DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/11-21الكلمات المفتاحية:
Мовароуннаҳр Хуросон сомонийлар саффорийлар зайдийлар амир мамлук турк девон даргоҳ вазир қози вақф хирож жизя.الملخص
Мақолада Сомонийлар давлатининг ташкил топиши, давлат бошқарув тизимининг шаклланиши ҳамда маъмурий лавозимларнинг жорий этилиши бирламчи манбалар ва илмий адабиётлар асосида ёритилган.
Кириш қисмида Араб халифалигидаги сиёсий вазият, Сомонийлар давлатининг ташкил топиши, унинг маъмурий бўлиниши, давлат пойтахтининг ўзгартирилиши масалалари баён қилинган. Шунингдек, сомонийларнинг сиёсий майдонга кириб келиш сабаблари бирламчи манбалар асосида ёритилган.
Услублар қисмида мақолани ёзишда фойдаланилган тарихий таҳлил, анализ, синтез, индукция, дедукция каби методларнинг аҳамияти изоҳланган.
Натижалар қисмида Сомонийлар давлати исломга асосланган маҳаллий бошқарувнинг илк намунаси сифатида кейинги даврларда қорахонийлар, ғазнавийлар, салжуқийлар ва хоразмшоҳлар давлати учун эталон вазифасини ўтагани асосланган.
Муҳокама бўлими уч қисмдан иборат.
Биринчи қисмда Сомонхудот ўғилларининг халифаликка содиқ хизматлари эвазига Мовароуннаҳрда волийликка тайинланишлари. Кеийнчалик Исмоил ибн Аҳмад тарафидан Сомонийлар давлатига асос солиниши ва пойтахтнинг Самарқанддан Бухорога кўчирилиши сабаблари баён этилган.
Иккинчи қисмда Сомонийларнинг Мовароуннаҳрнинг шарқий чегараларидаги ғайридин туркларга қарши олиб борган ғазовот урушлари ва уларга нисбатан халифалар тарафидан бериган унвонларга тўхталиб ўтилган.
Учинчи қисмда Сомонийлар давлат бошқарув тизимининг Араб халифалиги девон тизимидан ўзлаштирилгани ҳамда маҳаллий бошқарув учун давлат идоралари ташкил этилиши ҳақида маълумотлар берилган.
Хулоса қисмида қуйидагилар таъкидланган:
– Сомонийлар Мовароуннаҳдаги илк маҳаллий мусулмон сулола бўлиб, ташқи сиёсатда халифага бўйсунган ҳолда ички бошқарувда тўлиқ мустақил бўлганлар. Сомоний ҳукмдорларнинг ўз номларидан танга зарб қилдиргани ҳамда жума хутбасида халифанинг номидан кейин ўзларини зикр эттиргани бунинг исботларидир.
– Сомонийлар ва улардан кейинги мустақил турк-мусулмон сулолалари узоқ давр тарқоқ ҳолда ривожланган Марказий Осиё минтақасини марказлашган яхлит давлатга айлантирдилар. Мовароуннаҳрда марказлашган бошқарувнинг қарор топиши натижасида ички низолар қирқилиб, савдо-сотиқ, ҳунармандчилик, деҳқончилик, боғдорчилик ривожланди, турмуш фаровонлиги ошди.
– Энг йирик икки туркий қабила – қарлуқлар ва ўғузлар сомонийлар саъй-ҳаракатлари эвазига исломни қабул қилдилар; Қорахонийлар, Ғазнавийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Усмонийлар, Тулунийлар каби ислом таълимотидан озиқланган кучли бошқарувга эга марказлашган мусулмон давлатларига асос солдилар, шунингдек, кейинги даврлар давлат бошқаруви учун андоза сифатида хизмат қилдилар.
– Сомонийлар томонидан биринчи бўлиб ташкил этилган турк ва суғд чокарларидан иборат мунтазам қўшин тури кейинчалик араб халифалигида ҳам кенг тарқалиб, тарихга мамлук ғуломлари тизими деган ном билан кирди. Унинг ҳаётий кучини таъминлаган омиллардан бири ислом таълимотига асосланган марказлашга бошқарув бўлди.
