DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/2/4-10الكلمات المفتاحية:
“harf” so‘z turkumi ko‘makchi yuklama bog‘lovchi old ko‘makchilarالملخص
Mahmud Zamakhshariy arab tili grammatikasini so‘z turkumlari bo‘yicha bayon qilgan “al-Mufassal fi san’ati-l-i’rab” asarida arab tilidagi “harf” so‘z turkumi haqida shunday fikrni bildirgan: “الحرف ما دل على معنى في غيره و من ثم لم ينفك من اسم وفعل يصحبه الا في مواضع مخصوصة حذف فيها الفعل و اقتصر على الحرف فجرى مجرى النائب –Harf [bu shunday so‘z turkumi-ki] uning ma’nosi boshqa so‘z turkumida topiladi. Shuningdek, u ism va fe’l ma’nosidan holi bo‘lgan so‘z bo‘lib, ba’zi holatlarda fe’l tushib qolganda, harf uning o‘rnida keladi va ma’nosini saqlab qoladi”. Harf, ya’ni yordamchi so‘zlar tasnifi asarning 3-bobida bayon etilgan. Bob 23 ta faclga bo‘lingan bo‘lib, ularda arab tilidagi yuklama, bog‘lovchi, old ko‘makchilar haqida ma’lumot beradi. (Nasirova, Malika. 2021:6650)
Ularning tasnifi quyidagicha:
حروف الإضاف– ismlarni qaratqich kelishigida boshqaradigan old ko‘makchilar; والحروف المشبهة بالفعل- fe’llarga o‘xshash yuklamalar, deb nomlangan mazkur turga oltita yuklama kiradi, ular o‘zidan keyin fe’l kabi tushum kelishigini talab qiladi; حروف العطف – bog‘lovchilar; حروف النفي – inkor yuklamalari; حروف التنبيه – ogohlantirish ma’nosidagi yuklamalar; حروف النداء– undov yuklamalar; حروف التصديق– tasdiq yuklamalar; حروف الاستثناء – istisno yuklamalar; حرفا الخطاب– xitob yuklamalari; حروف الصلة– nisbiy olmoshlar; حرفا التفسير– tushuntirish, izoh berish yuklamalari; الحرفان المصدريان– ikki masdar yuklamasi (fe’llarning otlashishiga sabab bo‘ladigan yuklamalar) ; حروف التحضيض – undash, da’vat yuklamalari; حرف التقريب–yaqinlatiruvchi yuklama; حروف الاستقبال – kelasi zamon yuklamalari; حرفا الاستفهام – [ikki] so‘roq yuklamasi; حرفا الشرط– [ikki] shart yuklamasi; حرف التعليل– maqsad, sabab yuklamasi; حرف الردع – qat’iy inkor yuklamasi; اللامات– [ turli vazifalarda keluvsi] ل yuklamasi; تاء التأنيث الساكنة– o‘tgan zamon birlik, muannas jins uchinchi shaxs, fe’liga qo‘shiladigan ت harfi; النون المؤكدة – fe’llarga qo‘shiladigan ta’kidni anglatuvchi ن harfi, هاء السكت– pauzal “h” harfi (pauzada qo‘llanadigan ه harfi.).
Ushbu maqoada arab tilida tub ko’makchilarning ma’nolari Zamaxshariyning “al-mufassal” asari misolida tadqiq qilingan.
التنزيلات
المراجع
1. Grade B.M. (1963). Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osvyashenii. Мoskva.
2. Girgas V (1873). Ocherk grammaticheskoy sistemi arabov . SPb.: Tipografiya Imperatorskoy Akademii Nauk.
3. Ibrohimov N.,Yusupov M. (1997) Arab tili grammatikasi. -Toshkent. (in uzbek)
4. Mansur, Abdulaziz (2012). Qur’oni Karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. -Тoshkent. (in uzbek)
5.a. Nasirova, Malika (2019). “Scientific heritage of Makhmud Zamakhshari and actual questions of the studies of Mavarennakhr`s linguistic school” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 1, Article 15. Available at: https:// uzjournals. edu.uz/iiau/ vol 2019/ iss1/15
6.b. Nasirova, Malika (2019) "INCOMPLETE CONJUNCTION OF WORDS IN THE ARABIC GRAMMAR," The Light of Islam: Vol. 2019 : Iss. 4 , Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/15
7. NASIROVA, Malika (2020) “SIGNS AND CHARACTERISTICS OF ARABIC NON-DECLINABLE WORDS”. The Light of Islam: Vol. 2020: Iss.1 Article16. Availableat: ttps://uzjournals.edu.uz/iiau/ vol 2020/ iss.1./ 16
8. NASIROVA, Malika (2021)"Letters" And Their Description In Arabic Morphology. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI). Volume 6, July 2021 : 6650 – 6654. Research Article
9.Nosirova, Malika (2005) Mahmud Zamaxshariyning “Аl-unmuzaj fi-n-nahv” risolasi. Мonografiya. –Т.: ТDShI. (in uzbek)
10.Qosimova, Sarvinoz (2019). XI-XIII asrlarda Movarounnahr tilshunoslarining arab grammatik nazariyasi bo’yicha ilmiy tadqiqotlari. Мonografiya. -Т.:ТDShI. (in uzbek)
11. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (2014). Tafsiri Hilol. 1-juz.-Tashkent (in uzbek)
12. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (2014). Tafsiri Hilol. 2-juz.-Tashkent (in uzbek)
13. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (2014). Tafsiri Hilol. 3-juz.-Tashkent (in uzbek)
14.Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Maktabat al-usrati fi an-nahv.-Al-Qohira.: Dar al-G’ad al-jadid. (in arabic)
15. Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Durus fi an-nahv li at-tullab va al-muallimiyn. -Al-Qohira.:maktabat al-Qur’an. (in arabic)
16.Antuan el-Dahdah (1992). Mu’jam qavaid al-arabiyya al-alamiyya. -Lubnan. (in arabic)
17. Abbas Hasan (2004). An-nahv al-vafi. -Misr. (in arabic)
18. Imil Bari Yakub (2001). Sharh al-Mufassal li Mahmud az-Zamakshariy –Bayrut.: Dar al-kitab al- ilmiyya. (in arabic)
19. Husni Abd al-Jalil Yusuf al-Ardabiliy Jamal ad-din ben Abd al-Ganiy (1990). Sharh al-Unmuzaj fi an-nahv. -Al-Qohira.: Maktabat al-adab. ( in arabic)
20. Mahmud az-Zamahsharyi (1987). Al-Mufassal fi san’ati-l-i’rab.-Al-Qohira. (in arabic)
21. Mustafo al-G’alayiyniy (2001). Jami’ ad-durus al-arabiyya.-Al-Qohira.: Al-maktaba al-asriyya. (in arabic)
22. Fuad, Ni’mat (1973). Mulahhas qavaid al-lagati al-arabiyyati.- Misr.: Nahda. (in arabic)
23.Muvaffaq ad-din Abi al-Baqa Yaish ben Ali ben Yaish al-Mavsuliy (2001). Sharh al-Mufassal li az-Zamaksharyi. -Bayrut. (in arabic)
24. Fadil Solih as-Samirraniy (2016). Abu al-Barakat ibn al-Anbari va dirasatuhu an-nahviyya.-Bayrut, Lubnan. (in arabic)
25. As-Sayyid Xalifa, Tahir Sulayman (2013). Al-Kafi fi an-nahv. –Al-Qohira.: Dar al-taqva. (in arabic)
1 www.arabdict.com
2. www.drmosad.com
3. www.al-ahram.org
4.www.al-axbar.org

