Mualliflar

  • Nematullo NASRULLAEV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/1/13-21

Kalit so‘zlar:

Садр аш-шариъа “Танқиҳ ал-усул” “Тавзиҳ” усули фиқҳ матн шарҳ ҳошия таълиқа таржима луғавий-истилоҳий.

Annotasiya

Ушбу мақолада Убайдуллоҳ ибн Масъуд Садр аш-шариъа қаламига оид “Танқиҳ ал-усул” ва унинг шарҳи “Ат-Тавзиҳ фи ҳалли ғавамиз ат-Танқиҳ” ҳақида сўз боради. Бу асарлар ислом дунёсида машҳур бўлиб, фиқҳ усули бўйича ишончли матн ҳисобланади. Садр аш-шариъа мазҳаб қарашлари марказида ҳанафийлар уч имоми – Абу Ҳанифа, Абу Юсуф ва Муҳаммад Шайбоний ғоялари ётади. Асар ҳанафий ва шофеъий мазҳабига хос муштараклик билан баён этилган.

Садр аш-шариъа манба сифатида Фаҳрул ислом Баздавийнинг “Усул”, Фахруддин Розийнинг “ал-Маҳсул”, Ибнул Ҳожибнинг “Усули Ибнул Ҳожиб” асарларидан фойдаланган.

“Танқиҳ” ва унинг шарҳи “Тавзиҳ” усул, мантиқ ва тил қоидаларига мувофиқ тартибланган. Унда айрим тасаввуф ва фалсафий масалалар ҳам зикр этилган. Бу икки матн Имом Аъзам ва унинг мазҳабини мудофаа этишга қаратилган. Садр аш-шариъа шофеъий олими Фахруддин Розийни чиройли услуб билан танқид қилади. Ибнул Ҳожиб ҳақида сўз юритишда унга мўътадил ёндашади. Умуман бировга қарши фикр билдиришда унга самимий тилаклар изҳор этиб, рақибининг хатосига узур қидирган ҳолда нозик иборалар билан мунозаларга интилади. Садр аш-шариъа усул таркибларидан бўлган фиқҳни таърифлар экан, Абу Ҳанифанинг таърифини афзал кўрган. Уни бошқа илмлардан ҳоли этиш учун “амал хусусида” иборасини қийл ўлароқ зикр этган.

Бир илмнинг бирдан ортиқ мавзуси бўлиши мумкинми? Баҳс-мунозарасига Садр аш-шариъа ҳам киришган. Мовароуннаҳр машойихларига кўра, усули фиқҳ фақат фиқҳ билан боғланган илмдир. Калом, мантиқ ва фалсафа билан ҳеч алоқаси йўқ. Бу мавзуда ўлка машойихларидан фарқли фикрлаган Садр аш-шариъа, мутлақ эмас, балки нисбий бир илмнинг бирдан ортиқ мавзуда бўлишини инкор этмайди. Садр аш-шариъа бу мавзуда Абу Ҳомид Ғаззолийдан таъсирланган.

Садр аш-шариъа, ҳукмни шаръий ва ғайри шаръий икки турга бўлади. Унга кўра, “Ҳукм ақлга эмас ҳукм қилувчига муҳтож, ҳоким эса Аллоҳдир”. Рухсат – масаласини: айни ҳақиқий, ҳақиқий, мажозий ва айни мажозий деб тўртга тақсим этиб, уни кенг ёритиб беради. Муаллиф матн ва унинг шарҳида яна бир қатор масалаларга кириб боради.

Демак, “Танқиҳ ал-усул” ва унинг шари ҳанафий мазҳаби асосида аралаш методга кўра ёзилган. Садр аш-шариъа асар таснифида Баздавий, Розий ва Ибнул Ҳожибларнинг усул китобларига таянган. Муаллиф томонидан бу матнлардаги ўхшашлик ва фарқлилик, янгилик ва такрорлар муқояса йўли билан таҳлил этилган. Ўз ўрнида мазкур матнларга қатор шарҳ, ҳошия, таржима ва таълиқалар битилган. Матн ва унинг шарҳи узоқ йиллар мадрасаларда ўқитилиб келинмоқда.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Аhmad ibn Muhammad an-Naqib. Аl-Mazhab al-Hanafiy. – Riyoz: “Maktaba ar-Rashid”, 2001. – 643 b.

