Jild 2 № 4 (2019)

Мақолада буюк тилшунос ва луғатшунос Абулқосим Маҳмуд Замахшарийнинг “Муқаддамату-л-адаб” асари таркибидаги арабий сўзлик матнининг Тошкент қўлёзма фондларида сақланаётган XIII–XV асрларга оид нусхалари қиёсий таҳлил қилинган. Муаллиф асарнинг илмий-танқидий матнини яратиш талаблари асосида ундаги арабий сўзлик матнини солиштириб, нусхалардаги ўзига хос хусусиятлар, фарқли жиҳатлар ва йўл қўйилган имловий хатоларни кўрсатиб ўтган.

Самарқанддаги Мирзо Улуғбек мадрасаси минорасининг қулаш хавфи остида қолгани ва уни 1918–1932 йиллар давомида муҳандислик ва реставрация ишлари орқали қайта таъмирлаш тарихи ёритилган. Мақолада М.Ф. Мауер, В.Г. Шухов ва бошқа мутахассисларнинг минорани тўғрилаш ва мустаҳкамлаш бўйича лойиҳалари ҳамда тарихий обидани сақлаб қолиш йўлидаги илмий-техник ҳаракатлар баён этилади.

Мақолада Қўқон хонлиги вакили Ҳакимхон тўранинг 1823–1828 йиллардаги ҳаж сафари тасвирланган. У Муҳаммадалихон томонидан рақобатчи сифатида хонликдан четлаштирилиб, Россия, Туркия, Сурия, Миср, Арабистон, Эрон ва Афғонистон орқали Маккага йўл олади. Россия императори Александр I уни Санкт-Петербургга таклиф қилсада, Ҳакимхон ҳаж бурчини устун қўйиб, таклифни рад этади. Император билан Оренбургдаги учрашуви, императорнинг Мовароуннаҳр ҳақидаги суровлари ва Ҳакимхоннинг диёнатлиги муфассал ёритилган. Сафар давомида у кўплаб шаҳарларда бўлиб, 1828 йилда Бухоро орқали ватанига қайтади.

Мақолада Қуръони карим ва ҳадиси шарифларда оила, никоҳ, ҳомиладорлик, эр-хотин муносабатлари ва фарзанд тарбиясига оид кўрсатмалар таҳлил қилинган. Муаллиф соғлом авлод шаклланишида онанинг жисмоний ва руҳий саломатлиги, отанинг масъулияти, оилавий муҳитнинг аҳамияти, зино ва бошқа иллатларнинг наслга салбий таъсири ҳақида фикр юритади. Шунингдек, замонавий Ўзбекистонда ёшлар тарбиясига давлат томонидан берилаётган эътибор, жамғармалар ва спорт иншоотлари фаолияти ҳам ёритилган.

Мақола машҳур шарқшунос олим Аҳмад Закий Валидий Тўғоннинг Фарғона водийси, хусусан Марғилон шаҳрига қилган илмий сафарлари (1913–1914 йиллар) ва бу ердаги маданий-илмий муҳитни ўрганишига бағишланган. Закий Валидий Марғилонда кўздан кечирган нодир қўлёзмалар, хусусан маърифатпарвар Иброҳимхўжа Муҳаммадшоҳхўжа ўғлининг бой шахсий кутубхонаси ва ундаги нодир асарлар ҳақида маълумот берилган.

Мақолада буюк олим Саъдуддин Тафтазонийнинг (1322–1390) балоғат илми (маоний, баён, бадиъ) ривожига қўшган ҳиссаси, унинг “Мутаввал”, “Мухтасар ал-маъон” каби асарлари таҳлил қилинган. Унинг ҳаёти, таҳсил олган шаҳарлари (Самарқанд, Бухоро, Хоразм, Сарахс) ва илмий мероси (тафсир, ҳадис, фиқҳ, усул, мантиқ, каломга оид 30 дан ортиқ асар) ҳақида маълумот берилган. Шунингдек, балоғат илмининг Қуръон ва ҳадис маъноларини чуқур англашдаги аҳамияти, амир Темурнинг Тафтазоний асарларига бўлган эътибори ҳам ёритилган.

Мақолада Имом Бухорийнинг “ат-Тарих ал-кабир” асарида “лайса бил-қавий” (кучли эмас) деб баҳоланган 8 нафар ровий таҳлил қилинган. Муаллиф ушбу атаманинг жарҳ ва таъдил илмидаги даражаси, Абу Ҳотим, Аҳмад ибн Ҳанбал, Доракутний каби муҳаддислар наздидаги мақомини очиб беради. Имом Бухорий ушбу ровийларни саҳиҳ шартларига тўла жавоб бермагани учун ўз “Саҳиҳ”ига киритмаган, аммо уларнинг ривоятларини бошқа муҳаддислар (Термизий, Насоий, Абу Довуд, Ҳоким) қабул қилганлиги, уларнинг баъзи ривоятлари ҳасан даражасида экани кўрсатилган.

