- Uy
- Topish
Topish
Qidiruv natijalari
-
СЎФИ ОЛЛОЁРНИНГ «МАСЛАК УЛ- МУТТАҚИН» АСАРИ ФОРС ВА ӮЗБЕК АДАБИЁТИДА
Nargiza SHOALIYEVA (Muallif)Мақолада XVII асрнинг иккинчи ярми ва XVIII асрнинг бошларида яшаб ӯтган ўзбек адабиётининг забардаст сиймоларидан бири, фақиҳ, нақшбандия тариқатининг йирик вакилларидан бўлган Сўфи Оллоёрнинг ҳаёти ва ижоди ёритилган. Унинг ижодий йўли, ўзбек, форс-тожик адабий алоқаларидаги ўрни ва ушбу икки адабиёт таркибида шаклланган зуллисонайнлик анъанаси унинг ижодида аниқланди. Сўфи Оллоёр ижодининг моҳияти, шариатни ўрганиши, билиши, тарғиб ва ташвиқоти, унга амал қилиб садоқат кўрсатиши унинг шеърлари мисолида кўрсатиб берилди.
Сўфи Оллоёр форс-тожик тилида «Маслак ул-муттақин» ва «Мурод ул-орифин», туркий-ўзбек тилида «Сабот ул-ожизин» ва араб тилида «Махзан ул-мутеъийн» номли асарлар ёзган. Бу мақолада Сўфи Оллоёрнинг айнан форс тилида яратган «Маслак ул-муттақин» асари ўрганилиб, унинг мазмунини ёритиб бериш учун асардаги шеърий намуналар ўгирилиб таҳлил килинди, фақиҳ шоирнинг дил дардлари, айниқса, руҳий кечинмаларидан ҳам воқиф бўлинди. «Муножот», «Мусанниф камчиликларининг баёни», «Фарзанди аржумандга насиҳат» каби боблар шу жиҳатдан эътиборлидир. Шоир яшаган замондаги ижтимоий муаммолар, омнинг динга эътиқоди заифлашганлиги фақиҳ шоирнинг диққат марказида бӯлиб, асарнинг ёзилишини асосий мақсади деб таъкидлаганлиги унинг шеърлари мисолида кӯрсатиб берилди. Мақолада «Маслак ул-муттақин»нинг илк нашри қаерда ва ким томондан амалга оширилгани ҳақида маълумотлар келтирилган.
76-802362228-06-2026 -
ИСЛОМ ДИНИДА ОИЛАВИЙ МАРОСИМЛАР ВА ХАРАЖАТЛАР
Adhamjon ASHIROV (Muallif)Мазкур мақолада мустақиллик йилларида Ўзбекистонда олиб борилган диний сиёсат, ислом дини, ижтимоий ҳаёт, миллий қадриятлар ва оилавий маросимлардаги ўзгаришлар таҳлил қилинган.
Муаллиф ўзбек оилавий маросимлари, жумладан, фарзанд туғилиши, никоҳ ва мотам маросимларда диний ва миллий қарашларнинг уйғунлашувини этнографик материаллар асосида ёритишга ҳаракат қилган. Қолаверса, ушбу туркум маросимлардаги айрим харажатлар ва исрофгарчиликларни қисқартириш борасида ислом уламолари, имомларнинг қарашларини жума маърузалари ҳамда турли ижтимоий тармоқлар мисолида ёритиб берган.
Муаллиф замонавий ўзбек жамияти, мусулмонлар жамоатчилик фаолияти борасида олиб борган антропологик кузатувлари жараёнида ўзбек имомлари томонидан оила-никоҳ масаласида жума намози, маҳалладаги ва турли жамоавий тадбирлар, телевидениедаги турли ток-шоулар ва радио эшиттиришлар, “Ақиқа” маросими, суннат тўйи, никоҳ ҳамда мотам маросимидаги “амру маъруф” мавъизалари, масжидлар ва имомлар сайтлари ёки ижтимоий тармоқлар (Тelegramm, Facebook, Instagram)даги саҳифаларда кенг муҳокама қилинишига эътибор қаратган. Айнан мазкур йиғишларда ислом уламолари ва имомларнинг доимий чиқишлари натижасида ўзбек халқи маросимий ҳаётида, хусусан, никоҳ маросимларида харажатлар баланси ўзгариб, келин томондан тўй учун қилинаётган харажатлар (мебель, сеп, маросим таомлари) қисқариб, куёв томон зимасига ўтаётганлиги урғу берилган. Шунингдек, ўзбек халқининг оилавий маросимларидаги ўзгаришлар ва трансформацион жараёнлар маросим иқтисодиёти нуқтаи назаридан таҳлил қилинган.
38-462202618-07-2026 -
ЎЗБЕК МУМТОЗ АДАБИЁТИДА ИСЛОМ ТАРИХИ БАДИИЙ ИФОДАЛАНГАН АСАРЛАР ТАСНИФИ (XVII-XIX АСРЛАР)
Lola AZIMOVA (Muallif)Ўзбек мумтоз адабиётида ислом тарихи воқеаларини бадиий ифодалаган асарлар, қиссалар талайгина. Уларда ислом дини, унинг ғоялари, Пайғамбар (с.а.в.) ҳаёти ва фаолияти, саҳобалар, уларнинг эзгу сифатлари ҳамда ислом дини тарғиботи учун фаоллик кўрсатган тарихий шахсларнинг ҳаракатлари кенг ёритилган. Хусусан, ислом тарихи бадиий ифодаланган асарлар, асосан XVII-XIX асрларга оид бўлиб, улар характер-хусусиятига кўра тарихий-жангнома қиссалар ҳисобланади. Асосан, ўзбек мумтоз адабиётда ислом тарихи воқеалари билан бир қаторда ислом тарихида машҳур тарихий шахслар бўлган саҳобалар, Жаъфари Содиқ, Ҳазрат Али, Абу Суфён, Холид ибн Валид, Қусам ибн Аббос, Хажжож кабиларнинг сифатлари, ҳаракатлари, дин йўлидаги жонбозликлари бадиий тарзда қаламга олинган. XVII аср ижодкорларидан Сўфи Оллоёр ва Бобораҳим Машраб ижодида Уҳуд жанги, Карбало воқеалари ҳамда тарихий шахсларнинг жонбозликлари лирик мисраларда бадиий ифодаланса, XVIII-XIX аср ижодкорларидан Собир Сайқалий, Жаҳон отин Увайсий, Холис Тошкандий, Нисо, Мирзахон Хоний, Абдуқаюм Ваҳмий кабилар бевосита тарихий воқеликни қаламга олганликларини кўриш мумкин. Мазкур XVIII-XIX аср ижодкорлари ва ўндан ортиқ халқ ичидан чиққан ижодкорлар ҳам ўз номларини кўрсатмаган ҳолда Ҳазрат Али, Қусам ибн Аббос, Имом Ҳасан, Имом Ҳусайн, Муҳаммад Ҳанифа, Хажжож, Муҳаммад Боқир, Саййид Баттол Ғозий каби тарихий шахслар қаҳрамонликларини маснавий йўли билан бадиий ифодалаб, махсус лиро-эпик қиссалар битганлар. Шу жиҳатдан, ислом тарихи воқеалари ва машҳур шахслар фаолияти бадиий ифодаланган халқ қиссаларининг юздан ортиқ қўлёзма ва тошбосма нусхалари ЎзФА Шарқшунослик қўлёзмалар институти асосий фонди ҳамда Ҳамид Сулаймон фондида сақланиб келмоқда. Дарҳақиқат, ўзбек мумтоз адабиётини ислом дин, унинг бунёдкорликка, инсонпарварликка йўғрилган ғояларисиз тасаввур этиб бўлмайди. Юқорида таъкидланганидек, уларда ислом дини, унинг тарихий воқеаларидан тортиб, тасаввуф таълимотининг бадиий ижоддаги образ ва тамсиллар воситасидаги бадиий талқинини кўриш мумкин. Шу асосда, ўзбек мумтоз адабиётида мавжуд диний характердаги асарларни ўрганиш, уларнинг дидактик жиҳатларини ёритиш, бадиий санъатларни қўлланиш ўрнини кўрсатиш муҳим вазифалардан саналади. Шу жиҳатдан, XVII-XIX асрларга оид ислом тарихига оид асарлар ва уларнинг бадиий хусусиятлари, мазмуний таснифи масалалари Республика фондларда сақланаётган қўлёзма ва тошбосма манбалар асосида тадқиқ этилди ва умумлашма хулосалар берилди.
