المؤلفون

  • Ibrahim USMANOV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/3/12%20-%2020

الكلمات المفتاحية:

иллат мақосид шариат усул ал- фиқҳ фуруъ ал-фиқҳ махфий ҳикмат ҳукм ибодат муамалот

الملخص

Мазкур мақолада мовароуннаҳрлик ўрта аср икки алломаси – Ҳаким Термизий ва Қаффол Шошийнинг “мақосид аш-шариа” – “шариат мақсадлари” бўйича муҳим асарлари қиёсий таҳлил қилинган.  Мақосид аш-шариа – ислом ҳукмлари ортида турган ҳикмат, мақсадлар, ғоялар, сабабларни баён қилади. “Мақосид аш-шариа”нинг дастлабки тизимли таълимотга айланиши, унинг назарий асослари яратилиши IX-X асрларга тўғри келади. 
Мақолада Ҳаким Термизийнинг илк мақосидий олим сифатидаги фаолияти таҳлил қилинган. Термизийга яқин давр ва ҳудудда яшаб мақосидий фикрлар улашган бир неча уламоларнинг ёзган асарлари умумий тарзда кўриб чиқилиб, мовароуннаҳрлик олим Қаффол Шошийнинг “Маҳосин аш-шариа” асари қиёслаш учун қуйидаги омиллар туфайли танлаб олинди: биринчидан, ҳудуд ва давр яқинлиги, Шошийнинг асари машҳур бўлган ҳамда тўлиқ ҳолда бизнинг давримизгача етиб келган. 
Қаффол Шоший Мовароуннаҳрда шофеий мазҳаби олими сифатида фаолият кўрсатгани, Ҳаким Термизий эса гарчи ҳанафий ҳисобланса-да, машҳур “Табақот аш-шофиийя ал-кубро” асарида иккинчи табақа шофеий уламолар сирасида зикр этилгани мақолада ёритилган.
Мақолада Ҳаким Термизийнинг “Исбот ал-илал” ва Қаффол Шошийнинг “Маҳосин аш-шариа” асарида “ҳукмларнинг иллатлари (сабаб, мақсад)” мавзусига урғу берилган. Ҳар иккала олим ҳукмларнинг иллатларини аниқлашда ёндашган услуб баҳс қилиниб, Термизийнинг ёндашувида завқий-ирфоний руҳият устувор экани, Шоший эса рационал тафаккур доирасида реал воқеъликка таянгани мақолада очиб берилган. 

Термизий ва Шоший ўз асарларида бир қанча ўхшаш мавзуларни муҳокама қилганлар, аксарият ҳолларда турли натижаларга келганлар. Айрим фиқҳий ҳукмларнинг иллатларини аниқлашда эришилган ўхшаш хулосалар мавзунинг ирфоний таъвил қилиш имкониятининг чеклангани билан изоҳланиши мақолада кўрсатиб берилган. 
Мақола хулосасида Термизий ва Шошийнинг ибодат ва муамалот масалаларидаги иллатларни уйғунликда кўриб чиққани, уларнинг услубларидаги фарқлар, хусусан “Исбот ал-илал”да Термизий қўлланган луғавий-таҳлилий, тажриба, келиштирув, ирфоний, амалий услублар хусусиятлари очиб берилган. Юқорида санаб ўтилган беш услуб Ҳаким Термизийнинг “Исбот ал-илал”даги ижодий фаолияти йўналишлари доирасини акс эттириши аниқланган. 

التنزيلات

تحميل البيانات غير متوفرة حتى الآن.

المراجع

1. Ash-Shоshi, Abu Bakr Qaffоl (2007). Mahasin ash-Sharia / Muhammad Ali Samak tahqiqi. Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya (in Arabic).

2. At-Termiziy, Muhammad al-Hakim (2008). Navodir al-usul. V.I. Qohira: Maktaba Imom al-Buxoriy (in Arabic).

3. At-Termiziy, Muhammad al-Hakim (1965). As-sola va maqosiduho. Qohira: Dor al-kitab al-arabiy.(in Arabic).

4. At-Termiziy, Muhammad al-Hakim (1981). Ilm al-avliyo / Somi Nasr nashri. Qohira: al-Maktaba al-hurriya al-hadisa (in Arabic).

