Jild 8 № 3 (2025)

Ushbu maqolada “Sunani Termiziy ”ning sharhi “Maorif as-Sunan ” asarida hadis ilmining muhim tarmoqlaridan biri bo ‘Igan “jarh va ta’dd” mavzusida olib borgan ilmiy izlanishlari tahlil qilinadi. Pokistonlik hanafiy olim Muhammad Yusuf Banuriy ushbu sharhni yozishda roviylarning ishonchliligi va zaifligi haqidagi hukmlarni nechog ‘lik ehtiyotkorlik bilan keltirgani, shaxsiy fikrdan ko‘ra, tarixiy va ilmiy asosga tayangani ко ‘rsatib о ‘tilgan. Shuningdek, roviylar haqidagi hukmlarni qanday manbalarga tayangan holda bayon qilgani hamda bu borada qo ‘Hagan uslubi ochib berilgan. Ushbu maqola roviylar haqidagi hukmlarni yaxshiroq tushunishga va hadis ilmini о ‘rganishga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta ’minlashda web saytlardagi tahdidlarning darajalar bo'yicha tasniftanishi keltirib o'tilgan. Ayni vaqtga kelib web saytlardagi tahdidlarning darajalar bo ‘yicha tasniflanishini aniqlashdan nima maqsad va tahdidlarning oldini olish bo'yicha qanday ishlarni amalga oshirish zarurligi haqida qisqacha ma ’lumotlar keltirib о ‘tilgan. Bundan tashqari web saytlarga bo ‘ladigan tahdidlar turlari va subyektlari, axborot xavfsizligi konsepsiyasining tuzilishi haqida ma ’lumotlar keltirib о 'tilgan.

 Бу мақолада мусулмон олими Шаббир Аҳмад Усмоний уаёти ва илмий мероси ҳақида ёритилган. Хусусан, унинг ёшлигидан бошлаб илм ўрганиш босқичлари, устозлари, мадрасада ўқиган жараёнлари, тенгдошлари орасида қобилияти билан ажралиб туриши ҳақида сўзи юритилган. Шаббир Аҳмад Усмоний қайси илм марказларида қайси китоблардан даре бергани ҳақида маълумот берилган. Шунингдек, у яшаган даврдаги сиёсий вазият ҳақида қисқача айтиб ўтилган. Шаббир Аҳмад ёзган асарлари ва аҳамиятига тўхтаб ўтилган.

Ushbu maqolada zamonaviy ta 'Um paradigmasining markaziy tushunchalari — «kompetensiya» va «kompetentlik»ning nazariy-metodologik asoslari chuqur tahlil qilinadi. Ularning tarixiy rivojlanish bosqichlari, ilmiy talqinlardagi о 'zaro bog ‘liqlik va farqlar tizimli ravishda yoritiladi. Maqolaning asosiy qismi bevosita zamonaviy arab till о 'qituvchisining kasbiy kompetentlik modelini ishlab chiqishga bag ‘ishlangan bo ‘lib, undo maxsusfilologik, psixologik-pedagogik, ijiimoiy-madaniy va raqamli kompetensiyalar kabi tarkibiy qismlar batafsil ochib berilgan. Arab tilinio'qitish bo ‘yicha Saudiya Arab is ton i. lordaniyakabidavlatlarningilg'orxalqaro tajribalari. raqamli platformalardan foydalanish imkoniyatlari va malakani baholashning xalqaro standartlari tabl'd qilinadi. Yakunda O'zbekiston sharoitida arab tili о qitnvchilarining kasbiy kompetentligini rivojlantirish bo ‘yicha aniq ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ilgari suriladi.

Maqolaning asosiy maqsadi, 19-20-asrlarda Hindistonda madaniy hayot va hadis ilmining rivojlanishini о ‘rganish, shu davrning taniqli hanafiy olimi Zafar Ahmad Tahonaviy (vaf. 1394/1974) faoliyatini tahlil qilishdir. Shuningdek, Hindistondagi ilmiy maktablar va ularning o‘zaro aloqalari, Devbanddagi “Dorul ulum” maktabi olimlarining hadis ilmiga qo ‘shgan hissalari va dunyo miqyosidagi olimlarning ularniyuqori baholaganfikrlari ham ко ‘rib chiqiladi.