التنزيلات
المراجع
1. Yuriy Bregel. An historical atlas of Central Asia. – Boston: Brill, Leiden, 2003. – 109 p.
2. Abu Bakr Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy. Buxoro tarixi. – Toshkent: Kamalak, 1991. – 335 b.
3. Abu Said Gardizi. Zayn al-Axbar / Per. A. Arendsa. – Tashkent: Fan, 1991. – 176 b.
4. Abul Abbos Ahmad ibn Yahyo al-Balozuriy. Futuh al-buldon. Xurosonnning fath etilishi / So‘z boshi, arab tilidan tarjima, sharhlar, izohlar va ko‘rsatkichlar muallifi Sh.S.Kamoliddin. – Toshkent: ToshDShI, 2017. – 439 b.
5. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar) // Mas’ul muharrir: B.Ahmedov/. -Toshkent: Sharq, 2001. -368 b.
6. Bosvort K.E. Musulmon sulolalari. – Toshkent: Fan, 2007. -269 b.
7. Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati. – Toshkent: Universitet, 2008. – 202 b.
8. Ibn al-Asir. Al-kamil fit-tarix. Perevod s arabskogo yazika, primechaniya i kommentarii S.P.Bulgakov. Dopolneniya k perevodu, primechaniyam i kommentariyam, vvedenie i ukazateli Sh.S.Kamaliddina. – Tashkent: Uzbekistan, 2006. – 560 s.
9. Ibn Havqal. Movarounnahr / Ibn Havqal; arab tilidan tarj., izohlar muallifi Sh.S,Kamoliddin. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, – 2011. – 398 b.
10. Mukhamedov, Nematullo (2020) "ACTIVITIES OF SCHOLARS OF ISLAMIC LAW (FUQAHA) FROM SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION," The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 1.Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/1 P. 4-15
11. O‘zbekiston xalqlari tarixi. I jild. Mualliflar jamoasi / Mas’ul muharrir. A.Asqarov. – Toshkent: Fan, 1992. – 188 b.
12. Sh.Kamoliddin. Samanidi: Iz Istorii gosudarstvennosti Uzbekistana v IX – X vv. – Tashkent: 2019. – 191 s.
13. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Islom tarixi. 2-juz – Toshkent: Hilol-Nashr, 2018. – 544 b.
14. Shoniyozov K. O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni. – Toshkent: Sharq, 2001. – 462 b.
15. Ganiyev, A., & Zinatullayev, Z. (2020). TAX AND ZAKAT COLLECTION SYSTEM OF THE BUKHARA EMIRATE DURING THE 19TH CENTURY. Theoretical & Applied Science, (10), 313-317. https://www.researchgate.net/profile/AvazbekGaniyev/publication/346506968_TAX_AND_ZAKAT_COLLECTION_SYSTEM_OF_THE_BUKHARA_EMIRATE_DURING_THE_19TH_CENTURY/links/5fc9bc31a6fdcc697bdb887a/TAX-AND-ZAKAT-COLLECTION-SYSTEM-OF-THE-BUKHARA-EMIRATE DURING-THE-19TH-CENTURY.pdf
16. Ganiyev, A. (2020, November). Agriculture and trade during the pre-colonial Bukhara Emirate. In Archive of Conferences (Vol. 9, No. 1, pp. 201-204). https://conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/370
17. Zinatullaev, Z. I. (2019). Arab caliphate in central Asia to be taken coverage of the issue of sources. ISJ Theoretical & Applied Science, 06 (74), 125-127. http://www.t-science.org/arxivDOI/2019/06-74/PDF/06-74-11.pdf
18. Ziynatullayev, Z. (2020). "The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam". The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2, Article 21, 152-159. https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/21
19. Zinatullaev, Z. I. (2022). Scientific and theoretical approaches to the central asia governance system. ISJ Theoretical & Applied Science, 05 (109), 901-905. http://www.t-science.org/arxivDOI/2022/05-109/PDF/05-109-88.pdf
20. Toxtiev Mr, S. (2020). Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the XX-early XXI centuries. The Light of Islam, 2020(2), 82-90. https://uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=1171&context=iiau
21. Tokhtiev, Sh. R. (2022). The role of the Islamic Republic of Iran in the Middle East at the end of the 20th century. ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (116), 1068-1070. Soi: http://s-o-i.org/1.1/TAS-12-116-88 Doi: https://dx.doi.org/10.15863/TAS.2022.12.116.88
