Jild 7 № Special Issue 2 (2024)

Мақолада ҳанафий олим имом Ҳофизиддин Абул Баракот Насафийнинг асаридаги ижтимоий масалалар ҳақида сўз юритилган. Асардаги “Никоҳ”, “Талоқ”, “Нафақа” бўлимлари ёритилиб, бугунги кунда у билан боғлиқ муаммолар баён этилган.  Шу билан бир қаторда, “ал-Мустасфо” асари орқали оилавий ҳаётда юзага келадиган муаммолар юзасидан ечимлар берилган.

Мақолада таниқли сиёсий ва давлат арбоби, исломшунос ҳамда тасаввуфшунос олим Абдулҳаким Шаръий Жўзжоний билан 1972 йилда Афғонистонда кечган илк танишув хотиралари ёритилган. Матнда олимнинг Кобул университети «Шаръиёт» факультетини тамомлагандан сўнг Маданият ва ахборот вазирлиги тизимидаги нашриётлардаги фаолияти, хусусан, Фольклоршунослик бўлими мудири сифатидаги меҳнат фаолияти ҳақида қисқача маълумот берилган. 

Mazkur maqolada shartnomalarda maqsadlar va ma’nolar alohida e’tiborga egaligi  va shartnomalarning natijaviy yakuniga ta’siri yoritilgan. Uning qaysi holatlarda qoʻllanilishi va bu qoida qanday kelib chiqish manbalari tahlil qilingan. Bitimlarning turlari, ularning maqsadiga koʻra guruhlarga ajratilishi tasniflangan. Xulosada esa, bitimlardagi har bir soʻzning kuchi hamda ahamiyati, ularning ta’siri qanday oqibatlarga olib kelishi keltirib oʻtilgan.

Ushbu maqola islom sivilizatsiyasining iqtisodiy asosini tashkil etuvchi murakkab moliyaviy tuzilmalar va institutlarni o'rganadi. Biz Islom hamkorlik tashkiloti (IHT) doirasidagi iqtisodiy tizimlar evolyutsiyasini va Islom taraqqiyot banki (IDB) kabi institutlarning butun musulmon mamlakatlarida iqtisodiy o‘sish va taraqqiyotni rag‘batlantirishdagi muhim rolini asosli tamoyillardan tortib, zamonaviy ko‘rinishlarigacha tadqiqotning asosiy ob’yektlari hisoblanadi.

Мазкур мақола тасаввуф таълимоти ва амалиётининг муҳим унсурларидан бири бўлган хилват масаласига бағишланган. Маълумки, хилват тасаввуфий ҳолларни пайдо қилишнинг психологик усулларидан бири ҳисобланади. Хилватнинг психологик жиҳатдан устун томонлари ва камчиликлари мақолада келтирилади. Хилватнинг вазифаларидан бири – Аллоҳга яқинлик натижаси ўлароқ пайдо бўладиган ҳоллар – фано ва бақоларни пайдо қилишдир. Жисмоний хилват билан руҳоний хилват ўртасидаги диалектик ўзаро алоқани албатта ўрнатиш зарурлиги ҳар бир солиҳдан талаб этилади.

Ушбу мақолада деструктив секталарнинг хусусиятлари очиб берилган, ҳамда бундай секталарнинг ёшлар маънавиятига таъсири ҳақида фикр юритилган. Унда деструктив секта тушунчасига таъриф берилган ва бундай секталарнинг инсонлар ва жамият ҳаётига салбий таъсири ёритилган. Шунингдек, деструктив секталар ўзларининг миссионерлик фаолиятида ҳали онги етарли даражада ривожланмаган ва ҳаётий тажрибага эга бўлмаган ёшларга катта эътибор қаратаётганлиги, уларнинг онги, дунёқараши ва қалбини эгаллаш орқали маънавий жиҳатдан қарам қилишга интилиши хатарли тус олаётганлиги алоҳида таъкидланади. Ёшларнинг бундай секталар таъсирига тушиб қолиши нафақат уларнинг маънавий қашшоқлашувига, шунингдек, миллий маънавият таназзулига, тузатиб бўлмайдиган ижтимоий инқирозларга олиб келиши мумкинлиги айтилади.

