Jild 8 № 4 (2025)

Maqolada Buyuk Britaniyada islomshunoslik fanlarini о ‘qitishning tarixiy rivoji, akademik yondashuvlari va fanlararo metodlari tahlil qilinadi. XIX asrdagi sharqshunoslik ildizlaridan boshlab, SOAS, Oksford va Kembrij univers itetlaridagi zamonaviy о 'quv tizimlari, interaktiv dars uslublari va raqamli platformalar misolida о ‘rganilgan. Tadqiqotda Qur 'on, hadis, fiqh, siyosiy islom hamda media tadqiqotlarining integratsiyasi orqali islomshunoslikning tanqidiy va global akademik yondashuv sifatida shakllanishi yoritilgan.

Mazkur maqolada BMTning 80-yubleyi dasturida ko‘zda tutilgan barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishga doir O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning bergan taklif va mulohazlarining tahliliga bag‘ishlanadi. Shuningdek, unda Markaziy Osiyoning integratsiyalashuvida O‘zbekistonda, xususan Qozog‘istonda gender tenglikka doir davlat siyosatining amalga oshirilishidagi o‘ziga xosliklar to‘g‘risida ham tahliliy xulosalar taqdim etilgan.

Ushbu maqolada dastlab python tilida dasturlash fanining laboratoriya mashg ‘ulotlarini bajarishga ко ‘maklashuvchi mobil ilova strukturasi ishlab chiqish uchun mavjud ta’lim beruvchi tizimlar tahlil qilingan. Shuningdek, mobil ilovalarningjamiyat uchun zarurati asoslangan. Zamonaviy loyihalash tizimlari orqali python dasturlash tilini o'rgatuvchi mobil ilova strukturasi ishlab chiqilgan. Mobil ilovani ishlab chiqish bosqichlari ко ‘rsatib berilgan.

Мазкур мауолада Сурхон воуасидаги мууаддас зиёратгоуларнинг шаклланиш тарихи, уларнинг илм-фан, ислом бини, касб-уунар, тиббиёт, табиат ва жамият ўртасидаги уйгунликни ривожлантиришга yucca уўшган буюк уламолар уаёти билан боглиулиги, у ердауоки ётган кишиларни улуглаш, зиёратгоуларининг муқаддас жоиларга айланганлиги масалалари ёритилган. Шу билан бирса экотуризм, булоулар билан боглик, хўжалар коми билан аталган зиёрат объектлари тарихи, одамлар у ерга фауат зиёрат учун эмас, шифо излаб келигии каби мууим жиуатлари уам илмий маълумотлар асосида таулил уилинган.

XXI asrga kelib iqtisodiy globallashuv yanada kengayib bormoqda hamda ilm-fan va texnologiyalar jadal rivojlanmoqda. Xalqaro iqtisodiy tajribalarga ко ‘ra mamlakatning rivojlanish darajasi, ya ’ni iqtisodiyotning rivojlanishi va iqtisodiy о ‘sishi ко ‘p jihatdan mamlakatdagi investitsion jarayonlarga bog ‘liq bo ‘Imoqda. Ayniqsa, bugungi kunda investitsiya siyosati ta’sir etuvchi iqtisodiy omil sifatida o‘z о ‘rniga ega. Xar qanday mamlakatning istiqboli investitsiyalarni samarali va manzilli jalb etish holatiga bog ‘liq bo ‘Imoqda.

Ushbu maqolada Qur ’oni karimning insonlar uchun ma’naviy kuch beruvchi manba sifatidagi о 'rni ко ‘rsatib berilgan. Bugungi dunyodagi taraqqiyotjarayonlari jadal sur 'at olgan bir jarayonda diniy tushunchalarni noto ‘g ‘ri tushunish oqibatida ayrim xato fikrlarning shakllanishi yuzaga kelmoqda. Maqolada mazkur salbiy holatlarning oldini olish va noto'g'ri tushunchalarni to'g'rilash lozimligi haqida to ‘xtalib о ‘tilgan.

Ushbu maqolada Sharq mutafakkirlarining pedagogik va psixologik qarashlari tahlil qilinib, ularning ta’lim-tarbiya jarayonidagi ahamiyati ochib berilgan. Shuningdek, ulug' mutafakkirlar merosining zamonaviy tarbiya tizimida qo‘llanish imkoniyatlari ko'rsatilgan. Maqolada tarbiya jarayonida axloqiy-ruhiy tarbiya, insonparvarlik g'oyalari va ma’naviy kamolotga erishishda mutafakkirlar ilmiy merosining ahamiyati asoslab berilgan.

Ushbu maqola Markaziy Osiyo mamlakatlarida (Qozog'iston, Qirg'iziston, Tajikistan, Turkmaniston va O'zbekiston) mintaqaviy hamkorlik va integratsiyani chuqurlashtirishning asosiy yo ‘nalishlarini ко ‘rib chiqadi. Tahiti integratsiyaning siyosiy, iqtisodiy, geostrategik va ijtimoiy-madaniy shartlariga asoslanadi. Quyidagi ustuvor yo'nalishlar ajratib ко ‘rsatilgan: iqtisodiy integratsiya va savdo; energiya va suv resurslari; transport va tranzit; xavfsizlik va terrorizmga qarshi kurash; raqamli transformatsiya va ta 'Um; institutsional rivojlanish; va mintaqaviy hamkorlik formatlari. Har bir yo ‘nalish bo ‘yicha alohida mexanizmlar, amalga oshirish bosqichlari va asosiy to ‘siqlarni bartaraf etish ho ‘yicha tavsiyalar taklif etiladi.

