DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/3/%25pالكلمات المفتاحية:
мухазрам саҳобий тобиий ровий табақа тарих ҳадис ҳадис илми муҳаддис санад иснод жоҳилиятالملخص
Ушбу мақоланинг мақсади – ҳадис илми тарихида ўзига хос ўринга эга ровий – мухазрамларни ўрганиш, уларнинг ислом тарихида тутган ўрини, шунингдек, саҳобий ва тобиийлардан фарқли жиҳатларини тадқиқ қилишдан иборат. Мухазрамлар Расулуллоҳ (с.а.в.) даврида имон келтиргани жиҳатидан ва У кишини кўрмагани сабабидан саҳобийдан фарқ қилиши ҳамда тобиийлардан ажралиб турадиган томони Пайғамбар (с.а.в.) даврида ҳам яшагани ўрганилган ва таҳлил этилган. Луғат олимлари ва муҳаддислар томонидан мухазрамга берилган таърифда бироз фарқ бўлса-да, муҳаддисларнинг берган истилоҳий маъноси асосий тавсиф сифатида ишлатилади. Улар Расулуллоҳ (с.а.в.)га ўхшаб жоҳилиятда яшаган ёки пайғамбарлик келгандан сўнг ҳам туғилган бўлса-да, У кишини кўрмаган ҳамда вафот этганларидан кейин ҳам яшаган кишига мухазрам дейилади. Шу билан бирга Расулуллоҳ (с.а.в.)ни вафот этганларидан кейин ёки олдин кўрганлар ҳам мухазрам экани таҳлил қилинган. Мухазрамларни саҳобий ёки тобиий экани борасида ҳам баъзи ихтилофларни кўриш мумкин. Ибн Абдулбар ўзининг саҳобийларга бағишлаб ёзган асарида мухазрамларни улар орасига қўшиб зикр қилиб ўтган. Бироқ ҳадис илми назариясига оид асарларда уларни тобиийлар қаторида тилга олинган. Мазкур жиҳатлар ҳам мақолада тадқиқ этилган. Чунончи Мухазрамлар орасида Увайс Қараний каби Расулуллоҳ (с.а.в.) ўз ҳадисларида зикр қилиб ўтганлари бор. Бироқ кўплари ҳадисларда зикр қилинмаган, шундай бўлса-да, муҳаддислар уларни ўз асарларида зикр қилганлар. Масалан, муҳаддислардан Заҳабий, Суютий, тарихчилардан Ибн Саъд каби олимлар улар номини келтирганлар ҳамда “мухазрам”, “топган ва кўрмаган” (Расулуллоҳ (с.а.в.) замонини топган, у кишини кўрмаган) каби иборалар билан мухазрамлардан эканини таъкидлаганлар. Мухазрамларнинг адади борасида ҳам якдил фикр манбаларда келмаган. Масалан, имом Муслим улардан 20 нафарини санаб ўтган, имом Суютий 45 нафар, имом Заҳабий эса, 65 нафар мухазрамни зикр қилган. Замонамиз олимларидан Бурҳониддин Муҳаммад ибн Халил 131 нафарга яқин мухазрамни санаб ўтган. Мухазрамлар саҳобий ва тобиийлардан жуда кам экани билан ҳам ажралиб туради. Шундай бўлса-да, улар орасида саҳобий ва тобиийларда бўлгани каби энг фазилатлиси қайси бири экани борасида олимлар маълумотларни бериб ўтганлар. Ушбу мақолада мухазрамлар ва уларнинг ислом дини ҳамда ҳадис ривоятидаги ўрни бирламчи манбалар асосида таҳлил қилиниб, мухазрамларга доир муаммолар очиб берилган.
التنزيلات
المراجع
1. Bilgen, D. U. (2015). Muhadramların hadis ilmindeki yeri. Istanbul: Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.
