DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/2/4%20-%2010Kalit so‘zlar:
балоғат илми киноя муканна ъанҳу макний ъанҳу муканна биҳи макний биҳи таъриз талвиҳ рамз ишора ташбиҳ мушаббаҳ мушаббаҳ биҳиAnnotasiya
Бугунги кунда жаҳон тилшунослиги ва адабиётшунослигида балоғат илмининг тарихи, тузилиши, аҳамияти, истилоҳлар маъноси, бадиий воситаларнинг қўлланиш усулларини ўрганишга бўлган қизиқиш ортиб бормоқда. Ўрта аср ислом алломалари асарларида балоғат илмининг таркибий қисмларидан бири баён илми фикрни очиқ-ойдин, аниқ ифодалаш усулларини ўрганиши таъкидланган. Айрим мутахассисларнинг фикрича «баён» ва «балоғат» сўзларини айнан бир маънода қўллаш ҳам мумкин. Яъни иккала истилоҳ ҳам мусулмон шарқи илмлар таснифида нутқ санъатининг энг юқори даражаси, фасоҳат ва камолот чўққисига кўтарилган ҳолати сифатида ҳам қаралган.
Мазкур мақолада баён усулларидан бўлган киноя ва ташбиҳнинг хусусиятлари Абу Ёқуб Юсуф Саккокий, Абдурраҳмон Қазвиний ва Атоуллоҳ Ҳусайний каби олимларининг балоғат илмига оид асарлари асосида тадқиқ қилинган. Мақолада киноя ва ташбиҳнинг таърифи, уларнинг таркиби ва турлари масалаларига алоҳида эътибор қаратилган.
Kиноя ва ташбиҳнинг хусусиятлари араб олимлари томонидан илк ўрта асрлардан бошлаб ўрганила бошланган. Олимлар кинояни сифат, мавсуф ва нисбат, қариба ва баъида турларга ажратганлар. Шунингдек, араб тилида балоғат илмининг шаклланишида муҳим ўрин тутган Абу Ёқуб Юсуф Саккокий киноянинг таъриз, талвиҳ, рамз ва ишора турларини кўрсатиб ўтган. Кейинги олимлар бу борада уларнинг фикрларини ривожлантирганлар.
Мақолада шунингдек, энг кўп қўлланиладиган санъат турларидан ҳисобланувчи ташбиҳнинг рукнлари, турлари кўрсатилган. Ташбиҳнинг хусусиятларига кўра таснифлари, турлари ва номлари балоғат илмининг ривожланиши давомида маълум даражада ўзгариб борган. Ташбиҳ ўхшовчи ва ўхшатилувчининг хусусиятларига кўра ҳиссий ва ақлий, муфрад ва мураккаб, малфуф (ўралган), мафруқ (ажратилган), тасвия (тенглаштирилган), жамъ (тўпланган) турларга ажратилади. Ўхшаш жиҳатига кўра ҳақиқий ва хаёлий; муфрад, мураккаб, мутаъаддид; ҳиссий ва ақлий; тамсилий ва ғайритамсилий; муфассал ва мужмал; қариб мубтазал ва ғариб баъид қисмларга бўлинган. Ўхшатиш воситасига кўра мурсал, муаккад ва ташбиҳнинг мақсадларига кўра мақбул ва мардуд қисмлари мавжуд. Мақолада балоғат илмида ташбиҳнинг рукнлари иштирокига кўра саккиз тури, мартабаларига кўра уч тури, маъносига кўра етти тури ишлангани далилланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Akmalxonov, A. (2021). The views of Abu Yakub Sakkoki on the place of letters in words. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(05), 229-232.
2. Al-Jurjoniy, Abd al-Qahir. (2010). Al-nahw al-balagiy wa ‘alaqatuhu bi-nazariyya al-nazm ‘inda Abd al-Qahir al-Jurjoniy. Retrieved from http://ali-mawassi.blogspot.com/2010/02/blog-post.html.