Мақолада буюк .муҳаддис Имом Термизийнинг (209-279/824-892) ҳадисшунослик фанига қўшган ҳиссаси, унинг “ас-Сунан ” асари ва “уасан ” уадис категориясини киритиши таҳлил қилинган. Унинг васатийлик тамойили ва замонавий радикализмга царши самарали восита сифатидаги ауамияти очиб берилган.

Hadis ilmi islom manbashunosligining asosiy tarmoqlaridan biri bo ‘lib, Qur ’oni karim oyatlarini to‘g‘ri talqin qilishda, tafsir metodikasini boyitishda muhim manba sifatida e ’tirof etiladi. Bu Um doirasida shakllangan yirik hadis to ‘plamlari orasida ImomAbu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziyning (824-892) “Sunan”asarida “Niso”surasiningmerosvasiyat, ota-onaga yaxshilik, ayollarning ijtimoiy о ‘rni kabi dolzarb mavzular bilan bog ‘liq oyatlari sharhlangan hadislar orqali ochib beriladi. Ayniqsa, meros masalasidagi tafovutlar, ayol-erkakning huquqlari va bu tafovutlaming shariatdagi asoslari mufassal yoritilgan. Hadislarda bayon etilgan voqealar asosida musulmon jamiyatida adolat, ijtimoiy tenglik va huquqiy tafovutlar masalalari ham yoritilgan. Maqola hadis ilmi bilan tafsir ilmi о ‘rtasidagi bog ‘liqlikni ко ‘rsatib, Qur ’oni karim oyatlarining chuqur talqinida hadislarning о ‘rni naqadar muhim ekanini ta ’kidlaydi.

Bu maqola, sakkizinchi asrdayashab о ‘tgan musulmonlar olamiga fiqh ilmini rivojlanishiga katta yordam bergan, ixtilofli fiqhiy va aqidaviy masalalarniyechishga о 'z ijtihodlari На ко ‘maklashgan olim Abu Hanifa (rh.) ning qilgan ishlari va ularning shogirdlari, hayotyo ‘li haqida yoritilgan bo ‘lib, bugungi kundagi bir qancha diniy masalarda ularningfikrlarini inobatga olgan holda yechim topilmoqda, shuningdek bu faqih olimning ilmiy tajribasini, ustoz va shogird о ‘rtasidagi munosabatlari, olimning ilmiy qarashlarini, zamonaviy yoshlarga ibrat sifatida yozilgan.

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf Markaziy Osiyoda faoliyat yuritgan yirik ulamolaridan biri bo ‘lib, о ‘zining sermahsul ilmiy faoliyati bilan dm ahli va xalq orasida birdek chuqur hurmat qozongan. Olim tafsir, hadis, fiqh, kalom, axloq-odob, tasavvuf ijtimoiy kabi ко ‘plab sohalarga oid asarlari bilan islom ilmlari rivojiga va insoniy fazilatlarning kengyoyilishiga munosib hissa qo ‘shgan. U nafaqat mustaqil asarlar muallifi, balki ко ‘plab mashhur manbalarni о ’zbek tiliga о ‘girgan qilgan tarjimon sifatida ham faoliyat yuritgan. Allomaning asarlari ilmiy asosga va qat ’iy dalillash uslubiga ega. Shu bois, Shayxning ilmiy faoliyati bugungi kunda nafaqat dunyo ulamolari tomonidan e’tirof etilgan, balki ilmiy merosini keng kitobxonlar ommasi ham katta qiziqish hamda e ’tibor bilan о ‘rganmoqdalar.

Hanafiy mazhabi fuqaholari kitob ta ’lif etishda boshqa mazhablardan alohida ajrab turadilar. Abu Hanifa (r.h.) zamonlaridan to hozirgi kunimizgacha hanafiy mazhabida juda ко ‘р asarlar yaratilgan. О ‘sha zamonlarda Imom Muhammad yozib qoldirgan “As!” kitoblari mazhah doirasida ilk ta 'lifetilgan asarlar sanaladi. Imom Muhammad yozgan mazkur asar yana “Zohirur-rivoya " deb ham nomlanadi. Shu asarlar orqali hanafiy mazhabi butun jahonga yoyilishi uchun tamal toshi qo ‘yildi. Keyingifuqaholar ham uning kitobiga suyanib asarlar bitishgan. Ayrim faqihlar esa “Asl ” kitobiga sharhlaryozgan. Imom Muhammadning mazkur asarlari mazhah doirasida eng mo ‘tamad, doimo unga suyaniladigan, biron zarurat bo ‘Imasa unga xilof qilib bo ‘Imaydigan asosiy manha hisohlanadi. Ushbu maqolada mazkur mazvu atroflicha yoritib о ‘tiladi.

