vohid) islom huquqi manbalari tizimida zonniy (ehtimoliy) dalil sifatida baholanishiga qaramay, amaliy-shar’iy hukmlarni chiqarishda muhim o‘rin egallashi ilmiy asoslab berilgan. Tadqiqotda hanafiy, molikiy, shofeiy va hanbaliy mazhablarining ohod xabarni qabul qilish mezonlari va metodologik yondashuvlari qiyosiy tahlil qilingan. Ohod xabarni qabul qilishning beshta ittifoq qilingan sharti (roviyning musulmon, oqil, adolatli, rostgo‘y va zabt sohibi bo‘lishi) hamda hanafiy va molikiylarning qo‘shimcha talablari batafsil yoritilgan. Molikiylar Madina ahli amaliyotiga (amal ahli Madina) zid bo‘lgan xabarlarni rad etgan bo‘lsalar, hanafiylar xabarning umum al-balvo (har bir musulmonga tegishli masala bo‘lib uning hukmini bilishga butun jamiyat muhtoj bo‘lishi) doirasida bo‘lmasligi, roviyning faqih bo‘lishi, rivoyatning qat’iy sobit bo‘lgan shar’iy asoslarga zid bo‘lmasligi kabi qo‘shimcha shartlarni ilgari surganlar. Shofeiy va hanbaliy mazhablari esa sahih isnodni asosiy shart deb bilgan holda, ohod xabarni nisbatan kengroq doirada qabul qilganlar.
Shuningdek, maqolada ahli ra’y va ahli hadis maktablari o‘rtasidagi metodologik farqlar atroflicha yoritilgan. Ohod xabarning qiyos bilan o‘zaro munosabati, xususan, hanafiy mazhabida Karxiy va Dabusiy o‘rtasidagi roviy faqihligi haqidagi nazariy ixtiloflar tahlil qilingan. Tadqiqot davomida, mazhablar o‘rtasidagi ixtiloflarning hadisni inkor etishdan emas, balki uni talqin qilish va huquqiy dalil sifatida qo‘llashdagi yondashuvlardan kelib chiqqani asoslab berilgan.
Natijada, ohod xabar islom huquqi manbalari tizimida muhim dalil sifatida o‘z o‘rniga ega ekani va mazhabdagi tafovutlar fiqhiy qarashlarning boyligini namoyon etishi xulosa qilingan.
17-222642324-07-2026 -
ИМОМ ШАҲРИСТОНИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИ ВА ОЛИМ АСАРЛАРИНИ ТАДҚИҚ ЭТИШДАГИ ЁНДАШУВЛАР
MUMIN MIRZO Abdupattaev (Muallif)Бугунги глобаллашув даврида тарихни холисона ўрганиш, миллий ва диний қадриятларни қайта тиклаш, аждодлардан қолган бой, маънавий-маданий меросни асраб-авайлаш, тадқиқ этиш ҳамда уларни келажак авлодларга етказиш долзарб масалалардан ҳисобланади. Бу эса миллатнинг, айниқса, ёшларнинг маънавий баркамол бўлиб етишишида муҳим омилдир.
Соф исломий эътиқод эгаларини тарбиялаш ва улар орқали кенг халқ оммаси онгига ислом динининг эзгу тушунчаларини етказиш ва турли адашган оқимларга қарши курашиш бугунги кунда юксак вазифага айланди.