Ushbu maqolada destruktiv sektalar g‘oyalari ta’siridan shaxsni сhiqarish usullarining tarixi tahlil qilingan. G‘arb davlatlarida bu yo‘nalish bo‘yicha qo‘llanilgan turli yondashuvlar va strategiyalar bilan birga Stiv Hassanning “Strategik o‘zaro hamkorlik” usuli ham yoritilgan. Sekta g‘oyalari ta’siriga tushib qolgan shaxs bilan ishlash bosqichlari va bundagi muammolar tahlil qilingan.

Mazkur maqolada Xitoy Xalq Rеspublikasi va O‘zbеkiston Respublikasi o‘rtasidagi transport sohasida hamkorlikni rivojlantirishning stratеgik yo‘nalishlari tahlil qilingan. Yo‘l qurilish, infratuzulmalarni shakllantirish, zamonaviy kam xarajat tеxnologiyalarni joriy qilish va approbatsiyadan o‘tkazish, muxandislik va konstruktorlik bo‘yicha Xitoy va O‘zbеkiston o‘rtasida ilmiy yangiliklar bilan almashinish va ushbu sohada band bo‘lgan olimlar, yosh izlanuvchilar va tadqiqotchilar, namunali va a’lo baholarda o‘qib kеlayotgan magistratura va bakalavriatura talabalari O‘zbеkistondan Xitoyning tеgishli ilmiy tadqiqot institutlariga, еtuk kompaniyalariga malaka oshirish uchun yuborish va shunga mutanosib ravishda Xitoyning yеtuk olimlarini mamlakatimizga jalb qilish va xalqaro konfеrеntsiyalar tashkil etish, sеminar trеyninglarni amalga oshirish yoki intеraktiv muloqatlarni yo‘lga qo‘yish va boshqa tadbirlarni faol amalga oshirish va ularning tajribalarini o‘rganish uchun sharoitlar yaratish va amalga oshirish transport sohasini yanada rivojlantirishga va uning zamonaviylashuviga hissa qo‘shilishi aniq bo‘ladi.

ушбу мақолада замонавий сиёсий макон сиёсий жараёнлар, ғоялар, манфаатлар шаклланадиган ва амалга ошириладиган муҳит, сиёсий кучлар, жамият ва давлат ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик майдони, ундаги давр талаблари ва асосий масалаларга эътибор қаратилади. Мақолада шу каби, замонавий сиёсий маконни акс эттирувчи глобаллашув ва халқаро муносабатлар, сиёсий беқарорлик ва можаролар, трансформация ва киберхавфсизлик, сиёсий экстремизм ва популизмнинг кучайиши, цивилизация ичида ўсиб бораётган иқтисодий тенгсизлик ижтимоий кескинлик каби устувор йўналишлар таҳлил қилинган.

Ушбу мақола Ўзбек халқининг аждодлардан авлодларга ўтиб келаётган умрбоқий қадриятига айланиб улгурган эзгу фазилатлардан бири – сахийликка бағишланади. Муаллиф ушбу мақолада мазкур фазилат нима учун Ўзбек миллий қиёфасининг ажралмас бир қисмига айланишининг сабаб ва омилларини баён этган ва уни бир қатор мисоллар орқали таҳлил қилган. Шунингдек, муаллиф сахийлик ва бағрикенгликни улуғловчи асарлар, ушбу фазилат бобида халққа намуна бўлган буюк сиймолар бундай эзгу фазилатни қадриятга айланишидаги асосий омиллардан бири сифатида кўрсатади.

Мазкур мақолада XIX аср охири – XX аср бошларида Ўрта Осиёда вужудга келган миллий      тараққийпарварлар ҳаракати – жадидчилик ҳарақати вакилларининг жамиятни маънавий ислоҳ қилиш борасидаги фаолияти, миллий зиёлиларнинг жамиятдаги долзарб муаммоларни умуминсоний ва миллий қадриятлар асосида ҳал этиш, уларнинг ватандошлари ўртасида диний ва миллий бағрикенгликни тарғиб этишда таянган тамойиллари таҳлили амалга оширилган.

Бугунги куннинг долзарб мавзуларидан бири, шубҳасиз, “такфир” масаласи ҳисобланади. Чунки, ҳозирги пайтда кўплаб мутаассиб фирқалар томонидан мусулмонларни кофирга чиқаришда ҳаддан ошиш, яъни куфр саналмайдиган ишларда ҳам кофирликда айблаш ҳолатлари кузатилмоқда. Бу ҳолат бўлса мотуридийлик эътиқодига кўра боғийлик саналади. В связи с этим, для преодоления этих проблем большое значение имеет изучение научное наследие Имама Матуриди и эффективное их использование в борьбе с фанатизмом.