39-481721720-07-2026 -
THE EVOLUTION OF DEVELOPMENT OF QURANIC SCIENCES
D.R. MAKSUDOV (Muallif)The present article elucidates the science of Koran, the history of researches on “Tafsir” and their current development in foreign and Uzbek languages. As well as this article brings to light the data about the scientific directions and branches of the above mentioned researches. The author suggests the scientific directions of the researches that are necessary to be done in Uzbek language. According to him a lot of researches on science of Koran have been done in Uzbek language. However, when they are compared with those in Arabic it is revealed that great a deal of work should be done by the Uzbek scientists and in the article he focuses his attention on them.
19-244322626-06-2026 -
ТАЪЛИМГА ОИД АРАБИЗМЛАРНИНГ ЛИНГВОСТАТИСТИК ТАҲЛИЛИ
Nargiza RASHIDOVA (Muallif)Мазкур мақолада лексик қатламни ўрганиш усулларидан бири тадқиқ қилинган. Бу усул луғавий бирликлар сонини аниқлаш, уларнинг частотаси ва лексик-семантик гуруҳга ажратиш имконини беради.
Тилнинг лексик қатлами ўзгарувчан ҳисобланади, шунинг учун ўзлашган ва ўз қатлам сўзлари таҳлилга тортилиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида мақолада аниқ таъриф берилган. Ўзбек тилининг лексик қатлами араб ва форс сўзларидан иборат бўлган ҳолда, тарихимизнинг муайян бир даврида рус байналминал сўзларга алмаштирилган.
Тадқиқотимизга жалб этилган ўзлашма арабча сўзларнинг асосий қисми исм сўз туркумига оидлиги аниқланди. Компонентларидан бири арабизмни ташкил этган қўшма феъллар ҳам тадқиқот доирасига тортилган. “Ўзбек тили изоҳли луғати” дан фойдаланган ҳолда, таълим соҳасига оид 397 та арабизм аниқланди. Арабизмлар компонент анализи ёрдамида таҳлил қилинди. Уларнинг қўлланилиши частоталик тарзида аниқланди. Таълим соҳасига оид ҳужжатларда қўлланилган арабизмлар аниқланиб, уларнинг таҳлили қилинган ва қўлланилиши тадқиқ этилган. Луғатлар ёрдамида йиғилган лексемалар жамланиб, уларнинг лексик-семантик классификацияси тузилган.
Мақолада арабизмларнинг таҳлил этишга оид турли ёндошувлар ёритилган. Консонантизмга асосланган ундош ҳарфларнинг жойлашиши масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Аффикслар ёрдамида ҳосил қилинган сўзлар ҳам таҳлилга тортилган. Таълим тўғрисидаги қонун ва бошқа ҳужжатлардан кенг фойдаланилган. Таълим соҳасида арабча лексемаларни хусусий равишда ишлатиш сабаблари кўрсатилган. Сўзнинг лексик маъноси лексемаларни тематик гуруҳларга бирлаштиради, улар таркибида лексик ва семантик маъноларга кўра тақсимланади. Тадқиқотга жалб қилинган арабча сўзларнинг асосий қисми исмларга тегишли бўлиб, феъллар, аксинча, камроқ сонларда учрайди.
138 - 1462802504-07-2026 -
ҚУРЪОНИ КАРИМДАГИ «ИЛМ» СЎЗИ ВА УНИНГ ТАРЖИМАЛАРИ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ
Bahrom DAMINOV (Muallif)Мақолада «илм» сўзи ва шу ўзакдан ясалган сўзларнинг Қуръони каримнинг ўзбек тилидаги учта таржимаси ва тафсири: Абдулазиз Мансур, Алоуддин Мансур ҳамда Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф томонидан амалга оширилган таржималардаги вариантлари, улар ўртасидаги ўхшашликлар ва фарқлар ҳамда ушбу вариантлар ичидаги энг мосроқ қўлланган сўзлар қиёсий таҳлил қилинган. Таҳлилда Қуръони карим оятларига динимизнинг етук уламолари қилган тафсирлар, ўзбек тилининг изоҳли луғати, шунингдек уламоларнинг оятлар борасида билдирган фикрлари асосида қисқача мулоҳазалар юритилган. Илм сўзи Қуръони каримда жуда кўп маротаба такрорланган бўлиб, ушбу мақолада асосан уларнинг 4 таси атрофида мулоҳаза билдирилган. Улар: «Тоҳо» сурасининг 52, «Нисо» сурасининг 166, «Аҳзоб» сурасининг 63, «Шуаро» сурасининг 112-оятларидир. Зеро, ушбу ояти карималарнинг ўзбек тилидаги таржималарида ўзига хос фарқланишларни кузатиш мумкин. Таҳлилдан кўзланган асосий мақсад бир таржимани мақтаб, бошқасини қоралаш эмас, балки таржима вариантлари ичидаги аслиятга ҳам шаклан, ҳам маънан мосроқ келадиганини аниқлашдан иборат. Қиёслашда аввал аслиятнинг арабий матни келтирилади, унинг кетидан учта таржимоннинг берган вариантлари келтирилиб, сўнгра улар таҳлил қилинади.
24-283062426-06-2026 -
ЎРТА ОСИЁДА ТАРЖИМА МАКТАБЛАРИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ
Bakhromkhuja MAKHAMADKHODJAEV (Muallif)Бугунги кунда Ўзбекистоннинг жаҳондаги бошқа халқлар, мамлакатлар ўртасида қанчалик обрў-эътибори ва нуфузга эга бўлаётганлигини мамлакатимизга чет эл инвесторларининг кириб келиши, ХIХ аср тараққиёти, тараққиётнинг ўзбек модели, ҳамда ўзбек адабиёти, санъати, маданиятига қизиқиши, мисолида кўриш мумкин. Ўзбек халқи жаҳон адабиётининг нодир асарлари билан танишиш баробарида, ўзи жаҳон адабиёти хазинасининг бойишига ҳиссасини қўшмоқда. Албатта бу борада таржима халқлар, миллатлар, мамлакатлар ўртасида олтин кўприк вазифасини бажармоқда. Жаҳондаги ҳар бир халқ, ҳар бир миллат бошқа халқлар, миллатлар яратган маънавиятимизни бойитаётган ноёб дурдона асарлар кашфиётлардан баҳраманд бўлиш билан бирга, ўзлари ҳам умумжаҳон маданияти хазинасига ўз ҳиссасини қўшиб келган. Шунинг учун ҳам дунёда бошқа қардош тиллар, миллатлар, мамлакатлар таъсирисиз ўз қобиғида ривожланиб кетган тиллар, миллатлар, мамлакатлар йуқ. Таржима тарихи - тил тарихи, миллат тарихи, мамлакат тарихи каби қадимийдир.
Дунёнинг турли минтақаларида, хусусан Ватанимизда яшаб, ижод қилган, дурдона асарлар яратган Муҳаммад Хоразмий, Фарғоний, Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний, Абу Наср Фаробий, Қошғарий, Замахшарий, Юсуф Хос Хожиб, Улуғбек, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва бошқалар оригинал асарлар ёзиш билан бирга таржима орқали жаҳон фани, маданияти, санъати, тарихи, адабиёти ва бошқа соҳалардаги дурдона асарлар билан ўз халқини баҳраманд эта олган таржимонлар фаолияти тўлақонли ўрганилмаган.
Буни билмай туриб, жаҳон стандартлари даражасидаги мутахассис – таржимон бўлиш қийин. Шарқ таржима мактаблари намояндалари, уларнинг таржима тарихида тутган мавқеи, қўллаган таржима услублари ва таржима орқали жаҳон халқларининг ўзаро алоқаларини ўрганиш хозирги куннинг долзарб масалаларидан. Шунингдек, Шарқ таржима мактаблари фаолияти тарихи, ютуқ ва камчиликлари бугунги кун даражасида чуқур таҳлил қилиб тўла – тўкис ўрганилмаган. Қўйидаги мақолада қатор таржима мактаблари тарихи, жаҳон таржима тарихининг ривожланиш босқичлари, Ўрта Осиё, хусусан, ўзбек таржима тарихини замонавий босқичи, Шарқ таржима тарихинининг мамлакатларнинг ўзаро алоқалари хақида маълумотлар келтирилган.
