DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/3/40-48Kalit so‘zlar:
Ibn Hazm Andalusiy “al-Fisol fil milal val-ahva van-nihal” dinlar tarixi Xristianlik oqimlar nestorianlik ya’qubiylik melkaniylik.Annotasiya
Musulmon sharqida dinlarni o‘rganish an’analari boy tajribaga va o‘ziga xos uslubiyat hamda tamoyillariga ega bo‘lib, bu sohaning keyingi rivojiga, uning ko‘p tarmoqli yaxlit fanga aylanishiga mustahkam asos sifatida xizmat qilgan. XIX asr o‘rtalarida G‘arb dinshunosligi vujudga keldi va mustaqil fan sohasi sifatida e’tirof etildi. Natijada, ko‘pgina manba va adabiyotlarda dinshunoslik fani Yevropa mamlakatlarida paydo bo‘lgan, degan fikr ommalashib ketgan. Yevropada dinshunoslik XIX asrga kelibgina shakllana boshlagan bir paytda musulmon sharqi bu borada anchagina taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tib, boy tajribaga ega edi.
Ushbu maqolada musulmon olimlarining Ibn Hazm Andalusiy ilmiy merosiga munosabati, xususan, uning qalamiga mansub “al-Fisol fil-milal val-ahva van-nihal” asarida xristianlikdagi firqalar tarixi va ta’limotlari yoritilgan. Shuningdek, xristianlik haqida ma’lumot beruvchi asarlar orasida bu asarning tutgan oʻrni tadqiq qilingan. Ibn Hazm Andalusiyning “al-Fisol fi-l-milal va-l-ahva va-n-nihal” sari Sharq qiyosiy dinshunosligiga oid ilk manbalardan biri hisoblanadi. Bu asar milal va nihal janrida yozilgan asarlar qatoriga kiradi. Asarda yakkaxudolik va ko‘pxudolik dinlari ta’limotlari, ulardagi firqalar, oqim va yo‘nalishlar haqida ma’lumotlar berilgan. Turli dinlardagi ta’limotlar o‘zaro qiyosiy tahlil qilinib, farqli va o‘ziga xos jihatlari o‘rganilgan. Muallif dinlar ta’limotlarini bayon qilishda tanqidiy tahlil va obyektiv munosabat bildirgan holda yondashgan. Shuningdek, asarda yahudiylik, xristianlik va islom dinlari ta’limotlari qiyoslanib, ushbu dinlar doirasida bo‘linish va firqalarning yuzaga kelish tarixi, har bir firqaning qarash va ta’limotlari, ular keltirgan dalillar tahlil etilgan. Ibn Hazm Andalusiy xristianlik firqalarini funksional uzluksizligiga qarab tasniflaganligi, Xristianlik bilan o‘zaro munosabatda shakllangan firqalar haqidagi qarashlari, Ibn Hazm xristianlik firqalarining asoschilari, ularning tarixiy taraqqiyoti va qaysi hududlarda ta’sir ko‘rsatganligi haqida ma’lumot berish bilan birga, manbalarda uchramaydigan ba’zi firqalarning qarashlarini ham tushuntirgan.
Shuningdek, Ibn Hazm ushbu asarida Xristianlik Oriyoniylik(Arianizm), Bulyoniyya(Paulizm), Makedoniylik(Makedonius), Barbariylik(Barabarizm), Nasturiylik (Nestorianizm), Ya’qubiylik(Yakobizm), Marqyuniylik(Markanizm), Maruniylik(Maronizm) firqalari tarixi va eʼtiqodlari haqida qimmatli maʼlumotlar bergan.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdulhalim U. Ibn Hazm al-Andalusi va juhuduhu fi-l-bahs-it-Tarixi val-Hadari. – Qohira: Dorul-fikril-Arabiy, 1409/1988. – 852 b.
2. Abdupattayev M. Imom Shahristoniy ilmiy merosi va olim asarlarini tadqiq etishdagi yondashuvlar. Islom ziyosi, 2022-yil, 2-son. –B. 38-41.
3. Abdupattayev M. J. Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy ilmiy merosida dinlar tasnifining o‘ziga xos jihatlari / tar. fan. fal. dokt. (PhD) ... diss. – Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, 2023. – 128 b.
4. Ahmad ibn Nosir Al-Hamad. Ibn Hazm va mavqifuhu min-al-Ilahiyyat. Ar-Riyod: Jami’at al-Ummu-l-Quro, 2008. –S. 86.
5. Alimova, M. (2020). The contribution of Imam ad-Darimi to the development of hadith science. The Light of Islam, 2020(2), 109-116.