Тарихдан маълумки, ислом динидан турли оқим ва фирқалар ажралиб чиққан. Мовароуннаҳр, Хуросон ва бошқа мусулмон диёрлар олимлари диндан ажралиб чиққан фирқаларнинг турли ғоя ва қарашлари, асл моҳиятини очиб бериш ва уларга соф исломий далиллар билан раддия бериш мақсадида муҳим изланишлар олиб боришган ва бу борада катта ютуқларга эришиб, қимматли асарлар ёзиб қолдирганлар. Мана шундай олимлардан бири – Хуросон минтақасидан чиққан, динлар тарихига оид мўътабар манба қолдирган Абул Фатҳ Шаҳристонийдир. Имом Шаҳристонийнинг “ал-Милал ва-н-ниҳал” асарида нафақат ислом динидан ажралиб чиққан фирқалар ҳақида, балки бошқа динлар ва эътиқодларга доир муҳим маълумотлар келтирилган. Шунинг учун ҳам ҳозирги кунимизда ушбу китоб мазҳаблар тарихини ўрганишда самарали асарлардан бири саналади. Бундан ташқари олим фиқҳ, калом, фалсафа каби илм соҳаларида ҳам асарлар ёзиб қолдирган. Бу асарлар бугунги кунимизда ҳам долзарб саволларга жавоб берувчи бебаҳо манбалар сифатида баҳоланади.
Ушбу мақолада олимнинг асарлари, муаллиф ҳақидаги уламоларнинг эътирофлари ва олим асарларининг тадқиқ этишдаги ёндашувлар тадқиқ этилган.
59 - 673402108-07-2026 -
ДИН ВА ДИНИЙ ТАШКИЛОТЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАЪНАВИЙ МУҲИТНИ СОҒЛОМЛАШТИРИШДАГИ ЎРНИ
Utkirbek HASANBOYEV (Muallif)Ушбу мақолада дин ва диний ташкилотларнинг жамиятда ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштиришдаги ўрни ва аҳамияти илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Тадқиқотни амалга оширишда академик ёндашувга таянган ҳолда институционал ва функционал таҳлил, қиёсий ва тизимли таҳлил, манбашунослик ва контент-таҳлил, контекстуал таҳлил, индукция ва синтез каби усуллардан фойдаланилган.
Мақолада муқаддас манбалар ҳамда Папа Франциск, Шайх Муҳаммад Саид Рамазон ал-Бутий каби диний арбобларнинг эътирофлари асосида динни жамият фаровонлигига хизмат қилувчи илоҳий мазмуни ёритиб берилган. Диннинг кишилик жамияти тараққиётида ижтимоий муносабатларни тартибга солиш, инсон дунёқараши ва маънавий камолотини шакллантириш, аҳоли ўртасида бағрикенглик, ҳамжиҳатлик, ўзаро ҳурмат ва эзгулик каби умуминсоний қадриятларни қарор топтиришдаги аҳамияти очиб берилган.
Радикал оқимлар томонидан бузиб талқин этилаётган “такфир”, “ҳижрат” “жиҳод”, “дорул-ислом”, “дорул-куфр” каби диний-сиёсий концептларнинг асл моҳияти илмий-диний асосда ёритиб берилган. Шунингдек, диннинг регуляторлик, интегратив, коммуникатив, идентификациялаш, мотивациялаш ва легитимловчи функцияларининг ижтимоий барқарорликни таъминлаш, фуқаролик жамиятини мустаҳкамлаш ҳамда ёшларни юксак маънавият ва миллий қадриятлар руҳида тарбиялашдаги ўрни ёритилган. Ислом ташкилотлари ҳуқуқий мақоми, мақсадлари, тузилмаси, ваколат даражаси фаолияти нуқтаи-назаридан таснифланган.
Мақолада диний ташкилотларнинг қонунчилик асосидаги фаолияти, уларнинг маънавий-маърифий ишлар, хайрия тадбирлари ва ижтимоий ҳамкорлик орқали жамиятда соғлом маънавий муҳитни қарор топтиришга қўшаётган ҳиссаси илмий-назарий ёндашувлар асосида баҳоланган. Радикаллашув ва экстремизмга қарши ахборот-мафкуравий курашда диний ташкилотларнинг бугунги кундаги ўрни ва аҳамияти, ушбу фаолиятларининг долзарб йўналишлари маҳаллий воқелик ва илғор халқаро тажриба асосида таҳлил қилинган ҳамда амалий тавсиялар ишлаб чиқилган.