Жаҳон дурдоналари ҳисобланмиш асарларнинг Шарқ таржима мактаби таржимонлари фаолиятлари ўртасидаги муштараклик ва уларнинг натижаларини замонавий ўзбек таржимонлари ишида қай даражада акс этишини аниқлашга алохида урғу берилиши билан бир аторда Шарқ таржима мактаблари тарихи, ривожланиши ва Шарқ таржима мактаблари ўртасидаги алоқа, таъсир ва натижаларнинг таҳлили ёритилган.
78 - 871072204-07-2026 -
ТУРКИЙШУНОСЛИКДА ПАРАЛЛЕЛИЗМЛАРНИНГ ЎРГАНИЛИШИ ВА ТАСНИФИ
Abdulazizkhan NIG‘MONOV (Muallif)Бугунги глобаллашув даврида аждодларимиздан қолган бой маънавий, бадиий-адабий меросни ҳар томонлама тадқиқ этиш Учинчи Ренессанс сари интилаётган ўзбек олимлари олдида турган долзарб вазифалардан ҳисобланади. Ёзма манбаларда акс этган ўзига хос поэтик воситаларнинг шаклланиши, такомилини тадқиқ этиш, уларнинг трансформациясини ўрганиш, бу воситаларининг сақланиб қолиши ва бугунги кун адабиётидаги ўрнини белгилашда муҳим ўрин тутади. Ўзбек адабиёти тарихига назар солганда, шубҳасиз, унинг бой адабий меросга эга эканлиги кўзга ташланади. Бу адабиётнинг илдизи узоқ даврларга бориб тақалади. Унинг шаклланиши ва тараққиёти бевосита қадимги туркий адабиёт билан мустаҳкам боғлиқ. Чунки ўзбек адабиёти қадимги туркий адабиёт негизида ривож топган. Қадимги турк давридаги адабий анъана изсиз йўқ бўлиб кетмади, балки ўзида мураккаб эстетик – адабий тизимни гавдалантирадиган мумтоз туркий шеъриятга кириб келди. Қадимги туркий адабиёт намуналари: Ўрхун ёдномалари, “Девону луғати-т-турк”да сақланиб қолган бадиий ижод намуналарининг шаклий – поэтик хусусиятлари илк классик даврдаги туркий адабиётда давом этгани туркий адабиётнинг узлуксиз равишда тараққий этганини кўрсатади. Мақолада туркий ёзма адабиёт тарихида узоқ ўтмишга бориб тақаладиган параллелизм ҳодисасининг шаклланиши, унинг ўзига хос хусусиятларининг ёритилиши, уларни вужудга келтирган воситалар, параллелизмларнинг такомили, уларнинг турли томондан таснифи каби масалалар бўйича қилинган ишлар тадқиқ қилинган ҳамда параллелизмларнинг шаклланиши ва таснифи билан боғлиқ олимлар фикрлари таҳлил этилган. Шунингдек, хорижлик ва маҳаллий олимларнинг ушбу ҳодиса ҳақидаги муҳим фикрлари мисоллар ёрдамида келтирилган бўлиб, параллелизмларни ўрганишда диққат қаратиш лозим бўлган ўринлар ва таснифдаги фарқларга ҳам тўхталиб ўтилган. Кейинги тадқиқотларда нималарга эътибор бериш лозимлиги қайд этилган. Натижада, ушбу ҳодисанинг ўрганилиши ва таснифи билан боғлиқ яхлит мақола вужудга келганки, бу иш тадқиқотчилар ишини енгиллаштиришда муҳим аҳамият касб этиши шубҳасиз.
67-762052007-07-2026 -
Zamonaviy fanda islom tarixi muammolari tadqiqi
Kobiljon ZOHIDOV (Muallif)Ushbu ilmiy maqola Rossiya, Sovet Ittifoqi, arab va о ‘zbek sharqshunoslarining islom davlatchiligining ilk shakllanishi va taraqqiyotiga qo ‘shgan hissasini kompleks ravishda tahlil qilishga bag ‘ishlangan. Tadqiqot jarayonida rus va sovet olimlari, jumladan, I. Yu. Krachkovskiy, V. V. Bartold. A. Yu. Yakubovskiy va I.P. Petrushevskiylaming islom davlatchiligining vujudga kelish sabablari, uning siyosiy tuzilishi, boshqaruv mexanizmlari va xususiyatlari borasidagi qarashlari chuqur tahlil etilgan. Ularning ilmiy maqola va asarlari, nazariy yondashuvlari va islom sivilizatsiyasining siyosiy, ijtimoiy va madaniyjihatlariga oidfikrlari solishtirma ravishda о ‘rganilgan.
Shuningdek, maqolada arab mualliflari, xususan, Muhammad Xudariy, Hasan Ibrohim Hasan, Abdulmuni’m Mojid, Mahmud Shokir, Akrom Ziyo Umariy va Muhammad Sallobiylarning asarlarida islom tarixining turli bosqichlari, siyosiy va ijtimoiy tuzilmalari, boshqaruv an ’analari va tarixiy manbalarga bo'lgan munosabati batafsil ко‘rib chiqilgan. Ushbu olimlarning ilmiy maqola va asarlari islom davlatchiligi tarixi bo ‘yicha muhim manba sifatida baholangan.
Maqolaning muhim qismini о ‘zbek sharqshunoslarining ilmiy maqola va asarlari tashkil etadi. Ushbu qismda Usmonov Mutallib Ahmadovichning Qur oni karim tarjimasi va tafsiri, U.Uvatovning Imom Buxoriy, Imorn Termiziy, Mahmud Zamaxshariy va Abu Mansur Moturidiylarning merosini o‘rganishga bag'ishlangan tadqiqotlari, Sh.S. Kamoliddinovningklassik arab manbalari (“Kitab al-ansab ”, “Futuh al-buldan ”, “Surat al-ard”) tarjimasi va tahlili tadqiq qilingan. A. Hasanovning qadimgi Arabiston, Mamluklar davri va islomning ilk davri tarixiga oid tadqiqotlari, shuningdek, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Hadis va hayot” silsilasi va “Islom tarixi ” asarlarining ahamiyali yoritilgan.
Maqolada islom davlatchiligi tarixini diniy va dunyoviy nuqtayi nazardan о ‘rganish, manbashunoslik, tarixshunoslik va diniy tafsirlarning о ‘zaro bog 'liqligiga e ’tibor qaratilgan. Zamonaviy ehtiyojlardan kelib chiqib yaratilgan ommabop asarlarning ahamiyati ham ta ’kidlangan. Tadqiqot natijalari islom sivilizatsiyasi, siyosiy tarix va tarixshunoslik sohalaridagi kelgusi tadqiqotlar uchun muhim asos bo ‘lishi mumkin.13-233674612-05-2026 -
БОБУРИЙЛАР ДАВРИ ҲИНДИСТОН ТУРКИЙЗАБОН АДАБИЁТИНИНГ МУХТАСАР ТАРИХИ (XVI – XVIII АСРЛАР)
Najmiddin NIZAMETDINOV (Muallif)Маълумки, ҳинд адабиёти босиб ўтган узоқ адабий-тарихий жараённинг шундай босқичлари ҳам борки, улар айрим объектив ва субъектив сабабларга кўра ўтган асрнинг сўнгги чорагига қадар фанда алоҳида тадқиқот доирасини ташкил этган эмасди. Бу ҳол аввало, ўрта аср ҳинд бадиияти муҳитида вужудга келган Ҳиндистон туркийзабон адабиётига тааллуқлидир. Ҳолбуки, Ҳиндистон туркийзабон адабиётига қизиқиш қисман бўлса-да, ҳали унинг ибтидосидаёқ бошланган бўлиб, бу илмий аҳамиятга молик меросга доир амалга оширилган ишларни қуйидаги силсилада кузатиш мумкин:
Биринчидан, XVI–XVIII асрларга оид тазкиралардаги Ҳиндистон туркийгўй шоирлари ҳақида берилган маълумотлар ва уларнинг қаламига мансуб шеърий намуналар. Иккинчидан, инглиз шарқшуноси Денисон Росс томонидан Бобур ва Байрамхон девонларининг чоп этилиши; 1917 йили Бобур девонини проф. А.Самойлович таҳририда икки тапқур нашрга тайёрланиши. Учинчидан, 1940 йиллардан бошлаб Ҳиндистон туркийзабон адабиётига доир айрим рисола ва мақолаларнинг эълон қилиниши. Тўртинчидан, 2000 йилдан то ҳозиргача Ҳиндистон туркийгўй шоирлари адабий меросининг экспедиция материаллари асосида таҳлил этилиши ва унинг қисман илмий муомалага киритилиши.