2. Muratov, D. (2019). The Role on the Companions in the Science of Hadith. The Light of Islam(4), 14-20. https:// uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/2
3. Abdulbarr, I. (2019). Al-Istiyob fi ma’rifat al-as’hob (T. 1). Bayrut: Markaz buhus va dirosat al-islamiya.
4. An-Naim. (2003). Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi.
5. Asqaloniy, I. H. (2008). Nuzhat an-nazar sharh nuxbat al-fikar. Madina: Maktabat al-Malik Fahd.
6. Gʻovriy, S. A. (2007). Mavsua ulum al-hadis va fununih (T. 3). Dimashq: Dor Ibn Kasir.
7. Zahabiy. (1985). Siyar a’lom an-nubalo (T. 1). Bayrut: Muassasa ar-risola.
8. Zahabiy. (1985). Siyar a’lom an-nubalo (T. 4). Bayrut: Muassasa ar-risola.
9. Zahabiy. (1998). Al-Muin fi tabaqot al-muhaddisin. Bayrut: Matbaa Abir.
10. Zahv, M. A. (1984). Al-Hadis va-l-muhaddisun. al-Qohira, Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiya.
11. Ibn, A. (2003). Asad al-gʻoba fi ma’rifa as-sahoba. Bayrut – Livan: Dorul ilmiyya.
12. Itr, N. (1986). Manhaj an-naqd fi ulum al-hadis. Dimashq: Dor al-fikr.
13. Qoriy, A. (1995). Sharh sharh nuxbat al-fikar fi mustalahot ahl al-asar. Bayrut: Dor al-Arqam.
14. Laknaviy, A. (1996). Zafar al-amoniy bi sharh muxtasar as-sayyid ash-sharif al-Jurjoniy fi mustalah al-hadis. Halab: Maktaba al-matbua al-islamiyya.
15. Muslim. (2020). Sahihi Muslim (T. 5). Toshkent: Hilol-nashr.
16. Mukhamedov N., Turambetov N. Memorial complex of the Sultan Uwais Baba – one of cult historical centers in Central Asia // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal (Double Blind Refereed & Reviewed International Journal) Vol. 10 Issue 6, June 2020 Impact Factor: SJIF 2020 = 7.13 http://www.saarj.com. -Р. 798-803.
17. Мухамедов Н.А. (2014) Идеи толерантности и гуманизма в деятельности учёных суфиев оазиса Ташкент. The culture of tolerance in the context of globalization: methodology of research, reality and prospect http://sociosphera.com/files/conference/2014/k-05_13_14.pdf#page=54-57 (in Russ).
18. Naysapuriy, H. (1977). Ma’rifa ulum al-hadis. Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya.
19. Sabriy, O. H. (1997). Al-Muxazramun min-ar-ruvat fi Musnad Imom Ahmad ibn Hanbal. Qohira: Dor al-kutub al-Misriyya.
20. Saloh, I. (1986). Ulum al-hadis. Bayrut: Dorul fikr.
21. Saxoviy. (2005). Fath al-mugʻis (T. 4). ar-Riyod: Maktaba Dorul Minhoj.
22. Saxoviy. (2005). Fath al-mugʻis (T. 1). ar-Riyoz: Maktaba Dorul Minhoj.
23. Solih, A. M. (2009). Al-Muxazramun min-al-muhaddisin va marviyyatihim. Sudan: Majalla ash-shar’iyya va-d-dirosat al-islamiyya.
24. Suyutiy. (1983). Tabaqot al-huffoz. Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya.
25. Suyutiy. (2016). Tadrib ar-roviy fi sharh taqrib an-Navaviy (T. 5). Jidda: Dor al-minhoj.
26. Tahhon, D. M. (2010). Taysir mustalah al-hadis. ar-Riyoz: Maktaba al-maorif.
27. Burhanuddin, A. I. (1986). Tazkira at-tolib al-muallim. Dehli: Dorul ilmiya.
28. Shahba, M. i. (1993). Al-Vasit fi ulum va mustalah al-hadis. Bayrut: Dor al-ma’rifa.
29. She’roziy, A. I. (1970). Tabaqot al-fuqaho. Bayrut: Dor ar-roid al-arabiy.
30. Yusuf, M. S. (2019). Mustalah al-hadis. Toshkent: Hilol-Nashr.
31. Yusuf, M. S. (2021). Tafsiri hilol (T. 4). Toshkent: Hilol-nashr.
32. Yusuf, Sh. M. (2008). Tafsiri hilol (T. 2). Toshkent: Hilol-nashr.
33. Yusuf, Sh. M. (2021). Tafsiri hilol (T. 1). Toshkent: Hilol-nashr.