5. At-Termiziy, Muhammad al-Hakim (1998). Isbot al-ilal. Kasablanka: an-Najah al-jadida (in Arabic).

6. At-Termiziy, Muhammad al-Hakim (2005). Al-Furuq va manʼ at-taroduf. Ajuza: Maktaba al-Iman (in Arabic).

7. Adnon, Usoma., Rabobia, Basma Ali (2015). “Aloqa maqosid ash-sharia bi-l-illa va-l-munasaba va-l-hikma: dirosa taʼsiliyya fiqhiyya”. Dirosot ulum ash-sharia va-l-qonun. Iordaniya universiteti nashri.Vol. 2015. Iss. 3. Article 42 (in Arabic).

8. Auda, Jasser (2008). Maqasid Al-Shariah: A Beginner’s Guide. London, Vashington: The international Institute of Islamic Thought (in English).

9. Auda, Jasser (2008). Maqasid Al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach. London, Vashington: The international Institute of Islamic Thought (in English).

10. Azamatov, R. (2018).Teoriya tseley shariata i yeyo svyaz s istochnikami islamskogo prava. Ufa: Izd-vo BGPU (in Russian).

11. Baraka, A. (2014). Al-Hakim at-Termiziy va nazariyyatuhu fi-l-vilaya. Qohira: Maktaba Vahba (in Arabic).

12. Мухамедов, Н. А. (2014). Хазрат Имам Абу Бакр Каффал Шаши – мухаддис из Ташкента. Peoples of eurasia. history, culture and interaction problems, 130. http://www.sociosphera.com/files/conference/2014/k-04_05_14.pdf#page=130

13. Muhamedov N. (2015). Keffal Şaşî’nin Diplomatik Faaliyeti. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2), 119-126. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/282071.

14. Faxriddinov, Zafar (2019). “Hakim Termiziyning Markaziy Osiyo ilmiy-maʼnaviy muhitidagi o‘rni hamda tafsir va lug‘at ilmiga qo‘shgan hissasi”. The Light of Islam. Vol. 2019. Iss. 4. Article 9 (in Uzbek).

15. Gafurova, I. M. (2020). The Samanids mausoleum as a monument of dynastic architecture of the early middle ages. ISJ Theoretical & Applied Science, 01 (81), 329-334.

16. G‘urob, Ahmad Abdulhamid (1988). Abulhasan Omiriyning “Kitab al-iʼlam bi manaqib al-islam” asari kirish qismi. Ar-Riyod: Dor al-asola (in Arabic).

17. Haydar, Jabbor Daftar (2019). “Dalolat al-asl al-lug‘aviy inda al-Hakim at-Termiziy (fi kitabihi Tahsil nazoir al-Qurʼon)”. Majallat Kulliyat at-tarbiya li-l-banat. Vol. 2019. Iss.10. Article 23 (in Arabic).

18. Husayn, Muhammad (2005). At-Tanzir al-maqosidiy inda-l-Imam Muhammad Tohur ibn Oshur. Al-Jazoir: Jamiat Jazoir (in Arabic).

19. Imom, Kamoliddin Muhammad (2015). Al-maqosid qobla-sh-Shotibiy // ar-Robita al-Muhammadiyya. Rabot: https://www.arrabita (in Arabic).

20. Jug‘aym, Nuʼmon (2013). Turuq kashf an maqosid ash-Shoriʼ. Ammon: Dar an-nafais (in Arabic).

21. Juyushiy, M. (1981). Al-Hakim at-Termiziy: dirosa li osorihi va afkorihi. Qohira: Dar an-Nahda al-arabiyya (in Arabic).

22. Muhammad Sodiq, M.Y. (2019). Usulul fiqh. Toshkent: Hilol-nashr (in Uzbek).

23. Nasr, Somi (1981). Hakim Termiziyning “Ilm al-avliyo” asari kirish qismi. Qohira: al-Maktaba al-hurriya al-hadisa (in Arabic).

24. Risuniy, Ahmad (2014). Muhodorot fi maqosid ash-sharia. Qohira: Dor al-kalima (in Arabic).

25. Samak, Muhammad Ali (2007). Abu Bakr Qaffol Shoshiy. “Mahosin ash-sharia” asari nashrining kirish qismi. Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya (in Arabic).