Юқорида қайд қилинган Ҳиндистон туркийзабон адабиётининг тадқиқоти билан боғлиқ масалалар диёримизда ўтган асрнинг 70–80 йилларининг охирига келиб фанда актуаллик хусусиятини касб эта бошлади. Бу жиҳатдан проф.Ҳ.Сулаймоновнинг ташаббуси билан Ҳиндистонга уюштирилган экспедиция материаллари юзасидан чоп этилган рисола ва мақолалар мазкур долзарб мавзунинг яхлит тадқиқоти учун дебоча бўлди десак, мутлақо янглиш-маймиз. Хусусан, сафар натижасида «Навоийга қадар XIV асрнинг охири – XV асрнинг ўрталарида ўз адабиётида биринчи ўлароқ мукаммал девон тузган шоир Ҳофиз Хоразмий» қўлёзма асарининг топилиши «адабий туркий тилнинг Ҳиндистонда қай даражада тарқалганлигини реал баҳолаш имконини берди».
Агар шунга ўхшаш яқин ўтмишгача фан оламига номаълум айрим шоирларнинг ижоди, бордию «Бобурийлар даврида Ҳиндистонга борган алломалар билан бирга келтирилган қўлёзма китоблар» жумласига кирган тақдирда ҳам, уларнинг нима сабабдан ҳинд диёрида беш асрдан зиёд безавол умр кўриб келаётганлиги ҳақидаги ҳаққоний саволга эртами-кечми адабиётшунослигимиздан жавоб изланиши табиий эди. Шу нуқтаи назардан ўтган асрнинг сўнги чорагида ҳинд қўлёзма фондларидан топилган Байрамхон, Камрон, Фахмий, Фориғий, Жоҳила ва Дийда каби ҳиндистонлик туркий қалам соҳиблари ижодий меросининг мустақил мавзу мақомида юзага чиқарилиши, том маънода, халқимизнинг хорижий мамлакатлар билан асрлар оша ўрнатган ва мустаҳкамлаб келаётган адабий алоқаларининг навбатдаги амалий натижаси.
123-132402023-06-2026 -
ХАЛҚ КИТОБИ “МУСИБАТНОМАИ ТУРКИЙ”ДА ЛИРИК ТАСВИРЛАР ТАЛҚИНИ
Lola АZIMOVA (Muallif)Ўзбек адабиётида ислом тарихи билан боғлиқ кўплаб асарлар мавжуд. Хусусан, “Карбало фожиаси” номи билан машҳур Имом Ҳасан ва Имом Ҳусайннинг фожиали ўлими ҳақида кўпгина асарлар юзага келган. Жумладан, Увайсийнинг “Карбалонома”, Холис Тошкандийнинг “Қиссаи Имом Ҳасан ва Имом Ҳусайн”, “Қиссаи Карбало”, Собир Сайқалийнинг “Равзат ушшуҳадо”, Нисо ва Хоний достонлари ҳамда қиссаларидан “Мусибатномаи туркий”, “Имом Ҳасан ва Имом Ҳусайн”, “Қиссаи Имом Ҳусайн” каби ҳам ўзбек адабиётида кўпчиликни ташкил этади. Шундай асарлардан бири “Мусибатномаи туркий” бўлиб, асар XVIII аср охири – XIX аср бошларида юзага келган ва XIX аср охири – ХХ аср бошларида бир неча бор китобат қилинган. Мақолада “Мусибатномаи туркий” қиссасининг бадиий хусусиятлари, хусусан, асар қаҳрамонларининг руҳий кечинмаларини тасвирлашда шеъриятдан фойдаланиш даражаси, воқеликнинг янада таъсирли бўлишини таъминлашда лириканинг ўрни ва аҳамияти ёритиб берилган. Шунингдек, асарда шеърлар Имом Ҳусайн фожиасига муносабат, руҳий изтироб сифатида қўлланганлиги ва бу орқали инсонпарварлик ғоялари бадиий тарзда очиб берилганлиги, фалсафий, дидактик қарашлар илгари сурилганлиги мисоллар асосида таҳлил этилган.
98-1062841823-06-2026 -
MILLIY MAFKURA – JAMIYATNI MODERNIZATSIYALASH JARAYONINING ASOSIY POYDEVORI
Matluba YULDASHEVA (Muallif)O‘zbekistonda g'oyaviy-mafkuraviy islohotlar diskursini ijtimoiy-falsqfiy nuqtai-nazardan tahlil qilishning asosiy masalalari, bu islohotlarning nafaqat davlat va jamiyat rivojiga, balki milliy ong va ruhiyat shakllanishiga tasirini o'rganishga qaratilgan. G‘oya jamiyatning harakatlantiruvchi kuchi bo 'lib, it insonlarning tafakkuri, orzulari, maqsadlariga asoslanadi. Ushbu tushunchajamiyatning ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va huquqiy yo ‘nalishlarini belgilah beradi. Falsafiy nuqtai nazardan, g ‘oyajamiyatning umumiy ma "naviy asosi bo 'lib, и bunyodkor yoki vayronkor yo ‘nalishlarda ta sir ко ‘rsatishi mumkin. Milliy mafkura har qanday jamiyatning barqarorligini ta 'minlaydigan va uning istiqboliga yo ‘naltirilgan g ‘oyalar tizimidir. Bu mafkura nafaqat milliy birlikni, balki umuminsoniy qadriyatlarni ham о ‘zida mujassam etadi. О ‘zbekistonning zamonaviy milliy mafkurasi umumiy tinchlik, hamkorlik, va taraqqiyot g'oyalarini о ‘z ichiga olgan bo ‘lib, mamlakatdagi barcha millat vakillarini birlashtirishga qaratilgani ham tadqiqotning asosiy maqsadlaridan hiri hisoblanadi.
Shuningdek analiz va sintez, kompleks yondashuv, tizimli-funksional yondashuv, kontent analiz, retrospektiv tahlil. dialektik, sinergetik, qiyosiy tahlil kabi ilmiy bilish usullaridan foydalanilgan hamda quyidagi amaliy natijalari ко 'rsatib о 'tilgan: G'oyalar inson ruhiyatiga ta ’sir qilib, uning ichki dunyosini, jamiyatdagi о ‘mini va maqsadini belgilaydi. Ijtimoiy ruhiyatga ta sir о ‘tkazuvchi g'oyalar turli targ ‘ibot vositalari orqali jamiyatga singdiriladirilishi. falsafaning alohidalik va umumiylik kategoriyalari vositasida nazariy jihatdan asoslangan; Falsafiy nuqtai nazardan, g 'oyalarning jamiyatdagi ta sirchanligi ularning haqiqiy ijtimoiy ehtiyojlarga mos kelishi bilan belgilanadi. Mqfkuraviy bo ‘shliq yoki zararli g 'oyalarning ta siri jamiyatni ichki qarama-qarshiliklarga olib kelishi mumkin. Binobarin, ezgu g ‘oyalar orqali jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni boshqarish muhim ahamiyatga ega. Zero, diniy g ‘oyalar jamiyatda ma’naviy ustunlikni ta’minlaydi, obyektiv va subyektiv omillari aniqlangan hamda uni boshqarishning institusional tizimini takomillashtirishga oid metodologik taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan; Ilmiy g‘oyalar fan taraqqiyotining asosini tashkil etib, jamiyalni amaliy yutuqlarga erishishga yo ‘naltiradi. Badiiy g ‘oyalar esa jamiyatning madaniy ongini boyitib, insonlarga yetuk shaxs sifatida shakllanish imkoniyatini berishi barobarida tizimli yondashuv asosida turkumlashtirilgan va ularning milliy, mintaqaviy xususiyatlari ochib berilgan.