Мацолада чет тилини ўзлаштиришнинг асосий стратегиялари, фаол ва пассив ёндашувлар ўртасидаги фарқлар кўриб чиқилади. Лугат бойлигини ошириш асоси сифатида Илья Франкнингўқишуслубига, шунингдек, полиглот Като Ломб тажрибасига асосланган ҳолда сўзларни самарали ёдлаш техникаси ва контекстнинг ролига алоҳида эътибор қаратилган.

Mazkur maqolada Xitoy Xalq Respublikasining (XXR) 1949-yildan hozirgi kungacha bo ‘Igan tashqi siyosati, har bir davlat rahbari davridagi strategik yo ‘nalishlar va islohotlar tahlil qilinadi. Shuningdek, 21 -asrda Xitoyning globalyetakchilik sari intilishi, “Bir kamar - biryo ‘I ” tashabbusi, BRIKSdagi о ‘rni va manfaatlari ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Maqolada tarixiy, geosiyosiy va iqtisodiy tahlillarga asoslanilgan holda XXRning jahon siyosatidagi о ‘rni baholangan.

Ushbu maqolada V111-1X asrlarda Arab xalifaligi tomonidan Turon (Markaziy Osiyo) hududlarining egallanishi ortidan shakllangan yer-mulkchilik tizimi chuqur tahlil qilinadi. Asarda ayniqsa xarojiy yerlar, savofiy yerlar va iqtoyerlarining huquqiy maqomi, iqtisodiy funksiyasi va jamiyatdagi o'rni haqida mufassal ma Tumotlar berilgan. Muallif mavzuni yoritishda zamonaviy tadqiqotlar bilan bir qatorda, xaroj kitoblari, islomiy-huquqiy manbalar va umumiy tarixga oid manbalardan keng foydalanadi. Maqolada Arab xalifaligining soliq siyosati va uning mahalliy aholi ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta ’siri ham о ‘rganilgan. Tadqiqot natijalari Turondagi yer-mulkchilik tizimining о ‘ziga xos jihatlarini ochib beradi va о ‘ria asrlar agrar munosabatlarini anglashda muhim manba bo ‘lib xizmat qiladi.

Бу мақолада илк такфирчи фирқаларнинг пайдо бўлигии ва уларнинг салбий оқибатлари таҳлил қилинади. Хаворижлар, яъни илк такфирчилар, Али ибн Абу Толиб (р.а.)нинг халифалик даврида жамиятда пайдо бўлган ва мусулмонларнинг ўзаро бўлинишига сабаб бўлган. Уларнинг асосий хусусияти бошқаларни куфрга ҳукм к,илиш ва уларнинг крнини ҳалол санашдир. Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг ҳадисларида хаворижлар ҳақида огоҳлантирит берилган бўлиб, уларнинг хусусиятлари ва диний тафаккури қатагончи бўлган. Мақолада хаворижларнинг диний фаолияти, уларнинг такфир ҳилиш сиёсатини танҳидий шарҳлаш ва уларнинг ислом жамиятига келтирган таҳдидлари ва муаммолари ҳақида батафсил маълумот берилади. Шунингдек, мақолада хаворижларнинг тарихий аҳамияти, уларнинг такфир масаласидаги гулуви ва мусулмонлар ўртасидаги фақиҳи, козий ва уламоларнинг уларга нисбатан олиб борган позицияси кўрсатилган.