Мақолада етти мутавотир қироат имомларидан бири – Осим ибн ан-Нажуд ал-Куфийнинг ҳаёти, илмий салоҳияти, устозлари (Абу Абдураҳмон ас-Суламий, Зирр ибн Ҳубайш, Саъд ибн Иёс) ва шогирдлари (Ҳафс ибн Сулаймон, Абу Бакр ибн Айёш) ҳақида батафсил маълумот берилган. Унинг қироат ва наҳв илмларидаги пешқадамлиги, ҳадис илмидаги даражаси, уламонинг уни таъдил ва жарҳ қилишдаги ихтилофлари, шунингдек, вафоти ва охирги лафзлари ҳам ёритилган. Юртимизда асрлар давомида айнан Осим қироати (Ҳафс ривояти) асосида тиловат қилиниши алоҳида таъкидланган.

Мақолада ислом ҳуқуқидаги “ория” (текин фойдаланишга бериш) тушунчаси, унинг Қуръон (Моъун сураси), ҳадис (Имом Бухорий ривояти) ва фақиҳлар – Бурҳониддин Марғиноний, Абу Лайс Самарқандий, Абул Баракот Насафий асарларидаги ўрни таҳлил қилинган. Ориянинг рукнлари, шартлари, объект турлари, муддат белгилаш, зарар қоплаш, қайтариб олиш ҳуқуқи каби масалалар батафсил ёритилган. Шунингдек, ориянинг мустаҳаб амал экани, айрим ҳолларда вожиб бўлиши, амалдаги урф-одатлар билан боғлиқ ҳуқуқий нормалар ишлаб чиқилмаганлиги муаммоси кўтарилган.

Ушбу кенг мақолада Бобораҳим Машрабнинг ислом дини, ақида, тариқат, шариат, мазҳаб ва тасаввуфга оид қарашлари чуқур таҳлил қилинган. Машрабнинг ҳанафий мазҳабига мансублиги, унинг Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Ҳасан, Ҳусайн каби шахсларга бўлган муҳаббати, пири Офоқхожа билан муносабатлари, ҳаж сафари, ғазалларидаги исломий рамзлар – Мусо, Исо, Нуҳ, Сулаймон, Юсуф каби пайғамбарлар образи, шунингдек, унинг 'Анал-Ҳақ' ғоясига яқинлиги ва бунинг учун қатл этилиши ҳақидаги тарихий-адабий тадқиқот берилган. Муаллиф Машрабни даҳрий ёки динсиз деб талқин қилишларни рад этиб, уни комил мусулмон ва Аллоҳга чин ишонган сўфий сифатида тавсифлайди.

Ислом динида аёлларнинг мавқеи, уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари ва ижтимоий ҳаётдаги ўрни масалалари таҳлил қилинган. Мақолада исломдан аввалги жоҳилият даврида аёлларга бўлган муносабат ҳамда ислом дини келгандан кейин аёл зотини улуғлаш, уларга мулк ва билим олиш ҳуқуқини бериш, оилада ва жамиятда тенгликни таъминлаш борасидаги илоҳий таълимотлар ёритилган.

Қуръоншунослик илмининг тарихий ва илмий ривожланиш босқичлари, унга араб, форс ва туркий мутафаккирларнинг қўшган ҳиссалари таҳлил қилинган. Мақолада илк қуръоншунослик асарлари, шунингдек, Ғарб олимларининг Қуръон матнини таржима қилиш ва илмий-танқидий ўрганиш тарихи, шунингдек, бугунги кунда Ўзбекистонда ушбу соҳада олиб борилаётган тадқиқотлар ёритилган.

Мақолада фақиҳ, муҳаддис ва мутакаллим Сирожиддин Ўший Фарғонийнинг (ваф. 575/1179) ҳаёти, унинг насафлик устозлари – Абу Собит Паздавий ва Абул Қосим Насафийдан қироат, ҳадис ва фиқҳ илмларини ўргангани, “Нисоб ал-ахбор” асарида келтирган ўн беш устози ва улардан ривоят қилган манбалари (Абу Лайс Самарқандий, Шируйа Дайламий асарлари) баён этилган. Олимнинг фиқҳга оид “Фатово ас-Сирожиййа”, каломга оид “Бадъ ал-амолий” асарлари, ҳадис тўпламлари ва уларнинг илмий аҳамияти ҳақида маълумот берилган.

Мақолада муомала маданиятининг таркибий қисмлари (салом-алик, хушмуомалалик, суҳбат юритиш қоидалари, эмпатия, тана забони, шахсий макон, субординация) психологик ва педагогик жиҳатдан ёритилган. Муаллиф самарали мулоқот учун тинглаш, аниқ саволлар бериш, суҳбатдошни танқид қилмаслик, исм билан мурожаат қилиш, шахсий зоналарга риоя этиш каби амалий кўникмаларни тавсия қилади. Навоий, Темуз тузукларидан мисоллар келтирилган.