Maqolada О ‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy islohotlarni majkuraviy asoslarini о ‘rganishga oid nazariy va uslubiy yondashuvlar ко 'rib chiqilgan. О 'zbekistonda majkuraviy plyuralizmningzaruriy shartlari aniqlanadi, о ‘zbek xalqidagi demokratik о ‘zgarishlarning majkuraviy yo ‘nalishlari, о ‘zbek xalqi milliy majkurasining tarixiy mafkuradan о ‘zgarishi jarayoni ilmiy-amaliy nuqtai-nazardan tahlil qilingan.3761813-05-2026 -
HAQIQAT VA MAJOZ – BAYON ILMINING ASOSI
Nigora MULLASODIQOVA (Muallif)Annotatsiya. Til inson fikrining boyligi va go'zalligini ifodalovchi asosiy vosita bo ‘lib, badiiy asarlarda majoziy ma 'nolar orqali kuchli obrazlar yaratishga xizmat qiladi. Balog'at ilmida Jikr ifodalashning turli uslublari tahlil qilinadi, jumladan, bir gapning bir necha xil uslublarda ifodalanishi bayon ilmining markaziy masalasi deb e ’tirof etiladi.
Bayon ilmining asosini tashbih, haqiqat va majoziy ma 'no hamda kinoya mavzulari tashkil etadi. Tashbih bir narsani boshqa bir narsaga о ‘xshatishdir. О 'xshatish vositalari va о 'xshashlik jihatining mavjudligiga qarab tashbih turlari о ‘zgaradi. Kinoya esa gap tagida boshqa bir gapni aytish, ya 'ni qochirim qilish yo ‘llarini о ‘rgatadi. Haqiqat va majoz esa so ‘zlarning asl va ко 'chma та 'no ifodalashini о 'rganadi.
Mazkur maqolada bayon ilmining asosiy tushunchalaridan biri bo 'lgan haqiqat va majozning stilistik xususiyatlari, ularning til vositasi sifatidagi funksional ahamiyati ilmiy tahlil qilingan. Maqolada tashbih, haqiqat, majoz, majoz mufrad, majoz murakkab, majoz lug'aviy va majoz aqliy, majoz mursal, istiora, istiora tasrihiyya, istiora makniyya va kinoya kabi bayon vositalari klassik adabiyot namunalari va Qur 'on oyatlari asosida tadqiq etilgan. Haqiqiy ma 'no - so ‘zning asl lug ‘aviy mazmunini bildirsa, majoziy та 'no о 'sha so ‘z orqali ifodalanadigan ко 'chma ma ’noni ifodalaydi.
Maqolada obrazli ko'chma ma'no lug'aviy majoz tushunchasini tashkil qilishi, mantiqiy ifoda esa aqliy majoz tushunchasini tashkil qilishi haqidagi mulohazalar tahlil qilingan. Shuningdek, lug 'aviy va aqliy majoz о ‘rtasidagi farqlar, ularning qo 'llanish uslublari turli misoliar orqali ochib berilgan. “Istiora ” tushunchasi va uning tasrihiy va makniy turlari, majoz mursalning sabab, natija, qism-butun munosabatidagi turlari misoliar orqali izohlangan.
Maqolada arab va о ‘zbek adiblarining asarlaridan turli misoliar keltirilib, qiyosiy tahlil qilingan. Bayon ilmining nazariy asoslari bilan birgalikda ularning amaliy ко 'rinishlari ham о 'rganilgan. Shu bilan birga balog 'at ilmining uslubiy imkoniyallarining mantiqiy, estetik va didaklik vazifalari yoritilgan.38-452912612-05-2026 -
МАОНИЙ ИЛМИДА ГАП ВА УНИНГ ТУРЛАРИ
Nigora MULLASODIQOVA (Muallif)Гап мавзуси ва унинг таснифи синтаксиснинг марказий масалаларидан биридир. Мазкур мақолада араб балоғат илмида гаплар таснифи араб наҳви ва ўзбек тилшунослиги нормалари билан солиштирилган. Ўзбек тили стилистикасида гап тузилиши ва ифода мақсадига кўра таснифланса, араб наҳвида қандай сўз билан бошланишига эътибор қаратилиши, маоний илмида эса гап шароит тақозосига кўра тасниф қилиниши турли мисоллар орқали очиб берилган. Маоний илмида гап тасниф қилинганда бошқа тилларда, хусусан, араб наҳвида ҳам ҳисобга олинмайдиган энг муҳим жиҳат – сўзловчининг мақсади ва тингловчининг ҳолати алоҳида таъкидланади. Маоний илмида гап воқеликка муносабатига кўра таснифланиши, хабарий гапларда сўзловчининг мақсади ва тингловчининг ҳолати муҳим омил деб қаралиши, иншоий гапларда эса воқеликда ўзгариш бўлиш, бўлмаслигига қараб гап турлари танланиши ҳақидаги маълумотлар келтирилган.
71-752841928-06-2026 -
БАДИИЙ АСАРЛАР ВОСИТАСИДА ЁШЛАРНИ ЭСТЕТИК ТАРБИЯЛАШ ВА КИТОБХОНЛИК МАДАНИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ
M. MIRKASIMOVA (Muallif)Бадиий асарлар воситасида ёшларни эстетик тарбиялаш ва китобхонлик маданиятини шакллантириш
128 - 1382211929-06-2026 -
“ҚИСАСИ РАБҒУЗИЙ” АСАРИДАГИ АРАБИЙ БИРИКМАЛАРНИНГ СИНТАКТИК ТАҲЛИЛИ
Dilfuza SAGDULLAEVA (Muallif)Мазкур мақолада ислом манбалари асосида илк бор туркий тилда яратилган ўзбек мумтоз адабиёти намунаси ҳисобланган “Қисаси Рабғузий” асарида қўлланган арабий бирикмалар синтактик тадқиқи араб тилшунослиги нуқтаи назаридан илк бор таҳлил қилинган. Асарда кўплаб арабий ўзлашмалар қўлланган бўлиб, улар сўз ҳамда сўз бирикмаларидан ташкил топган. Асардаги арабча бирикмаларнинг ясалиш усули ҳамда уларнинг туркий тил даги мақомини аниқлаш ўзбек тилшунослиги ва арабшунослиги тарихини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади. Тилнинг луғат таркибида синтактик усул билан кўп миқдорда бирикма шаклидаги луғавий бирликлар ясалади ва сўз ясашнинг бу усули энг сермаҳсул бўлганлиги боис, ҳар қандай соҳада бирикма сўзлар сони бошқаларига нисбатан салмоғи жиҳатидан биринчи ўринда туради. Мазкур мақолада “Қисаси Рабғузий” асарида қўлланган арабий бирикмалар соф арабий бирикмалар – араб тилининг грамматик-синтактик белгилари сақланган ҳолда қўлланган бирикмалар (мослашган аниқловчили бирикмалар, изофа шаклидаги бирикмалар, эгалик олмошлари билан қўлланган бирикмалар, икки сўзнинг изофа бўлмаган бирикувидан ҳосил бўлган бирикмалар, изофа зан жири воситасида ҳосил бўлган бирикмалар ва изоҳловчи); форсий изофа ёрдамида ҳосил бўлган бирикмалар; туркий синтактик элементлар ёрдамида ҳосил бўлган бирикмалар (битишув орқали ҳосил бўлган бирикмалар, туркий изофанинг белгили ёки белгисиз шакли орқали ҳосил бўлган бирикмалар); арабий, форсий ёки туркий элементлар ёрдамида ҳосил бўлган изофа занжирли бирикмалар тарзида тасниф қилиниб, синтактик таҳлили амалга оширилди.
177 - 1843142129-06-2026 -
ҚУРЪОНИ КАРИМДА ЗИКР ҚИЛИНГАН ҲАЙВОНЛАР БОРАСИДА
Doniyor MURATOV (Muallif)Ушбу мақоланинг мақсади Қуръони каримда зикр қилинган ҳайвонларни ўрганиш, уларнинг оятларда эслатилиш ўринлари, бирор қиссани зикр қилишда ва масаллар келтиришда, уларнинг таъсирли чиқишида ҳайвонлар образларидан фойдаланиш услубларини ва ўзига хос жиҳатлари тадқиқ қилишдан иборат. Мақолада инсон фаолияти бевосита ҳайвонот олами билан боғлиқ экани қайд қилинган Қуръон оятларининг сабаб ва мақсадлари таҳлил қилинган. Шу билан бирга оятларда зикр қилинган ҳайвонлар номларининг ифода этиш учун араб тилида ишлатилган сўзлар ва синонимлари ҳам ўрганилган ва тадқиқ этилган.