Тадқиқот натижалари дин ва диний ташкилотларнинг жамиятда ижтимоий тараққиёт, барқарорлик ва инсонпарварлик тамойилларини мустаҳкамлашда, ижтимоий-диний вазият соғломлигини таъминлашда муҳим омиллардан бири эканлигини кўрсатади.
43-561621014-10-2026 -
МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИНИНГ АСОСИЙ ЖИҲАТЛАРИ ТАДҚИҚИ
Saidafzal SAIDJALOLOV (Muallif)Маҳмуд Замахшарий мероси бўйича асрлар давомида олиб борилган изланишларнинг асосий жиҳатларини тадқиқ ва таҳлил қилиш.
Кириш қисмида Замахшарий асарлари борасида олиб борилган тадқиқотлар ва уларнинг муаллифлари борасидаги умумий маълумотлар тақдим қилинган. Замахшарийшуносликнинг Шарқу Ғарбдаги тараққиёти ҳақида маълумотлар берилган. Аллома асарларининг юртимизда ўрганилиши ёритилган.
Услублар қисмида мақолани ёзишда фойдаланилган тарихий таҳлил, анализ, синтез, индукция, дедукция каби методларнинг аҳамияти изоҳланган ва бу борада аллома меросидан мисоллар келтирилган.
Натижалар қисмида Замахшарий меросини ўрганиш орқали тарих, исломшунослик, тафсир, ҳадис, фиқҳ, ақоид, тилшунослик, манбашунослик, грамматика ва адабиётшунослик каби турли фанларнинг муайян даврдаги ҳолати, ривожланиш тенденциялари, ўзаро таъсири, уйғун ва фарқли жиҳатлари ҳақидаги илмий хулоса ва натижалар олиш имконини бериши баён қилинган.
Муҳокама бўлими уч қисмдан иборат. Биринчи қисмда Замахшарийнинг ҳаёти ва асарлари ҳақида мўъжаз маълумотларни тақдим қилган манбалар ҳақида маълумотлар тақдим этилган. Бунда асосан табақот жанрида ёзилган асарларга аҳамият қаратилган. Тарих, тилшунослик, тафсир ва фиқҳ йўналишида ёзилган тарихий манбаларда аллома ҳаёти ва фаолиятининг акс эттирилиши баён қилинган. Иккинчи қисмда Маҳмуд Замахшарий ва унинг илмий фаолиятига бағишланган алоҳида тадқиқотлар таҳлили тақдим этилган. Замахшарий ҳаёти ва фаолияти, унинг тилшунослик ва тафсиршуносликка қўшган ҳиссасига оид изланишларда аллома асарлари сони ва мавзусининг таҳлил этилиши ўрганилган. Учинчи қисмда Маҳмуд Замахшарийнинг муайян асарига бағишланган тадқиқотларнинг кириш қисмида аллома мероси ҳақидаги маълумотлар қиёсланган. Алломанинг тилшунослик ва тафсирга оид асарлар тадқиқотлар марказида бўлиб келган. Ҳар бир тадқиқотда Замахшарий асарлари таҳлили берилган.
Хулоса қисмида қуйидагилар таъкидланган: Қадимдан муаррихлар ва мутахассислар эътиборида бўлиб келган Маҳмуд Замахшарий мероси ҳозирги даврда ҳам дунёнинг турли чеккаларида илмий изланишлар асоси бўлиб хизмат қилмоқда. Хориж тадқиқотчилари Замахшарийнинг ҳаёти ва у яшаган давр билан боғлиқ маълумотлар ҳамда алломанинг асарларида кўтарилган масалалар борасида илмий изланишлар олиб бормоқдалар. Маҳмуд Замахшарий 90 дан ортиқ асарлар муаллифидир. Улар уч қисмга бўлиб ўрганилади: 1. Матбуъ (нашр қилинган). 2. Махтут (қўлёзма). 3. Мафқуд (йўқолган). Замахшарийшуносликдаги асосий йўналишлари тилшунослик ва тафсиршуносликдир. Мақолда Замахшарий меросининг асосий жиҳатлари тадқиқ ва таҳлил қилинган.
22 - 312612306-07-2026