2. Аbu Muhammad Abdulqodir ibn Abul Vafo Muhammad ibn Muhammad al-Misriy al-Qurashiy al-Hanafiy. Аl-Javohur al-muzya fi tabaqot al-hanafiya / Tahqiq muallifi: Doktor Abdulfattoh Muhammad Hulv. J. I-V. – Qohira: Маktaba Hajr lit-tib’ot van-nashr, 1413/1993. – J. II. – B. 128 – 130.

3. Аbdylhay al-Laknaviy. Аl-favaid al-bahiya fi tarojim al-hanafiya. – Qozon, 1902. – 400 b.

4. Аbdulvahhob Xallof. Usulul fiqh (Islom qonunshunosligi asoslari). / Tarj. Salohiddin Muhiddin. J. I-II. – T. : Аdolat, 1997. – 208 b.

5. Ubaydulloh ibn Masʼud. Аt-Tavzih fihal gʼavomiz at-Tanqih. – Bayrut : Doru al-kutub al-ilmiyya, 1996.

6. Toshkent islom universiteti Manbalar xazinasida saqlanayotgan qoʼlyozmalarning ilmiy-tavsifiy katalogi. Jild 1-2. / Tuzuvchilar jamoasi: N.Nasrullaev., L.Аsrorova., А.Mallaboev., S.Jamolov., Oʼ.Polvonov. – Samarqand: Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2017. – 1188 b.

7. Sezayi Bekdemir. Orta Asya’da Hanefiligin Gelisimi Sadrusseria Ubeydullah b. Mes’ud. – Istanbul : Lord Matbaasi, 2017. – 319 p.

8. Saloh Muhammad Аbu al-Hojning “Muntahiy al-Niqoya aʼla Sharh al-Viqoya”. J. III. – Ummon : Muasasa al-varoq, 2006. – 716 b.

9. Saʼduddin Masʼud ibn Umar at-Taftazoniy. Talvih ala at-tavzih. J. I-II. – Qohira : Maktabatu Shubayh.

10. Sadrush shariʼa Ubaydulloh ibn Mahmud ibn Muhammad al-Mahbubiy al-Buxoriy al-Hanafiy. Аt-Tavzih li matn at-Tanqih fi usul al-fiqh. – Bayrut : Dor al-kutub al-ilmiya, 1996. – J. II. – 432 b.

11. Sadr ash-shariʼa Ubaydulloh ibn Masʼud al-Mahbubiy. Аt-Tavzih fi Halli gʼavomiz at-Tanqih. / Tahqiq: Аli Mustafo al-Misbahiy. – Bayrut : Dorul Kutub al-ilmiyya, 1971. – 346 p.

12. Sadr ash-shariʼa Ubaydulloh ibn Masʼud al-Mahbubiy. Аt-Tavzih fi Halli gʼavomiz at-Tanqih. Saʼduddin Masʼud ibn Umar Taftazoniy. Vat-Talvih ila kashfi haqiyiq at-Tanqih. Maʼa hoshiya at-Tavshih. Lil Аlloma Аmir Аli ibn Maʼzum. – Pokiston : Jamiatul Bushriy al-Xayriya, 2021. – 621 b.

13. Philipp Bruckmayr. At the Intersection of uṣūl al-fiqh and kalām: The Commentary Tradition on Ṣadr al-Sharīʿa al-Thānī’s al-Muqaddimāt al-arbaʿ. // Journal of Islamic Philosophy 14:17 – 64 (2023).

14. Nasrullaev, N. (2021). The keeping of Turkish manuscripts of Mukhtasarul Viqaya in the fund of the Abu Rayhan Beruniy center of oriental manuscripts under the Tashkent state institute of oriental studies. // ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (104). – Р. 564 – 567.

15. Nasrullaev Neʼmatullo Hikmatullaevich. “Sadr ash-shariʼa – Ubaydulloh ibn Masʼud faoliyati va uning “Muxtasar al-Viqoya” asari // Islom ziyosi. 4-son. – Toshkent: “Oʼzbekiston xalqaro islom akademiyasi” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2021. – B. 10 – 21.

16. Nasrullaev N.X. XIII asr oxiri XIV asr boshlarida buxoro shahri ilmiy muhiti // Internauka: elektron. nauchn. jurn. 2021. № 46(222). URL: https://internauka.org/journal/science/internauka/222.

17. Nasrullaev N. Ubaydulloh ibn Masʼudning hayoti va ilmiy maʼnaviy merosi. – T. : Mahalla va oila nashriyoti, 2022. – 70 b.