IX аср Мовароуннаҳр маданияти ва маънавий ҳаётида жуда катта ижобий ўзгаришлар рўй бердики, улар нафақат Ўрта Осиё, балки бутун мусулмон Шарқи тарихида ўчмас из қолдирди. Маънавий ҳаётда эски динлар ўрнига ислом мустаҳкам ўрин эгаллади. Қадимий ва бой маданиятга эга бўлган Мовароуннаҳр араб халифалиги таркибига киргач, унинг ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаётида фаол роль ўйнай бошлади.

Мақолада оғзаки анъаналарнинг маноқиб жанрининг шаклланишига таъсири кўриб чиқилган. Муаллиф Муҳаммад Пайғамбар ва унинг ҳамроҳлари ҳақидаги оғзаки анъаналар, афсоналар ва ривоятлар ушбу адабий шаклнинг асосини қандай ташкил етганини кўрсатади. Оғзаки анъана маноқиб жанрининг генезиси, унинг мавзуси, услуби ва шеърий техникасини шаклланишида ҳал қилувчи рол ўйнаган деган хулосага келинади.

Мақолада исломий меъморий обидалар ва уларнинг вақф мулклари статистикаси, вақф хўжаликлари фаолиятининг умумий жиҳатлари, вақфга оид тарихий ҳужжатлар таҳлилига эътибор қаратилган. Халқимиз олийҳиммат, қўли очиқ, сахий бўлгани учун масжид ва мадрасаларнинг иншоотлари шу вақфлар ёрдамида бунёд этилгани тадқиқ ва таҳлил қилинган.

Мақолада жамият тараққиётининг муҳим бўғини бўлган оила ва никоҳ муносабатларининг долзарб ижтимоий масалларидан бири бўлиб қолаётганлиги кўрсатиб ўтилган. Шарқ мамлакатлари ижтимоий ҳаётида ўзбек менталитетининг дунёга ҳавас қилгудек оилавий муносабатларида оиланинг диний ва фалсафий моҳияти масаласига эътибор қаратилган. Ўзбек менталитети етуклик жабҳасида ўрнак бўла оладиган оила тизими, унинг ички омили жамиятнинг ижтимоий-сиёсий, маданий ва маънавий ҳаётида, аввало, оилавий муносабатлар бўйича ислом диний манбаларида ёритилиши бўйича фикр-мулоҳазалар ибрат сифатида зикр қилинган. Мақолада оилавий муносабатлар соҳасидаги илмий ва диний билимлар пойдеворида муҳим ўрин тутган оила мустаҳкамлиги жамиятнинг барқарорлиги, тинчлиги, осойишталигини таъминловчи муҳим омил бўлиб бўлиб қолаётганлиги ўз аксини топган. Зеро, жамиятнинг қудрати бўлиши мустаҳкам оила ва никоҳ муносабатларига боғлиқдир.

Мақолада Нақшбандия таълимотига оид асосий манбалар “Мақомоти Хожа Баҳоуддин Нақшбанд” ва “Рубоиёти Хожа Нақшбанд” асарларида ёзилган икки рубоийдаги “Ҳеч” иборасининг фалсафий таҳлили асосида Баҳоуддин Нақшбандни инсон тушунчасининг мазмун-моҳияти ёритилган. Инсон  зоҳиран Олами Сағир - Кичик Олам бўлсада, ботинан Олами Кабир - Катта Олам ва бутун борлиқни ўзида мужассам этган жамъ этувчи борлиқ эканлиги ҳамда унинг боқий ва фоний томонлари ёритилган.  

Араб тилида олмош исм туркумига киради ва у дамир мунфасила, исми ишора, дамир фасл, дамир муттасила, дамир аъаид, исми мавсула, исми истифҳом турларига бўлинади У гапда мустақил исм шаклида, феълда шахсни ифодалашда акс этади.

Tinish belgilari – til yozuv tizimida yordamchi vazifani bajaradigan elementlari hisoblanadi. Aksar tillarining yozuv tizimida tinish belgilari mavjud bo‘lib, ular deyarli bir xil vazifani bajaradilar. Aslida sintaktik tarzda shakllantiradigan tinish belgilari matnni idrok etish, tushunish, xususan, ovoz chiqarib o‘qishda intonatsiyani shakllantirishni (ayniqsa, semantik pauza va mantiqiy urg‘uni ajratib ko‘rsatishni) osonlashadi. Tinish belgilar orasida vergul keng qo‘llaniladi. Bu belgining ishlatilishida ba’zi xos xususiyatlari mavjud. Mazkur ishda fors tilida vergulning ana shu xususiyatalari so’nggi yillardagi ba’zi o’zgarishlar ko‘rib chiqildi.