Араб манбаларида барча тирик мавжудот борки, ҳаммаси ҳайвон дейилиши деб айтиб ўтилган. Зеро, ҳайвон сўзи араб тилида тириклик маъносидан олинган. Ҳар бир нарсаки, унда ҳаёт бўлса, у ҳаракатдадир, яъни ҳаёт бу ҳаракат, ҳаракат бу тириклик демак. Шунингдек, ҳайвонлар инсонлар каби уммат экани ҳам Қуръонда эслатилган бўлиб, улар 140 дан ортиқ оятда тилга олинган. Ушбу мақолада масаланинг мазкур жиҳатлари ҳам тадқиқ қилинган.
Чунончи Қуръони каримда ҳайвонлар турли вазифаларни бажарганини кўриш мумкин. Масалан, ҳудҳуд Сулаймон (а.с.)нинг хизматида бўлган ва бу билан у бош ролда зикр қилинган. Намл сурасида бу қуш Сулаймон пайғамбарнинг хизматчиси сифатида келган. Пайғамбарларнинг мўъжиза кўрсатишида ҳам ҳайвонлар билан боғлиқ ўринлар ўрганилган. Оли Имрон сурасида, ҳайвонлар одамлар учун бойлик ҳамда фойдаланиладиган воситалиги Қуръон оятларида учрайди.Қуръонда баъзи ҳайвонлар мусулмонларга ҳаром қилингани борасидаги оятлар таҳлил этилган. Ҳайвонларнинг гўштини истемол қилиш ва қилмаслик уқтаи назардан, яъни фиқҳий томондан ҳам ўрганиш зарур.
Мақолада ўзбек тилида фаолият олиб борган муфассирларнинг тафсирларида ҳайвонларга оид арабча сўзларни ўзбек тилига таржималари қиёсий таҳлил қилинган. Масалан, туянинг ёши, жинси ва бошқа шу каби жиҳатларини ифодалаш учун араб тилида қатор иноним сўзлар ишлатилади, ва бу ҳолат Қуръонда ҳам ўз аксини топган. Туя маъносини ифодалаш учун Қуръонда ибил, баийр, ноқа, баҳира, соиба каби сўзлардан фойдаланилган.
Хулосада эса, Қуръонда зикр қилиб ўтилган ҳайвонлар ва уларнинг образларининг тадқиқ этиш аҳамиятига доир муаммолар очиб берилган.
26 - 35451604-07-2026 -
“HIBATU-L-HAQOYIQ”DA KELGAN BILIM MAVZUSIDAGI TO’RTLIKLARNING MAZMUNIY VA SHAKLIY TAHLILI
Abdulazizkhan NIG‘MONOV (Muallif)Inson hayotiga shakl bergan, uning yashashi va prinsiplarini belgilab bergan eng muhim unsur insoniy qadriyatlardir. Jamiyat a'zolarining hayotida muhim o'rin egallagan qadriyatlar, ta'lim-tarbiya jarayonida ham muhim kategoriya holiga kelgan. Bugungi kunda dunyo ta'lim tizimida har bir jamiyatni bir orada tutgan va tarixan shakllangan qadriyatlarini yosh avlodga yetkazish ustuvor vazifalardan biriga aylanganini ko'rishimiz mumkin. O'zbekiston ta'lim-tarbiya tizimining eng old vazifalaridan biri ham milliy, ma'naviy, madaniy, insoniy va axloqiy qadriyatlarni yosh avlodga yetkazish va ularda bu qadriyatlarni shakllantirishdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda bugungi axborot almashinuvi jadal kechayotgan, kundan kunga yoshlar ongi uchun kurash avj olayotgan davrda bu qadriyatlarni yoshlarga yetkazish va ularda milliy-ijtimoiy qadriyatlarni shakllantirishning ahamiyati yanada ortmoqda. Jamiyatning mavjudligi ana shu qadriyatlarning barqaror va bardavomligiga bog'liqligi, shubhasizdir. Prezidentimiz tomonidan maʼrifatparvar olim Mahmudxoʼja Behbudiyning “Dunyo imoratlari ichida eng ulugʼi maktabdir” degan fikriga alohida urgʼu berganligi va umumiy oʼrta taʼlim tizimida “Tarbiya” fanini joriy qilish zarurligini taʼkidlagani bejiz emas. O'zbek jamiyatida oiladan boshlangan qadriyatlar tarbiyasini, tizimli ravishda o'rta va oliy ta'lim tizimida davom ettirilishi sog'lim va ma'nan yuksak naslning shakllanishi uchun zarur bo'lib bormoqda. Ta'limda yoshlarning faqatgina bilim olish va ko'nikmalarni shakllantirishga e'tibor qaratilishi jamiyat ma'naviy-ijtimoiy qadriyatlarini saqlanib qolishiga, milliy o'zlikka xavf tug'diradi. Natijada jamiyat xudbin, axloqsiz, ma'nan qashshoq a'zolar sonining ortishi bilan tanazzulga yuz tutib boradi. Shu jihatdan olib qaraganda ta'limda bilim va ko'nikma naqadar zarur bo'lsa, milliy-ma'naviy, diniy, axloqiy, insoniy va ijtimoiy qadriyatlar tarbiysi ham shu qadar zarurdir.
Ushbu maqolaning asosiy mavzusi ham ana shunday asarlardan biri bo'lgan "adiblar adibi, fozillar boshi" deya ulug'langan adib Ahmad Yugnakiy tomonidan uzoq yillik ta'lim-tarbiya natijasida qalamga olingan va pandnoma ruhidagi "Hibatu-l-haqoyiq" asarida aks etgan qadriyatlardan ayrimlarini tahlil etish va ta'lim-tarbiya jarayonida qo'llanilishini baholashdan iboratdir. Bunda asosiy e'tiborimizni har qanday qadriyatning o'zagi bo'lgan bilim va uning qiymatini, bilimlilik targ'ibi va foydalarini o'zida ifodalagan to'rtliklarga qaratamiz. Zero, axloq va odob, ijtimoiy qadriyatlarning avloddan avlodga ko'chishi bilimga e'tibor berilgan jamiyatdagina bardavom bo'ladi.
O'zida xalqimizning uzoq yillik ma'naviy-ijtimoiy qadriyatlarini, inson kamoloti borasidagi qarashlarini ifodalagan to'rtliklarning bugungi kun ta'lim-tarbiya jarayonida qo'llanilishi va kelajak nasllarning ham ulardan foydlanishi jamiyatimiz taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi.
73-812672316-07-2026 -
ДИНИЙ МАНБАЛАР МАҚОЛ ВА АФОРИЗМЛАРНИНГ АСОСИ СИФАТИДА
Nilufar MAXSUDOVA (Muallif)Тилнинг кўркини, нутқда маънолар ранг баранглигини, ақл-фаросат ва тафаккурнинг мантиғини номойиш этувчи мақол ва маталлар дунёдаги жамики халқ ва элатларда мавжуд бўлиб, унинг ортида ҳар бир халқнинг дунёқараши, орзу-умидлари, урф-одатлари туради. Шунинг учун ҳам, уни халқнинг турмуш қонун-қоидаларини ўзида жо қилган қисқа ритмик бирлик дейиш мумкин.
Бу халқ оғзаки ижод мактаби дастлаб халқнинг оғзаки ижодида яшаган, ёзув пайдо бўлиши билан мақоллар маданий ёдгорликларда, сўнгра бадиий адабиёт таркибида акс эта бошлаган. Ушбу асарлардаги халқнинг ўй-фикрини ифода этувчи қисқа ва ихчам иборалар кенг омма тарафидан қўлланила бошлагач, улар расман мақол мақомини олиб луғатлардан ўрин олган. Мақолларнинг шаклланишида турли хил омиллар муҳим аҳамият касб этади. Одатда мақоллар қадимги ва мумтоз адабиёт намуналари, диний манбалар орқали бизгача етиб келган.
Маълумки, дин жамият, гуруҳ ёки алоҳида шахснинг маънавий ҳаётини ажралмас қисмидир. У умуминсоний ахлоқ меъёрларини ўзига сингдириб, уларни жонлантиради ва ҳамма учун мажбурий хулқ-атвор қоидаларига айлантиради. Шунингдек, у халқлар маданиятига ҳам катта таъсир кўрсатади. Масалан, муқаддас китобларни христиан ва мусулмонларнинг маданиятига салмоқли таъсирини кузатиш мумкин. Бундай китоблар инсонларнинг тафаккури ва онгига таъсир этган экан, албатта у тилда ҳам акс этади.