Мақолада сомонийлар ҳукмронлиги даврида қурилган Исмоил Сомоний мақбараси тарихи ҳақида сўз боради. Тадқиқотлар натижалари таҳлил этилиб, бу ерда бир неча сомоний авлодлари дафн этилгани баён этилган. Шунингдек, мақола мақбаранинг келиб чиқшии (генезиса) Ироқда жойлашган Кубба ас-Сулайбия (ёки Қуббатул хулафа) мақбараси бил ан қиёсий ўрганилган тадқиқот хулосалари билан бойитилган ҳамда мақбара вақфномаси .ҳақида ҳам маълумотлар берилган.

Ushbu maqola Muqaddas Oila nasabnomasining xristian va islom an ’anasidagi ilmiy tadqiqiga bag ‘ishlangan. Matto va Luqo Injillaridagi nasablar, ularning tafovutlari, sonli tuzilmalari va ilohiy maqsadlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, Matto rodosloviyasidagi ayollarning roli alohida yoritiladi. Islomiy qarash Imron oilasi, Qur’onda Maryam va Iso obrazlari orqali ifodalanadi. Tadqiqot Brown, Bryan, Muretov kabi klassik va zamonaviy manbalarga tayangan. Matnshunoslik, tarixiy-tanqidiy va qiyosiy uslublar qo ‘llanilgan. Maqolaning maqsadi -nasablarmng ramziy va teologik mazmunini ochih berish, shuningdek, Muqaddas oilaning nasabiga oid dinlararo talqinlar orasidagi umumiyliklarni ко ‘rsatishdir.

Янги Узбекистан даврида диний-маърифий соҳага катта эътибор берилиб, бу соҳадаги илмий тадқиқот игиларига, уларнинг натижаларида чоп этиладиган адабиётларга янги талаблар қўйилмоқда. Мазкур талаблар жамият .уаётида диний-маърифий соҳанинг нақадар муҳимлиги нуқтаи назаридан ҳаётга кириб келмоқда. Жамиятнинг асосий бўгини бўлган ёги авлоднинг диний-маърифий ҳаётдаги ўзгаришларга муносабатини ўрганиш ва тавсиялар шилаб чиқиш ҳам uty муҳим омилнинг асосий бўгинларидан ҳисобланади.

Mazkur maqola Mahmud Zamaxshariyning islomshunoslikka old asarlari tahliliga bag ‘ishlanadi. Maqola muallifi Zamaxshariy asarlari haqida ma ’himot berib ularni sohayo ‘nalishi bo ‘yicha tasniflab chiqadi. Mazkur asarlardan “Kashshof”, “Nukatu-l-i’rob”, “Ruusu-l-masoil”, ”al-Foiqfig‘aribi-l-hadis”, “Navabig‘u-l-kalim”, “Atvaqu-z-zahab fi mavaiz va-l-xutob ” asarlari haqida batafsil ma ’lumot beradi. Shuningdek, asarlaming dunyo kutubxonalarida saqlanayotgan nusxalari haqida ham to ‘xtalib о ‘tgan.

Ушбу мақолада машҳур аллома Абдуллоҳ ибн ал-Муҳаффанинг “ал-Адаб ас-сагир ” асари адаб илмининг мууим манбаларидан бири сифатида таҳлил цилинади. Асарда ахлоқ, давлат боищаруви, дўстлик, илм каби мавзулар ёритилган. Мақолада ушбу асарнинг таркибий тузилиши, асосий гоялари илмий жщатдан кўриб чинила ди. Шунингдек, “ал-Адаб ас-сагир”нинг мусулмон жамиятларидаги ахлоций тарбия ва сиёсий тафаккурга таъсири ҳам баҳоланади.

Макрлада Хожагон тасаввуфий таълимотининг асосчиси, Бухарой Шарифнинг Биринчи Пири Абдулхолиқ Ғиждувонийнинг устози Хожа Юсуф Ҳамадоний (1048-1141) асарларидан бири бўлган ‘Ъорлиқнинг инсонга бўйсундирилганлиги хақида ” рисоласида баён этилган инсоннинг ҳозирги кундаги ауамияти асосланган. Асардаги бош гоя инсонни борлиққа муносабатининг эҳтиёжи асосида бўлиши, борлицдаги неъматлардан фойдазанишдаўз уади, миҳдори, ўлчов доираси ва даражасини билиши бутун борлиқни мувозанатини сакрашга асос бўла олиши далилланган.