DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/2/20-26الكلمات المفتاحية:
Мақол матал афоризм Қурьон Библия Авесто ҳадис дин ислом зардўштийлик.الملخص
Тилнинг кўркини, нутқда маънолар ранг баранглигини, ақл-фаросат ва тафаккурнинг мантиғини номойиш этувчи мақол ва маталлар дунёдаги жамики халқ ва элатларда мавжуд бўлиб, унинг ортида ҳар бир халқнинг дунёқараши, орзу-умидлари, урф-одатлари туради. Шунинг учун ҳам, уни халқнинг турмуш қонун-қоидаларини ўзида жо қилган қисқа ритмик бирлик дейиш мумкин.
Бу халқ оғзаки ижод мактаби дастлаб халқнинг оғзаки ижодида яшаган, ёзув пайдо бўлиши билан мақоллар маданий ёдгорликларда, сўнгра бадиий адабиёт таркибида акс эта бошлаган. Ушбу асарлардаги халқнинг ўй-фикрини ифода этувчи қисқа ва ихчам иборалар кенг омма тарафидан қўлланила бошлагач, улар расман мақол мақомини олиб луғатлардан ўрин олган. Мақолларнинг шаклланишида турли хил омиллар муҳим аҳамият касб этади. Одатда мақоллар қадимги ва мумтоз адабиёт намуналари, диний манбалар орқали бизгача етиб келган.
Маълумки, дин жамият, гуруҳ ёки алоҳида шахснинг маънавий ҳаётини ажралмас қисмидир. У умуминсоний ахлоқ меъёрларини ўзига сингдириб, уларни жонлантиради ва ҳамма учун мажбурий хулқ-атвор қоидаларига айлантиради. Шунингдек, у халқлар маданиятига ҳам катта таъсир кўрсатади. Масалан, муқаддас китобларни христиан ва мусулмонларнинг маданиятига салмоқли таъсирини кузатиш мумкин. Бундай китоблар инсонларнинг тафаккури ва онгига таъсир этган экан, албатта у тилда ҳам акс этади.
Ўзбек ва инглиз мақоллари фондининг шаклланишида мукаддас китоблар саналган Қурьон, Библия, Авесто ва ҳадисларнинг аҳамияти катта. Ушбу манбалардаги илгари сурилган ғоялар, фикрлар ва қуйма иборалар бу икки халқнинг мақоллари ва афоризмларининг яратилишида асос вазифасини ўтаган ва улар ҳали ҳамон ҳар икки тилда ўз долзарб аҳамиятини йўқотмаган. Мазкур мақолада бундай мақол, матал ва афоризмлар таҳлили амалга оширилган, шунингдек, бир-биридан узоқ масофада жойлашган икки ҳудуд вакилларининг мақол ва афоризмлари ушбу халқлар истеъмолига қандай кириб борганлиги тадқиқ этилган.
التنزيلات
المراجع
1. Allworth, E.A. The modern Uzbeks: From the fourteenth century to the present: Hoover Press Publication 373, 1990.- B. 424.
2. Bоhodirov. R.M. Imom al-Buxoriy va hadis ilmi // “Imom al-Buxoriy va uning dunyo madaniyatida tutgan o‘rni” mavzuidagi xalqaro konferentsiya materiallari. – T.: O‘zbekiston Respublikasi FA “Fan” nashriyoti, 1998.- B.44.
3. Buvaqov N. Buyuk ipak yo‘li va Xitoy bilan savdoda sug‘diylarning o‘rni haqida//O‘tmishga nazar №2, Toshkent, 2020.- B. 95.
4. Buxoriy Muhammad ibn Ismoil. Al-adab al-mufrad (odob, tarbiyaga oid hadislar) / Tuzuvchilar: Z. Islomov, A.Abdullayev. – T.:“Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2007.- B. 34.
5. Fox, A. Oral and Literature culture in England.-Oxford: Oxford University press, 2002.- B. 113.
6. Gʻofurov Z. Tabiatni muhofaza qilishning ma’naviy va huquqiy asoslari.: Toshkent, 2007.- B. 57-74.
7. Gyula Paczolay. European proverbs. -Hungary.: Veszpremi Nyomda RT, 1997.- B. 536.
8. Harun Yahya. The importance of patience in the Koran. New Dehli: ©Goodword Books, 2003.- B. 95.
9. Islom: ensiklopediya. – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2004.- B. 673.
10. Jo‘rayeva B.M. O‘zbek xalq maqollari shakllanishining lingvistik asoslari va pragmatik xususiyatlari: Filol. fan. doktori diss. avtoreferati. – Samarqand, 2019.-B. 73
11. Jukov V.P. Semantika frazeologicheskix oborotov. Uchebnoye posobiye dlya studentov pedinstitutov po speTsialnosti «Russkiy yazik i literatura» – M.: Prosvesheniye, 1978.- B. 160.
12. Karomatov H. Quron va o‘zbek adabiyoti.-Toshkent.:”Fan” nashriyoti, 1993.- B. 6.
13. Kratkaya literaturnaya ensiklopediya. 5-tom. – M.: Izd. “Sovetskaya ensiklopediya”, 1968.- B. 907.
14. Kunin A.V Frazeologiya sovremennogo anliyskogo yazika.- M.: Mejdunarodniye otnosheniya, 1972.- B. 116-117.
15. Malarcher C. Reading challenge. -USA, Compass Publishing, 2010.- B.12.
16. Mansur A. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. – T.: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2007.- B. 91.
17. Martin, Manser. The Facts On File Dictionary of Proverbs. -New York: Facts On File, Inc Facts On File, Inc, 2002.- B. 405,
18. Maxamadxodjaev, Baxrom (2020) "THE RISE OF TRANSLATION SCHOOLS IN CENTRAL ASIA," The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 4, Article 10 Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss4/10.- B. 81.
19. Mieder, W. Proverbs: A Handbook. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2004.- B. 9.
20. Mirzayev, T. O‘zbek xalq maqollari. –T: Sharq, 2005.- B. 512.
21. O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi. 11-jild. – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2002.- B. 330.
22. Orkina, A.N. Aspektualno-temporalnaya xarakteristika viskazivaniy s semantikoy obuslovlennosti v sovremennom russkom yazike. Avtoreferat dissertatsii – SPb., 2000.- B. 120-121.
23. Riad, Aziz Kassis. The book of proverbs Arabic proverbial works. - Leiden; Boston; Koln; Brill, 1999.- B. 318.
24. Shorahmedov D., Aminov M. Ma’nolar maxzani. -T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2018. - B. 480.
25. Siddikov N. Arab maqollari. -Toshkent.:” Sano standart”, 2011.- B. 71.
26. Taylor, A. The Proverb. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1931 Rpt. as The Proverb and an “Index to The Proverb”. Hatboro, Pennsylvania: Folklore Associates, 1962. Copenhagen: Rosenkilde and Bagger, 1962; rpt. again with an introduction, a bibliography, and a photograph of Archer Taylor by W. Mieder. Bern: Peter Lang, 1985.- B. 4-5.
27. Yo‘ldoshev. B. O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasini shakllanishi hamda taraqiyoti. Monografiya.- Samarqand: SamDU nashriyoti, 2007.- B. 31