XVII асрда Бухорода яшаб ижод этган йирик тасаввуф алломаси Муҳаммад Шариф Бухорийнинг ҳаёти, саройдаги мавқеи ва ижодий фаолияти таҳлил қилинган. Мақолада алломанинг суфиёна қарашлари, Аштархоний ҳукмдорлар Абдулазизхон ва Субҳонқулихон давридаги сиёсий ва элчилик фаолияти, шунингдек, унинг халқпарварлиги ва суфиёна ғазалларининг мазмун-моҳияти ёритилган.

Олий таълим тизимида 'Дин фалсафаси' фанини ўқитишнинг методологик асослари, тамойиллари ва долзарб вазифалари таҳлил қилинган. Мақолада дин фалсафасини бошқа ижтимоий-гуманитар фанлардан (дин тарихи, илоҳиёт ва ҳ.к.) фарқловчи хусусиятлари, унинг тарихийлик ва мантиқийлик методлари асосида ўқитилиши ҳамда талабаларда илмий дунёқарашни шакллантиришдаги аҳамияти ёритилган.

Жамиятда ва ташкилотларда адолатли бошқарув тизимини ташкил этишда регламентациянинг аҳамияти ва ундаги ахлоқий тамойиллар таҳлил қилинган. Мақолада регламент ва бошқарув маданияти, раҳбар ва ходимлар ўртасидаги ахлоқий муносабатлар, ходимларни рағбатлантириш ва интизомий чоралар қўллашнинг адолатли мезонлари ҳамда низоларни бартараф этиш усуллари ёритилган.

Оилада фарзандларни маънавий-ахлоқий ва руҳий жиҳатдан баркамол қилиб тарбиялашнинг ижтимоий-психологик омиллари таҳлил қилинган. Мақолада шарқ мутафаккирлари (Ибн Сино, Навоий, Авлоний) қарашлари ва ислом таълимоти асосида оилавий муносабатлар, ота-онанинг намунаси, тарбиявий таъсир этиш сифатини ошириш ва болалар тарбиясидаги хатоликларнинг олдини олиш масалалари ёритилган.

Мақолада соғлом эътиқоднинг шахс, айниқса ёшлар тафаккури шаклланишидаги психологик аҳамияти, диний ва дунёвий эътиқоднинг фарқи, ўзбекистондаги виждон эркинлиги ва диний бағрикенглик ҳақидаги қонун ҳужжатлари таҳлил қилинган. Муаллифлар эътиқоднинг билим ва ғоялар асосида шаклланиши, унинг жамият тараққиётига хизмат қилиши, аксинча мутаассиблик ва миллатчиликка айланмаслиги зарурлигини таъкидлайди. Таълим жараёнида ёшларни фаол иштирокчи қилиш (клублар, студиялар, музейлар) таклиф қилинган.

Форс адабиётининг йирик вакили Ҳофиз Шерозий ижодининг Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоий (Фоний) шеъриятига кўрсатган таъсири таҳлил қилинган. Мақолада 'тавр' ва 'татаббуъ' тушунчаларининг фарқи, Жомий ва Фонийнинг Ҳофиз ғазалларига ёзган жавоблари, уларнинг вазн, қофия ва бадиий образлар тизимидаги муштарак ҳамда ўзига хос жиҳатлари қиёсий-матний таҳлил асосида очиб берилган.

1918 йилда Тошкентда чоп этилган 'Изҳор ул-ҳақ' журналининг миллий матбуотимиз тарихидаги маърифий ва сиёсий аҳамияти таҳлил қилинган. Мақолада 'Фуқаҳо жамияти'нинг ушбу нашри орқали Туркистон ижтимоий-маънавий ҳаётида диний маърифат, миллий бирлик ва ислоҳот ғояларининг ёритилиши, журналнинг тарихий аҳамияти ва унда қалам тебратган зиёлилар фаолияти баён этилади.

Миллий иқтисодиётни ривожлантириш ва аҳоли бандлигини таъминлашда кичик тадбиркорликнинг моҳияти ва роли таҳлил қилинган. Мақолада кичик бизнеснинг иқтисодий ўсиш суръатлари, инновацияларни жорий этиш ва янги иш ўринлари яратишдаги аҳамияти, шунингдек, ушбу соҳани давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий омиллари ёритилган.

Ўзбекистонда халқаро туризм индустриясини ривожлантиришда зиёрат туризмининг ўрни ва аҳамияти таҳлил қилинган. Мақолада юртимизнинг бой маданий-тарихий ва меъморий мероси, Бухоро халқаро зиёрат туризми форуми, соҳа учун кадрлар тайёрлаш тизими ҳамда мамлакатга хорижий сайёҳларни жалб этиш бўйича истиқболли инвестицион лойиҳалар ва таклифлар ёритилган.

Ислом молияси ва фиқҳидаги 'мушорака' (шериклик) тушунчаси ва унинг турлари таҳлил қилинган. Мақолада ширкат ул-мулк ва ширкат ул-ақд фарқлари, мушоракада фойда ва зарарни тақсимлаш тамойиллари, сармоянинг хусусиятлари (ликвидлиги), бошқарув тизими ва шартномани тугатиш ёки ундан чиқиш билан боғлиқ шаръий қоидалар замонавий иқтисодиёт тизимига татбиқ этилган ҳолда ёритилган.