26. Shimmel, Annemari (2012). Mir islamskogo mistitsizma / Perevod s angl. N.Prigarinoy. Moskva: Sadra (in Russian).

27. Shoshiy, Nizomuddin (2016). Usulush Shoshiy / A.Ahmadaliyev nashrga tayyorlagan. Toshkent: Movarounnahr (in Uzbek).

28. Heer, Nicholas (1960). Al-Ḥakīm al-Tirmidhī’s Kitāb Ithbāt al-‘Ilal. A paper read at the 1960 annual meeting of the American Oriental Society held in New Haven, Connecticut (in English).

29. Subkiy, Tojuddin (1999). Tabaqot ash-shofiiyya al-kubro / Mustafo Ahmad Ato nashrga tayyorlagan. Bayrut: Dor al-kutub al-ilmiyya, 1999. V. I. (in Arabic).

30. Suyutiy, Abdurahmon (1936). Tabaqot al-mufassirin. Qohira: Maktaba vahba. V.1. (in Arabic).

31. Sviri, Sara (2002). “Words of power and the power of words”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam.Vol. 2002: Iss 27. Article 13 (in English).

32. Zahriy, X. (2003). Taʼlil ash-sharia bayna-s-sunna va-sh-shia. Bayrut: Dar al-hadiy (in Arabic).

33. Zahriy, X. (2009). Tajalliyot al-Burhon. Bayrut: al-Maktaba al-Asriyya. (in Arabic).

34. Zahriy, X. (2013). Hakim Khuroson va anis az-zamon. Rabot: Markaz ad-dirosot va-l-abhos (in Arabic).

المؤلفات المشابهة

Saidahmadkhon GAYBULLAYEV, “УСУЛ  АЛ-ПАЗДАВИЙ”  АСАРИДА ИСТИНБОТ ҚОИДАЛАРИНИНГ ЁРИТИЛИШИ , ضياء الإسلام: مجلد 8 عدد 2 (2025)

Nematullo NASRULLAEV, “ТАНҚИҲ АЛ-УСУЛ” АСАРИ ВА УНИНГ ШАРҲИДА МУАЛЛИФ МАҲОРАТИ , ضياء الإسلام: مجلد 7 عدد 1 (2024)

Saidahmadkhon GAYBULLAYEV , «УСУЛ АЛ-ФИҚҲ» ИЛМИНИ ТАДҚИҚ ЭТИШДАГИ ЁНДАШУВЛАР ТАҲЛИЛИ , ضياء الإسلام: مجلد 6 عدد 3 (2023)

Bekzodbek MUXTAROV , XI-XII АСРЛАР МОВАРОУННАҲРДА ЁЗИЛГАН ҲАНАФИЙ ФИҚҲИГА ОИД АСАРЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС УСЛУБЛАРИ , ضياء الإسلام: مجلد 5 عدد 1 (2022)

Bexzodjon Avazjonovich RO‘ZALIYEV, “ДИН” СЎЗИНИНГ ЛУҒАВИЙ МАЪНОСИ , ضياء الإسلام: مجلد 6 عدد 2 (2023)

O‘ktam PALVANOV, САЪДУДДИН ТАФТАЗОНИЙ – ИККИНЧИШАРҚ РЕНЕССАНСИ ҚОМУСИЙ ОЛИМИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

Nodirbek K. TURABOYEV, “МУХТАСАРУ-Л-ҚУДУРИЙ” АСАРИ – ҲАНАФИЙ ФИҚҲИДАГИ МЎЪТАБАР МАНБА , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 3 (2021)

Sidahmadxon G’AYBULLAYEV, “УСУЛ АЛ-ФИҚҲ” ИЛМИНИНГ МОВАРОУННАҲРГА КИРИБ КЕЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ , ضياء الإسلام: مجلد 4 عدد 2 (2021)

Bekzodbek MUKHTAROV, «АЛ-ФИҚҲ АН-НОФЕЪ» АСАРИ ҚЎЛЁЗМАЛАРИНИНГ КОДИКОЛОГИК ТАҲЛИЛИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

Hilola G‘ULOMOVA, «МАЖМАЪУ-Л-МАСОИЛ»АСАРИ МАНБАЛАРИ ВА ФИҚҲ МАСАЛАЛАРИНИНГ НАЗМИЙ ТАЛҚИНИ , ضياء الإسلام: مجلد 2 عدد 4 (2019)

يمكنك أيضاً إبدأ بحثاً متقدماً عن المشابهات لهذا المؤلَّف.