DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/4/74%20-%2081Kalit so‘zlar:
Алихонтўра Соғуний таржима Шарқий Туркистон Вамбери Бухоро тарихи Темур тузуклари Чангий Мусиқа рисоласи Аҳмад Дониш Наводир ал-вақоеъAnnotasiya
Алихонтўра Соғунийнинг (1885-1976) илмий мероси икки турли бўлиб, булар олимнинг ўзи томонидан ёзилган асарлар ва таржима асарларидан иборат. Мазкур мақолада олимнинг таржима асарлари, жумладан, Армени Вамберининг “Бухоро ёҳуд Мовароуннаҳр тарихи”, Дарвеш Али Чангийнинг “Мусиқа рисоласи”, Аҳмад Донишнинг “Наводир ал-вақоеъ”, Амир Темурнинг “Темур тузуклари” асарлари, уларнинг ёзилиш тарихи, мазмуни ва ўзига хос жиҳатлари, тавсифланиб, бирламчи таҳлиллари олиб борилди. Алихонтўра Соғуний шахсияти унинг сиёсий фаолиятлари орқали барчага маълум. Лекин, унинг илмий меъроси ҳали етарли даражада тадқиқ этилмаган.
Масалан, олимнинг қаламига мансуб “Туркистон қайғуси” ва “Тарихи Муҳаммадий” асарлари бир неча бор нашр этилганига қарамай, алоҳида олиниб, ёзилиш давридаги сиёсий, маърифий ва диний муҳит, манбалари, уларда кўтарилган масалаларнинг бугунги ҳолати каби жиҳатлар синчиклаб ўрганилмаган.
Ушбу мақолада тавсиф ва таҳлили олиб бориладиган таржима асарлар хусусида тўхталадиган бўлсак, мазкур асарлар ўз йўналишлари бўйича шоҳ асарлар сирасига киради. Масалан, Амир Темурнинг дастлаб, туркий тилда битилган, лекин, бугунги кунда фақат, форсий нусхалари сақланиб қолган “Тузуклар”и ўз соҳаси бўйича тенгсиз ҳисобланади. Чангийнинг “Мусиқа рисоласи”да айтилган етти турдаги нота масаласи эса ушбу асарнинг мусиқа соҳасида нақадар қимматли асар эканлигини кўрсатади.
Ваҳоланки, Европада битта нота маълум холос. Ўзининг айғоқчилик қобилияти билан, шунингдек, шарқ тиллари билимдони сифатида танилган венгриялик сайёҳ Армени Вамберининг “Бухоро ёҳуд Мовароуннаҳр тарихи” асари Соғуний томонидан ўзбек тилига ўгирилган яна битта тарихий манба саналади. Мазкур асар ўзида Ўрта Осиёнинг энг қадимги даврларидан то ХIХ асрнинг иккинчи ярмигача бўлган тарихини ўз ичига олиши ва кўплаб бирламчи манбалар асосида ёзилиши жиҳатидан алоҳида аҳамиятга эга. Аҳмад Донишнинг Бухоро амирлиги тарихига оид “Наводир ал-вақоеъ” асари Соғунийнинг яна бир кашфиётидир. Мазкур асарнинг аҳамияти хусусида таржимоннинг ўзи китобнинг кириш қисмида батафсил тўхталиб ўтган. Кўриниб турибдики, Алихонтўра Соғуний таржимасига қўл урган асарларнинг барчаси ўзида мужассам этган ноёб маълумотлари билан алоҳида аҳамиятга эгадир.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Emir Timur . (2004, 2010). Temur’un günlüğü / Tüzükat-I Timur . İstanbul: İnsan yayınları.
2. Shokirova, F. (2017). Türkistan aydınlarından Alihan Töre (1885-1976): hayatı, faaliyetleri ve fikirleri . İstanbul.
3. Vambery, A. (1872). Geschichte Bucharas oder Transoxaniens (Vols. I-II). Stuttgart: Hansebooks.
4. Vambery, A. (1872). History of Bokhara from the earliest period down to the present. London: Henry S. King & Co.
5. Ahmedov B. (2001). O‘zbekiston tarixi manbalari (qadimgi zamon va o‘rta asrlar). Toshkent: O‘qituvchi.
6. Vamberi, H. (1990). Buxoro yosh Movarounnahr tarixi. (T. Qahhor, Trans.) Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti.
7. Donish, A. (2021). Navodir al-vaqoe. (A. S. Hamroev, Trans.) Tashkent-Istanbul.
8. Lohuriy, A. (1866-1872). Podshohnoma. (M. K. Abdurahim, Tahr.) Kalkutta.
9. Rahmon, R. (1992). Alixonto‘ra Sog‘uniy. Qishloq haqiqati(1).
10. Sog‘uniy, A. (2004). Shifo al-ilal. Toshkent: Movarounnahr.
11. Sog‘uniy, A. (2020). Tarixi Muhammadiy. Toshkent: Gʻofur Gʻulom nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
12. Sog‘uniy, A. (2020). Turkiston qayg‘usi. Toshkent: Sharq.
13. Temur, A. (1967). Temur tuzuklari. Guliston(1).
14. Temur, A. (2020). Temur tuzuklari. (A. S. Karamatov, Trans.) Toshkent: Ilm-ziyo-zakovat.
15. Xo‘jamberdiev, Y. (2018). Sog‘uniy: Uch kitobdan iborat Manoqib. Toshkent: Sharq.
16. Shokirov, Q. (1992). Ikki Turkiston gururi. Sharq yulduzi(7), 3.
17. Sog‘uniy, A. (1945). Uyg‘onayli, uyg‘onish davri kaldi. “Xalq ovozi” gazeti.
18. Al-Omuli, Muhammad ibn Mahmud. (No history). Nafais al-funun fi arais al-uyun. O‘zR FA SHI, № 2730/III.
19. Emin Bug‘ro, Muhammad. (1940). Sharqiy Turkiston torixi. Kobul.
20. Sog‘uniy, Alixanto‘ra. (2007). Turkiston qayg‘usi. Myunxen, Germaniya: Dunyo Uyg‘ur Qurultoyi.