Maqolada bolalarning rus tilida taqqoslashni o‘zlashtirishlari uchun ba'zi strategiyalar muhokama qilinadi va tahlil qilinadi. Tasviriy material rus tilida so‘zlashuvchi va ikki tilli (o‘zbek va rus) bolalar nutqini 10 yildan ortiq kuzatishlar, shuningdek, 0 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar nutqini kuzatish bo‘yicha ota-onalar kundaliklaridan iborat. Bolalar nutqida taqqoslash nafaqat tilning tizimli elementi, balki bolaning kognitiv qobiliyatlari va dunyoning lingvistik tasviri, metaforaviy ma'nolarni egallashning rivojlanishini ko‘rsatadigan hodisadir. Taqqoslash metaforani o‘zlashtirishni boshlashning dastlabki belgilaridan biridir. Taqqoslash toifasini o‘zlashtirish strategiyalarini aniqlash uchun muallif 900 ga yaqin lingvistik birliklarni bolalar nutqidan taqqoslash ma'nosi bilan tahlil qildi, shuningdek, bola tomonidan qo‘yilgan sub'ektiv ma'no ham aniqlandi.

Ушбу мақола XI аср ислом илм-фанининг машҳур намояндаларидан бири, тарихчи, географ олим Абу Саид Абдулҳай ибн Заҳҳок ибн Маҳмуд Гардизийнинг “Тарихи Гардизий” асарининг манбашунослик тадқиқига бағишланган. Мазкур асар исломдан олдинги давр ва ислом тарихи борасида ёзилган қимматли манбалардан бири ҳисобланади. Унда ислом оламидаги машҳур шахслар, ҳукмдорларнинг фаолияти, ижтимоий-сиёсий воқеалар борасида кўплаб ноёб маълумотлар қайд этилган бўлиб, мақолада ушбу маълумотлар қиёсий жиҳатдан очиб берилган.

Mazkur maqolada XX asr ikkinchi yarmi xitoy adabiyotida drama janri  islohotlari xususida so‘z yuritiladi. Shu bilan bir qatorda maqolada XX asr boshlarida janrning avvalgi shaklidan tubdan farqli jihatlari, shakllanish omillari hususida ham so‘z yuritiladi. ХХ asr ikkinchi yarmi 80-90 yillariga kelib janrning yangi talqinlari, dramaturglar yaratgan asarlari, g‘arb drama nazariyasi ta'sir masalalari, tarjimalarning o‘rni kabi masalalar imkon qadar bayon etilgan.

Ushbu maqolada pedagogikada kompetensiya tushunchalari, ularni ta’lim tizimiga kiritish bosqichlari muhokama qilinadi. Arab tilini o‘rganish zarurligini belgilaydigan obyektiv va subyektiv omillar tahlil qilinadi. Ta’lim natijalariga erishish va uni mehnat bozori talablariga moslashtirish uchun zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Har qanday mutaxassisning ishlashi uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni taqdim etish, shuningdek, аrab tilini tarqatish va ularning ta’limini kompyuterlashtirish muhimligi ta’kidlangan.

Ушбу мақолада ўрта асрлар қомусий олими Абу Ҳафс Насафийнинг ноёб манбалардан саналган “Китобу-л-қанд” асари ва унинг қўлёзмалари ҳақида атрофлича маълумот берилган. Шунингдек, қўлёзмалар дунёнинг қайси кутубхоналарида қандай ҳолатда сақланаётгани ва уларнинг мазмун-моҳиятига тўхталиб ўтилган.

Мақола XVIII аср охири – XIX аср бошларида яшаган сайёҳ, тарихчи ҳамда дипломат Мир Абдулкарим бин Мир Исмоил Бухорий ҳамда унинг форс тилида ёзилган Марказий Осиё тарихига оид асари таҳлилига бағишланган. Тадқиқотда асар муаллифининг ҳаёти ва фаолиятига доир маълумотлар тақдим этилиши баробарида китобнинг минтақа тарихи ҳамда географиясини тадқиқ этишдаги илмий аҳамияти ёритилган.