3. Al-Sakkaki, Yusuf (2014). Miftah al-ulum. Dar al-kutub al-ilmiyya.
4. Al-Zubaydi, Murtada (2006). Taj al-‘arus min jawahir al-qamus. Taba’at al-Kuwayt.
5. Awni, Homid (2018). Al-mihaj al-wadih li al-balaga. Al-maktaba al-azhariyya li al-turas.
6. Hasan, Abd al-Rahman (2018). Al-balaga al-‘arabiyya asasuha wa ‘ulumuha wa fununuha.
7. Hojiahmedov, А. (1998). Poetic arts and classical rhyme. Tashkent: Sharq.
8. Husayniy, Atoulloh (1981). Badoyi’u-s-sanoyi’. Forschadan A. Rustamov tarjimasi. Tashkent.: Gʻ.Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at n-ti.
9. Gulomova, H. (2020). On the Art of Afzali’s Majma‘ul Masoil. International journal of multidisciplinary research and analysis. 2020(03). 348-357.
10. Ibn Manzur (2007). Lisan al-arab. Al-Qahira: Dar al maarif.
11. Is’hoqov, Y. (2006). So‘z san’ati so‘zligi. Toshkent: Zarqaynar.
12. Kudelin, A. B. (1984). Konsepsiya kanona v srednevekovoy arabskoy poetike. (Diss. … dokt.filol.nauk.)
13. Kudelin A.B. (1983). Moskva. Srednevekovaya arabskaya poetika (vtoraya polovina VIII-XI vek.)
14. Jarim, A., Amin, M. (1999). Al-balaga al-wadiha. Al bayan. Al-maani. Al-badi’. Al-Qahira.
15. Mansur, Abdulaziz (2001). Qur’oni Karim ma’nolarining tarjimasi. Toshkent: Toshkent islom universiteti.
16. Mamajonov, A., Ibragimova, E. (2000). Kinoya – sub’yektiv munosabat ifodalash usullaridan biri. O‘zbek tili va adabiyoti. 2000(4). 14-16.
17. Мирафзалов, М. (1996). Саъдуддин Тафтазоний ва балоғат илмлари. Шарқ машъали. 1996 (1-2). 37-39.
18. Mullasodiqova, N. (2003). Arab balog‘at ilmida ta’kid vositalarini ishlatish qoidalari. Sharqshunoslik. 2003 (2). 11-16.
19. Naif al-Shahud, Ali. Al-xulasa fi ‘ulum al-balaga. Retrieved from https://www.noor-book.com
20. Nasirova, M. (2020). The signs and features of arabic non-declinable words. The Light of Islam, 2020(4), 117125.
21. Nig‘monov, A. (2020). Rhythmic-syntactic parallelisms in old turkic poetry (by example of extract from «Devon lugati-t-turk»). The Light of Islam, 2020(1), 185-191.
22. Qazwini, Jalal al-din (1998). Al-idah fi ‘ulum al-balaga. Bayrut.
23. Rustamiy, S., Lutfullaeva, D., & Gulomova, H. (2020). The Importance of Balagha Science in Aesthetic Education. PalArch’s Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology, 17(6), 8882-8886.
24. Rustamiy, S. (2019). On significance of science of Balāǧat in achieving linguisticaesthetic perfection. The Light of Islam, 2019(4), 14.
25. Saydumarov, Murtazo (1996). Haririy maqomalari. Toshkent: Qomuslar bosh tahririyati.
26. Shoaliyeva, N. (2019) «Seven stages in «Mantic ut-tyre» («The journey of logic») By Attar in Sukhrob Sipehri’s poem «Adress», The Light of Islam: 2019(4), 145-153.
27. Sharifov, Zokir (2002). Arab tili. Balog‘at fanidan ma’ruzalar matni. Toshkent: Movarounnahr.
28. Wahidi, Ali bin Ahmad Ali. Sharh diwan al-Mutanabbi. http://www.shamela.ws
29. Watwot, Rashid al-din (2009). Hadaiq al-sihr fi daqaiq al-shi’r. T. 2. al-Qahira.
30. Ziyovuddinova, Мuxlisa (2001). Abu Abdulloh al Xorazmiyning «Mafotih al-ulum» asarida poetika. (Aruz, qofiya, badiiyat ilmi istilohlari tarixiga oid). Tashkent.