Ўзбек ва инглиз мақоллари фондининг шаклланишида мукаддас китоблар саналган Қурьон, Библия, Авесто ва ҳадисларнинг аҳамияти катта. Ушбу манбалардаги илгари сурилган ғоялар, фикрлар ва қуйма иборалар бу икки халқнинг мақоллари ва афоризмларининг яратилишида асос вазифасини ўтаган ва улар ҳали ҳамон ҳар икки тилда ўз долзарб аҳамиятини йўқотмаган. Мазкур мақолада бундай мақол, матал ва афоризмлар таҳлили амалга оширилган, шунингдек, бир-биридан узоқ масофада жойлашган икки ҳудуд вакилларининг мақол ва афоризмлари ушбу халқлар истеъмолига қандай кириб борганлиги тадқиқ этилган.
20-262172416-07-2026 -
ABUL QOSIM SOID IBN AHMAD AL-ANDALUSIYNING “TABOQOT AL-UMAM” ASARIDA DINSHUNOSLIK MASALALARINING YORITILISHI
Abdurakhmon Anvarjon ogli TURSUNALIYEV (Muallif)Ushbu maqolada XI asr Andalusiya qozisi, mashhur astronom va tarixchi olim Abul Qosim Soid ibn Ahmad al-Andalusiyning hayoti, ilmiy faoliyati hamda uning 1068-yilda yozilgan va bizgacha to‘liq holda yetib kelgan yagona asari “Taboqot al-umam” (Xalqlar tasnifi) asarida zikr etilgan dinlar va diniy guruhlar qiyosiy dinshunoslik nuqtai nazaridan tahlil etilgan. Maqolada avvalo, olimning Toledo ilmiy muhitidagi faoliyati, “Toledo jadvallari” tuzilishidagi ishtiroki hamda unda boshqa dinlarga nisbatan xolis munosabat shakllanishiga sabab bo‘lgan ko‘p millatli ijtimoiy muhit qisqacha tavsiflangan. Tadqiqot birlamchi manba asosida olib borilgan bo‘lib, unda muallifning xalqlarni ilm-fanga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra ikki katta guruhga (birinchi guruh – ilm-fanga e’tibor qaratgan xalqlar, ikkinchisi – ilm-fanga e’tibor qaratmagan xalqlar) ajratish metodologiyasi batafsil yoritilgan.
Maqolada, jumladan, qadimiy “yetti xalq” konsepsiyasi, sobiiylar (Harron shahridagi yulduzga sig‘inuvchilar hamda muallif tomonidan qadimgi xalqlarga nisbatan qo‘llanilgan umumiy toifa)ning asardagi ikki xil ma’nosi, hind xalqining barohimalik va sobiiylik e’tiqodlari, forslarning haniflik, sobiiylik va majusiylik (zardushtiylik) bosqichlari, qadimgi Bobil va Mesopotamiya xalqlarining astral-diniy qarashlari, shuningdek Namrud va Germes (Idris alayhissalom) obrazlari misolida ko‘rsatilgan diniy sinkretizm masalasi ko‘rib chiqilgan. Alohida o‘rinda misrliklarning sobiiylikdan xristianlikka, so‘ngra qisman islomga o‘tish jarayoni, yahudiylarning ilohiy vahiyga asoslangan ilmiy-diniy merosi, rimliklar misolida xristianlikning yoritilishi hamda Andalusiya va arab xalqining islom davridagi ilm-fan taraqqiyotidagi o‘rni tahlil qilingan.
Maqolada, shuningdek, islomgacha bo‘lgan arab qabilalarining diniy xaritasi (astrolatriya va ibtidoiy butparastlik, yahudiylik, xristianlik, zardushtiylik va moniylikning turli qabilalar orasida tarqalishi) tizimlashtirilib ko‘rsatilgan. Tadqiqotda qo‘llanilgan qiyosiy-tarixiy, tipologik, germenevtik hamda tavsifiy tahlil metodlari yordamida Soid al-Andalusiyning manbashunoslik va tarixiy-falsafiy yondashuvi ochib berilgan. Tadqiqot Soid al-Andalusiyning diniy guruhlarga nisbatan xolis, ilmiy-tahliliy va bag‘rikeng yondashuvini, uning turli e’tiqod vakillari bilan bevosita ilmiy muloqotda bo‘lgan Toledo muhitidan ta’sirlangan dunyoqarashini ko‘rsatib beradi hamda “Taboqot al-umam” asarining “milal va nihal” janri va umuman qiyosiy dinshunoslik fanining rivojiga qo‘shgan hissasini baholaydi. Shuningdek, maqolada Soid al-Andalusiyning boshqa yo‘qolgan asarlari (“Javomi’ axbor al-umam”, “Maqolot ahl al-milal van-nihal” va “Isloh harakot al-kavokib”) haqidagi ma’lumotlar ham qisqacha tilga olinib, ularning “Taboqot al-umam” bilan mazmuniy bog‘liqligi ko‘rsatilgan.
Maqola o‘zbek dinshunosligida ushbu asar bo‘yicha yozilgan birinchi maxsus tadqiqotlardan biri sifatida ilmiy yangilikka ega bo‘lib, “Taboqot al-umam”ni o‘zbek tiliga to‘liq tarjima qilish zaruratini ham ta’kidlaydi.
57-651511114-10-2026 -
GLOBALLASHUV SHAROTIDA HUQUQIY- DEMOKRATIK ISLOHOTLARDA LIBERAL MAFKURANING JAMIYATGA TA’SIRI
Matluba YULDASHEVA (Muallif)Annotatsiya: O'zbekistonda milliy mafkuraning zamonaviy jamiyatdagi о 'rni va ahamiyatini aniqlash, uning asosiyfunks iyalar ini tahlil qilish va ularning ijtimoiy-falsafiyjihatdan qanday о ‘zgarishlar va transformatsiyalarni boshdan kechirganligini о ‘rganishdir. О ‘zbekistonning zamonaviy ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoitlarida milliy mafkuraning roli, uning milliy о ‘zlikni anglash, ijtimoiy barqarorlikni ta ’miniash, yoshlar tarbiyasida va ma ’naviy-mafkuraviy immunitetni shakllantirishdagi hissasini chuqur о ‘rganishni maqsad qiladi. Shu bilan birga, milliy mafkurani globalizatsiya, axborot xurujlari va zamonaviy tahdidlar sharoitida qayta talqin qilish, yangi ijtimoiy sharoitlarga moslashtirish va uning istiqboldagi rivojlanish yo jlarini aniqlash ham tadqiqotning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.
Shuningdek, maqolada analiz va sintez, kompleks yondashuv, tizimli-funksional yondashuv, kontent analiz, retrospektiv tahlil, di a I ekt ik, sinergetik, qiyosiy tahlil kabi ilmiy bilish usullaridan foydalanilgan hamda quyidagi amaliy natijatari ко 'rsatib о ‘lilgan: “ijtimoiy-siyosiy islohotlar ”ning g ‘oyaviy-majkuraviy mazmun-mohiyatifalsafaning alohidal ik va umumiylik kategoriyalari vositasida nazariy jihatdan asoslangan; jamiyat hayotidagi ijtimoiy-liberal о ‘zgarishlar-majkuraviy transformatsiyasining muhim omili ekanligining kompromistik, demokratik tendensiyalari, obyektiv va subyektiv omillari aniqlangan hamda uni boshqarishning institusional tizimini takomillashtirishga oid metodologik taklifva tavsiyalar ishlab chiqilgan; hozirgi davrda liberal va konservativ mafkuraning uyg 'unlashuvidagi metodologik muammolar tizimli yondashuv asosida turkumlashtirilgan va ularning milliy, mintaqaviy xususiyatlari ochib berilgan.
