DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/4/138%20-%20146Kalit so‘zlar:
лексика частота арабизмлар таълим соҳаси ўзлаштириш статистик таҳлил туркий сўзлар русча сўзлар тематик гуруҳ ўз қатламAnnotasiya
Мазкур мақолада лексик қатламни ўрганиш усулларидан бири тадқиқ қилинган. Бу усул луғавий бирликлар сонини аниқлаш, уларнинг частотаси ва лексик-семантик гуруҳга ажратиш имконини беради.
Тилнинг лексик қатлами ўзгарувчан ҳисобланади, шунинг учун ўзлашган ва ўз қатлам сўзлари таҳлилга тортилиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида мақолада аниқ таъриф берилган. Ўзбек тилининг лексик қатлами араб ва форс сўзларидан иборат бўлган ҳолда, тарихимизнинг муайян бир даврида рус байналминал сўзларга алмаштирилган.
Тадқиқотимизга жалб этилган ўзлашма арабча сўзларнинг асосий қисми исм сўз туркумига оидлиги аниқланди. Компонентларидан бири арабизмни ташкил этган қўшма феъллар ҳам тадқиқот доирасига тортилган. “Ўзбек тили изоҳли луғати” дан фойдаланган ҳолда, таълим соҳасига оид 397 та арабизм аниқланди. Арабизмлар компонент анализи ёрдамида таҳлил қилинди. Уларнинг қўлланилиши частоталик тарзида аниқланди. Таълим соҳасига оид ҳужжатларда қўлланилган арабизмлар аниқланиб, уларнинг таҳлили қилинган ва қўлланилиши тадқиқ этилган. Луғатлар ёрдамида йиғилган лексемалар жамланиб, уларнинг лексик-семантик классификацияси тузилган.
Мақолада арабизмларнинг таҳлил этишга оид турли ёндошувлар ёритилган. Консонантизмга асосланган ундош ҳарфларнинг жойлашиши масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Аффикслар ёрдамида ҳосил қилинган сўзлар ҳам таҳлилга тортилган. Таълим тўғрисидаги қонун ва бошқа ҳужжатлардан кенг фойдаланилган. Таълим соҳасида арабча лексемаларни хусусий равишда ишлатиш сабаблари кўрсатилган. Сўзнинг лексик маъноси лексемаларни тематик гуруҳларга бирлаштиради, улар таркибида лексик ва семантик маъноларга кўра тақсимланади. Тадқиқотга жалб қилинган арабча сўзларнинг асосий қисми исмларга тегишли бўлиб, феъллар, аксинча, камроқ сонларда учрайди.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Аль-Кадими,М.Г.(2010) Арабизмы в современном русском языке. Воронеж.
2. Арипова, З. Д. (2019). «АРАБ ТИЛИДА СУРОҚ ГАПЛАР» МАВЗУСИНИ МУСТАҲКАМЛАШДА ЯНГИ ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ. Современное образование (Узбекистан), (1 (74)). https://cyberleninka.ru/article/n/arab-tilida-suro-gaplar-mavzusini-musta-kamlashda-yangi-pedagogik-tehnologiyalardan-foydalanish
3. Бафоев,Б.(1983) Навоий асарлари лексикаси.Тошкент.
4. Жамолхонов, Ҳ.(2013) Ҳозирги ўзбек адабий тили. Тошкент.
5. Ибрагимов, А.П.(2008) Бобур асарлари лексикасининг лингвостатистик, семантик ва генетик тадқиқи (“Девон”, “Мубаййин”, “Аруз”).Тошкент.
6. Ирисов,А. (1964) Арабистика в Ташкенте. Ташкент.
7. Ismailova, Yulduz (2020) “CROSS-LANGUAGE PHONETIC INTERFERENCE IN LEARNING THE ARABIC LANGUAGE,” The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article 7. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/7
8. Ismailova, Y. A. (2019). The use of interactive methods in teaching students professional-oriented reading. ISJ Theoretical & Applied Science, 10 (78), 209-213.