6. Burgutkhonov S. Ibn Hazm Andalusi’s book “Al-Fisol” is the first source in the comparative religious study of the East. Материалы международной научной конференции студентов и молодых
учёных “Фараби әлемі”, Алматы, Казахстан, 06-08 апреля 2022г. – Алматы: Қазақ университеті, 2022. –C. 704-707.
7. Burgutxonov S. Ibn Hazm Andalusiy “Al-Fisol fil-milal val-ahva vannihal” asarining qiyosiy dinshunoslik sohasidagi ahamiyati. The Light of Islam, 2022(4), 41-48.
8. Burgutxonov S. Ibn Hazm Andalusiy “al-Fisol” asarining dinlarni qiyosiy tadqiq etishdagi ahamiyati. Millatlararo totuvlik va diniy bagʻrikenglik – jamiyat barqarorligi garovi: Xalqaro konferensiya materiallari to‘plami. – Toshkent, 2021. –B. 233-236.
9. Burgutxonov S. Ibn Hazm Andalusiyning “al-Fisol fil-milal val-ahva van-nihal” asari dinlarni tadqiq etishda muhim manba. Dinshunoslikning dolzarb muammolari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to‘plami. Toshkent, 2021. –B. 210-212.
10. Burgutxonov S. Ibn Hazm Andalusiyning “al-Fisol fil-milal val-ahva van-nihal” asari dinlarni tadqiq etishda muhim manba. «Шарқ алломаларининг ислом цивилизациясига қўшган ҳиссаси» мавзуидаги халқаро илмий-амалий конференция тўплами (19.05.2022). Buxoro, –B. 546-549.
11. Burgutxonov S. Umaviylar xalifaligining Andalusiyadagi diniy bag‘rikenglik siyosati. Millatlararo totuvlik va diniy bagʻrikenglik – jamiyat barqarorligi garovi: Xalqaro konferensiya materiallari to‘plami. – Toshkent, 2022. –B. 252-256.
12. Ibn Hazm Andalusiy. Al-Usul val-furu’. Tahqiqchilar: Muhammad Atif al-Iroqiy, Suhayr Abu Vafiya va Ibrohim Hilol. – Qohira: Dorun-nahdo al-arabiya, 1978. – 560 s.
13. Ibn Hazm. Al-Fisol fil-milal val-ahva van-nihal. Bayrut:“Dorul-jiyl”, 1996. 5 jild.
14. Laziza Alidjanova, & Ibrohim Nigmatullayev. (2020). Abu Raykhan Beruni And His Scientific-Spiritual Heritage. International Scientific and Current Research Conferences, 1(1), 80–82.
15. Muhammad Abu Zahro. Ibn Hazm, hayatuhu va asruhu, arouhu va fiqhuhu. – Qohira: Dorul-fikril-Arabiy, 1978. – 544 s.
16. Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy. Аl-Milal va-n-nihal. Аhmad Muhammad Fahmiy tahqiqi. – Bayrut: Dor al-maʼrifa, 1992. – 734 s.
17. Mukhamedov, N., & Alidjanova, L. (2020). The personality of Khoja Akhror and his factor in the social-spiritual Life. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal_ https://www.indianjournals. com/ijor. aspx.
18. Nematullo Mukhamedov, & Nurulloh Turambetov. (2021). THE ORIGINS OF RELIGIOUS TOLERANCE IN CENTRAL ASIA. INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 7.429, 10(12), 68–73.
19. Shamsiddin Zahabiy. Siyar aʼlam an-nubalo. – Bayrut: Muassasa ar-risala, 1996. – J. 18. – 690 b.
20. Turambetov, Nurulloh. Religious Tolerance in the Upbringing of the Young Generation (in the Context of Uzbekistan). JournalNX, vol. 7, no. 12, 2021, pp. 298-301, doi:10.17605/OSF.IO/NDQ8R.
21. Xoji Xalifa, Mustafo ibn Abdulloh Kotib Jilbiy. Kashfuz-zunun a’n-asomil-kutub val-funun. Bayrut: “Dor ihyo’ at-turos al-arabiy”, 1024 s.
22. Али-заде А.А. Ибн Хазм аль-Андалуси // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007. – 400 c.
23. Селезнев Н. Н. Ибн Хазм о Боговоплощении и конфессиональном делении в христианстве. // Историко-философский ежегодник. 2011. М., 2012. — 472 с.