18. Nasrullaev N. Ubaydulloh ibn Masʼudning “Tavzih” asari manbalari haqida. //Moturidiylik manaviy-marifiy, ilmiy-adabiy jurnal. 1-son, 2023. – Toshkent: “Oʼzbekiston xalqaro islom akademiyasi” nashriyot matbaa-birlashmasi, 2023. – B. 29 – 40.

19. Nasrullaev N. Ubaydulloh Ibn Masʼud Ibn Sadr ash-shariʼa va uning “Muxtasar al-Viqoya” asari // Ilmiy-tahliliy axborot. – Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2016. – №1. – B. 63.

20. Nasrullaev N. For participation in the II International Scientific-Practical Conference on “The Maturidiyya Teachings and Presents” that was held on May 27, 2022, in the Imam Maturidi International Scientific Research Center, Tashkent.

21. Mehmet Boynukalin. Fıkıh usulü alimleri ve eserleri. III-XIII. Hijri yüzyıl. – Üsküdar – Istanbul : M.Ü.İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayinları, 2017. – 638 p.

22. KENAN TEKİN. Reconsidering Avicennan Theory of Science: Ṣadr al-Sharīʿa and Taftāzānī‟s Discussions of the Issue of the Subject Matter. Beytulhikme Int J Phil 13 (3) 2023.

23. Jaloliddin Davvoniy. Sharh Muxtasar al-Viqoya. OʼzR FА ShI-1, № 9058. – 468 b.

24. Hoji Xalifa. Kashf az-zunun an asomil-kutub val-funun: 2 jildli. – Bayrut. Dor Ihya at-turos al-arabiy, 2001. – 1023 b.

25. Cahid Baltacı. Osmanlı Medreseleri. XV-XVI. Asrlarda. C.1. – Istanbul : Marmara üniversıtesi ilahıyat fakültesi vakfı yayınları, 2021. – 511 p.

Муаллифнинг (муаллифоарнинг) энг кўп ўқилган мақолалари

Tegishli maqolalar

Sidahmadxon G’AYBULLAYEV, “УСУЛ АЛ-ФИҚҲ” ИЛМИНИНГ МОВАРОУННАҲРГА КИРИБ КЕЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 2 (2021)

Nematulloh NASRULLAEV , УБАЙДУЛЛОҲ ИБН МАСЪУД САДР АШ-ШАРИЪА АЛ-БУХОРИЙНИНГ ҲАНАФИЙ ФАҚИҲИ СИФАТИДАГИ ФАОЛИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 4 (2023)

Bekzodbek MUXTAROV , XI-XII АСРЛАР МОВАРОУННАҲРДА ЁЗИЛГАН ҲАНАФИЙ ФИҚҲИГА ОИД АСАРЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС УСЛУБЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Nodirbek K. TURABOYEV, “МУХТАСАРУ-Л-ҚУДУРИЙ” АСАРИ – ҲАНАФИЙ ФИҚҲИДАГИ МЎЪТАБАР МАНБА , Islom ziyosi: Jild 4 № 3 (2021)

Ibrahim USMANOV, ҲАКИМ ТЕРМИЗИЙ ВА ҚАФФОЛ ШОШИЙ “МАҚОСИДИЙ” ҚАРАШЛАРИНИНГ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 3 (2023)

Muhabbatxon AGZAMOVA, АБУ ЖАЪФАР МУҲАММАД ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙНИНГ ИЛМИЙ МЕРОСИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Dilfuza SAGDULLAEVA, “ҚИСАСИ РАБҒУЗИЙ” АСАРИДАГИ АРАБИЙ БИРИКМАЛАРНИНГ СИНТАКТИК ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Jakhongir TOKHIROV, НОСИРИДДИН ТУСИЙНИНГ «ТАЖРИД АЛ-КАЛОМ» АСАРИ ВА УНИНГ ШАРҲЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Saidahmadkhon GAYBULLAYEV, “УСУЛ  АЛ-ПАЗДАВИЙ”  АСАРИДА ИСТИНБОТ ҚОИДАЛАРИНИНГ ЁРИТИЛИШИ , Islom ziyosi: Jild 8 № 2 (2025)

Saidahmadkhon GAYBULLAYEV , «УСУЛ АЛ-ФИҚҲ» ИЛМИНИ ТАДҚИҚ ЭТИШДАГИ ЁНДАШУВЛАР ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 3 (2023)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.