Maqolada о ‘zbek xalqi milliy mqfkurasi rivojining ma ’naviy-majkuraviy va ijtimoiy-madaniy yo ‘nalishlariga mas ’ul tashkilotlarning nazariy-metodologik, о 'quv-uslubiy faoliyatini innovatsion tarzda takomillashtirishga doir ilmiy xulosalar ishlab chiqilganligi va hozirgi global о ‘zgarishlar sharoitida liberal mafkuraning ijtimoiy ahamiyatijamiyatning murakkabliklariga moslashuvchanligi, О 'zbekistonda amalga oshirilayotgan huquqiy-demokratik islohotlarda liberal mafkuraning namoyon bo ‘lishi demokratiya, inson huquqlari, qonun ustuvorligi va davlat boshqaruvi tamoyillarini ilgari surishga intilishi tadqiq etilgan.52-593772101-04-2026 -
ALI AL-QARINING HAYOTI VA ILMIY MEROSI
Islom UBAYDULLAYEV (Muallif)Ushbu maqolada yoshlar tarbiyasida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan Ali al-Qarining “Anvorul qur’on va asrorul furqon” asari haqida mulohaza yuritiladi.
Ali al-Qarining ilmiy merosi va hayoti, ayniqsa, “Anvorul Qur’on va asrorul furqon” asari XVI–XVII asrlarda Movarounnahr va Hijozning ilmiy va ma’naviy rivojlanishida kata ahamiyatga ega bo‘lgan. Ushbu maqolada mazkur asarni o‘rganish va tadqiq qilish asnosida Qur’on va hadis ilmi rivojlanishining o‘ziga hos jihatlari va xususiyatlari bayon qilinadi.
Asarda ilmiy tahlil qilingan hadislarning yoshlar mafkurasi va ongiga, ularning axloqiy tarbiyasiga ijobiy ta’sirining muhim ahamiyati yoritiladi. Ilmsizlik tufayli bemazhablik yo‘liga kirib qolgan yoshlarni qaytarish, ularni to‘g‘ri tushunchalar bilan tarbiyalash zarur masalalardan biri sifatida qaraladi.
Maqolada Ali al-Qarining ta’lim olgan ustozlari, ta’lim bergan shogirdlari va yozgan kitoblari, ilm talab qilib ko‘plab yurtlarni kezib chiqqanligi, turli mamlakatlar madaniyatidan ham bohabar bo‘lganligi va nihoyat makkada muqim yashab qolganligi haqida ham batafsil yoritilgan. Bundan tashqari olimning ilmiy merosi Hanafiy mazhabi, undagi arkonlar bo‘yicha ham naqadar nodir namuna ekanligi to‘g‘risida ham ma’lumot beradi.
67 - 742412327-06-2026 -
ЗАМАХШАРИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИНИНГ ТАРИХНАВИСЛИГИ
Shukhrat MIRZIYATOV (Muallif)Мақола таниқли мутафаккир Маҳмуд Замахшарий асарлари, рисолалари таҳлили ва олим меросининг Ўзбе- кистонда ўрганилиш тарихига бағишланган. Маҳмуд Замахшарий илмий меросини тадқиқ қилиш том маънода Ўзбекистон мустақиллиги йилларидан бошлаб кун тартибидан жой олди. «Муқаддамату-л-адаб»нинг форсий ва туркий сўзлик киритилган нусхалари ўзбек тарихий лексикологияси, жумладан, лексикографияси учун жуда қимматлидир. Унда туркий сўзларнинг ҳам арабча, ҳам форс-тожикча муодиллари борлиги сўзлар маъносини тўғри аниқлашда катта ёрдам берган. «Муқаддамату-л-адаб»нинг Ўзбекистонда ўрганилиш ҳолатини таҳлил қилиш, мазкур асарнинг тил тарихига оид барча манбаларда қимматли асар сифатида эътироф этилиши ушбу мақолада яққол намоён бўлади. Шу билан бирга, Замахшарий ижодини ўрганишга ўз ҳиссасини қўшган қатор олимларнинг илмий изланишлари таҳлил қи- линади. Эришилган ютуқ ва камчиликлар ҳақида фикр ва мулоҳазалар баён этилади. Мақоланинг асосий қисми эса бугунги кунга қадар тадқиқ этилмаган «Муқаддамату-л-адаб»нинг туркий сўзлик киритилган энг қадимий Ёзгат-Хоразм қўлёзмасининг манбашунослик, луғатшунослик, тилшунослик нуқтаи назаридан таҳлили ва унинг бошқа қўлёзма нусхалари ичида устун тарафларини очиб беради. Шунингдек, мақолада А.Рустамов, Ғ.А.Абдураҳмонов, А.Алиев, У.Уватов, З.Исломов, М.Ю.Ҳакимжонов, М.Носирова, Қ.Содиқов, И.Қўчқортоев, В.В.Бартольд, А.Е.Бертельс, Ф.Дорнзайф, Н.Сулаймонова, Б.Турдиали- ев, А.А.Болтаевларнинг Маҳмуд Замахшарий илмий меросини ўрганиш бўйича олиб борган тадқиқотлари таҳлил қилинган.
99-1062241928-06-2026 -
АРАБ ТИЛИНИ ЎҚИТИШДА ТИЛЛАРАРО ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ ҲОДИСАСИ
Yulduz ISMAILOVA (Muallif)Мамлакатимиздаги олий таълим тизимини ривожлантирилишига қаратилган таркибий ўзгаришлар юқори малакали рақобатбардош кадрларни тайёрлаш мақсадида талабаларга чет тилларини ўқитиш методологиясини ҳам замон талабларига мос ҳолда ўзгартиришни тақозо этади. Айтиш жоизки, араб тилини ўқитишнинг дастлабки босқичларида талабалар ва ўқитувчилар тиллараро интерференция ҳодисасига дуч келишади ва натижада ўқувчилар нутқида бир қатор характерли хатолар юзага келади. Жумладан, фонетик интерференция нутқда талаффуз қилинадиган фонемаларни тўғри артикуляцияси учун керакли кўникма ва малакаларни шакллантирилишига маълум даражада тўсиқлик кўрсатади.
Ушбу мақола фонетик интерференция ходисасини талабаларда араб тилида талаффузни шакллантириш жараёнига кўрсатадиган салбий таъсири ва уни бартараф этиш йўллари ҳамда келиб чиқиш сабабларига бағишланган бўлиб, унда талабаларнинг нутқида содир бўладиган фонетик хатолар, уларнинг турлари ва уларни олдини олиш усуллари ҳақида маълумотлар берилган. Ушбу хатолар содир бўлишининг асосий сабабларидан бири – ўзбек тили нормативлари ва қоидаларини араб тилига механик равишда кўчирилишидир. Бундан ташқари мақолада араб ва ўзбек тиллари фонетик ва фонологик тизимларининг баъзи жиҳатлари қиёсий таҳлил қилинган.
44 - 503832026-06-2026 -
RUS TILIDA ARAB ANTROPONIMLARINI TRANSLITERAT SIYA QILISH (TA RJIMA VA TA’LIM MASALALARI)
Veronika MYAKOTA (Muallif)Maqolada arab antroponimlarini rus tiliga transliteratsiyaning dolzarb masalalari tahlil qilingan. Muallif arab antroponimlarining rus tiliga akademik va an’anaviy transliteratsiyasini, filologlar, sharqshunoslarning qarashlari, shuningdek, islomshunoslik, dinshunoslik ta’lim yo’nalishlarining talabalarni o’qitish jarayonning transliteratsiyaga yondashishdagi farqlar bilan bog’liq muammolarini tadqiq etgan.
Maqolada arab antroponimlarini o’z ichiga olgan adabiy va ilmiy asarlarda transliteratsiya usullari, xususan, shaxsiy ismlarni rus tiliga transliteratsiya qilish usullari tahlil qilingan. Shuningdek, muallif o’quv metodologiyasida antroponimlarni rus tiliga tarjima qilishning ikkita asosiy usulini taklif qiladi, ular tarjima qilingan matnning tiliga bog’liq. Qiyosiy tahlil XIX asrdan boshlab shaxsiy nomlarni rus tiliga transliteratsiya qilish an’analari qanday o’zgarganligini ko’rsatmoqda — rus tiliga xos yumshoq va qattiq belgilar yo’qolib, rus tilida Sankt-Peterburg islomshunoslik ilmiy maktabi arab tilining talaffuz normalarini etkazadigan rivojlangan diakritika tizimini faol ravishda targ’ib qilgan. Muallif keyinchalik nafaqat Rossiya islomshunosligida, balki chet ellarda ham ilmiy munozaralarni qo’llab-quvvatlamoqchi bo’lgan talabalar uchun akademik transkripsiyani o’zlashtirish muhimligiga e’tibor qaratgan.
61 - 672782327-06-2026