9. Kazakbaev, Akbar (2020) “THE PROBLEMS AND METHODS OF TEACHING FOREIGN LANGUAGES,” The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article 8. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/8
10. Матибаева, Р. Б. (2019) Редкая рукопись по ханафизму «Манакиб Аби Ханифа» / Молодой ученый. — 2019. — № 36 (274). — С. 71-74.
11. Raziya B. Matibayeva, Zohidjon Islоmov (2020) «RELATIONSHIP OF RELIGION AND TRADITION IN CENTRAL ASIA». International Journal for Innovative Engineering and Management Research. A Peer Revieved Open Access International Journal, Vol 09 Issue 12, Dec 2020, ISSN 2456-5083, P.92-96.
12. NASIROVA, Malika (2020). “SEMANTIC CLASSIFICATION OF AUXILIARY VERBS IN ARABIC LANGUAGE”. The Light of Islam:Vol.2020:Iss.3,Article15.Availableat: https://uzjournals.edu.uz/iiau/ vol 2020/ iss 3 / 15
13. Казакбаева, Г.А.(2012) Арабизмы в узбекском языке в прикладном и теоретическом аспектах. Москва.
14. Крапивник, Л.Ф. (2012) Методы лингвистического анализа. Хабаровск..
15. Ковыршина, Н.Б. (2004) Лексикология арабского языка. Россия.
16. Нафасов,Т.(1993) Бобур–номшунос // Бобур ва ўзбек миллий маданияти тараққиётининг айрим масалалари. Андижон.
17. Пиотровский,Р.Г.(1966) Информационное измерение печатного текста // Энтропия языка и статистика речи. Минск.
18. Рафиев, А. (2006) 20-йиллар ўзбек тили лексикасидаги таркибий ўзгаришларнинг моҳияти хусусида / Ўзбек тилшунослиги масалалари.Тошкент.
19. Расулов, Р.(1993) Бобур–ўзбек тилининг софлиги учун курашувчи // Бобур ва ўзбек миллий маданияти тараққиётининг айрим масалалари.Андижон.
20. Раҳматуллаев, Ш.(2003) Ўзбек тилининг этимологик луғати.Тошкент.
21. Тожибоева, М.(2011) Алишер Навоийнинг “Илк девон”идаги арабча сўзларнинг лексик-семантик талқини.Тошкент.
22. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. (2006) Тошкент.
23. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni(O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 9-son, 225-modda; 2013-y., 41-son, 543-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018-y., 03/18/456/0512-son; 19.04.2018-y., 03/18/476/1087-son).
24. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Олий таълим муассасаларига тест синовлари орқали қабул қилиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори (Qonun hujjatlari maʼlumotlarimilliybazasi, 14.05.2019 y., 07/19/4319/3129-son)
25. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Олий таълим муассасаларини ўқув адабиётлари билан таъминлаш тўғрисидаги 816-сон қарори. (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 11.10.2018 y., 09/18/816/2032-son).
26. Фрумкина, Р.М.(1960) Статистическая структура лексики Пушкина.Москва.
27. Фрумкина, Р.М.(1960) Применение статистических методов в языкознании. Москва.
28. Холманова, З. (2007) ”Бобурнома” лексикаси.Тошкент.
29. Ҳошим, М. (2003) Беш юз йиллик қомус.
30. Ходжиев, А., Аҳмедов, А.(1981) Ўзбек тили лексикологияси.Тошкент.
31. Эшонов,Ғ.(1993) “Бобурнома”да комил инсон тимсоли// Бобур ва ўзбек миллий маданияти тараққиётининг айрим масалалари.Андижан.
32. Эшонкулов, Б.Х.( 1996) Ҳозирги ўзбек адабий тилида арабча луғавий ўзлашмаларнинг парадигматик ассиметрияга муносабати. Тошкент.
33. Юлдашев, Б.(2008) Матнни ўрганишнинг лингвостатистик методлари.Самарканд.
34. Юлдашев, И.(2005) Ўзбек китобатчилик терминологияси:шаклланиши, тараққиёти ва тартибга солиш. Тошкент.