Ushbu maqolada bnom Abu Mansur Moturidiy “Ta ’vilot al-Qur 'on ” asarida Qur 'oni karim oyatlaridagi о ‘ziga xosfasohat va uni anglash va talqin etishdagi yondashuvlar “Fotiha” surasi misolida tahlil qilinadi. Allomaning asaridan foydalanilib, ta’vil va tafsir o'rtasidagi farq, oyatlarning lug'aviy, uslubiy hatnda ma 'naviy tahliliyoritilgan. Shuningdek, Moturidiy tafsirida tilshunoslik, kalotn vafiqh ilmlarining uyg'unligi, aqliy va naqliy dalillardan foydalanishdagi muvozanat, oyatlar fasohatini ochishdagi ijtihodiy yondashuvlar tahlil etiladi.

 Ҳар бир давлатнинг ички тузилишини мустаукам ва барқарор бўлигии, унинг ортидан тараққиёт, равнақ, мустақиллик, эркинлик ва бошқа кўплаб неъматлар бўлиши ва бу улуг мақсадга эригииш учун аҳолининг турли қатламлари иштирок этими керак.
Аёллар раубар сифатида фаолият юритиши нафақат шахсий қобилият ва билимга, балки жамиятнинг унга нисбатан муносабатига, маданий қарашларга ва маънавий қийматларга ҳам боглиц. Мазкур мақолада айнан шу омиллар -маънавий цадриятлар ва маданий анъаналарнинг аёл раубарлар фаолиятидаги ўрни таҳлил этилади.

Hanafiy mazhabi Imom Abu Hanifa (rh.) sharafiga shunday nomlangan. Ammo bu olimning davrida, и mazhab sifatida to ‘liq shakllanmagan edi. Uning mazhabini asosan undan keyin kelgan shogirdlari va mashhur faqihlar rivojlantirdilar va keng miqyosga olib chiqdilar. Aynan hanafiy mazhabi rivoji Abu Hanifa (rh.) vafotidan key in и kishining shogirdlari vositasida keng ildiz ota boshlagan. Mahzabning keng yoyilishi о 'sha zamonda eng katta mansab hisoblangan qozilar qozisi lavozimida faoliyat yuritgan Abu Yusuf (rh.) hissalariga to'g'ri keladi. Imom Muhammad esa hanafiy mazhabini asosan yozgan asarlari bilan keng ко 'lamda yoyilishiga sababchi bo ‘Igan. Ana shundan so ‘ng hanafiy faqihlari soni ham ortib, natijada mazhab boshqa о ‘Ikalarda ham yanada kengroq rivoj topdi. Mazhabning kengyoyilishigaу an a bir omil esa, hanafiy mazhabi qolgan mazhablarga nisbatan yengilligida bo ‘Igan. Ushbu maqolada hanafiy mazhabi rivojiga hissa qo ‘shgan ba ’zi mashhur faqihlar haqida so ‘z yurutiladi.

Ushbu maqolada I mom A ’zam tomonidan asos solingan hanafiy mazhabida urf-odatlardan hukm olishning ilmiy-nazariy va metodologik jihatlari tahlil qilingan. Urfningfiqh ilmidagi ahamiyati, uning Qur’oni karim, Sunnat va qiyos bilan uzviy aloqalari,fiqhiy hukmlar qabul qilishdagi roll misoliar asosida ochib berilgan. Shuningdek, hanafiy fiqhi olimlarining urfga bergan ta ’riflari, shartlari, lining qo ‘llanilishiga oid ко ‘rsatmalari, zamonaviy ijtimoiy masalalar borasida hukm chiqarishdagi о 'rni ко ‘rsatib о 'tilgan.

Islomda bolalikdavri inson hayotining eng muhim va hurmatga loyiq bosqichi hisoblanadi. Islam dinida bolalarga alohida e ’tibor va mehr-shafqat bilan mimosabatda bo ‘lishga buyurilgan. Ushbu maqola bola huquqlari tarixi, islom dinida bola va bolalik davrlariga beriladigan e ’tibor, bolaning huquqlari va ularning kafolatlanishi masalalarini о ‘rganishga bag ‘ishlangan. Maqolada islom manbalari - Qur ’oni karim va sunnat, shuningdek, zamonaviy tadqiqotlarga asoslangan holda, bolaninghayoti, sog‘lig‘i, tarbiyasi, ta ’limi, mulkiy va ijtimoiy huquqlari tahlil qilinadi. Shuningdek, islom huquqida yetim bolalarga nisbatan ko'rsatiladigan g‘amxo‘rlik va ularning huquqlari alohida e ’tirof etiladi. Tadqiqot davomida islom dini qadriyatlarining bolalarga nisbatan mehr-shafqat, adolat va mas ’uliyat tamoyillariga asoslanganligi hamda zamonaviy jamiyatda bola huquqlarini ta ’minlashda muhim ahamiyat kasb etishi ко ‘rsatib о ‘tiladi.

МақоладаXIасрдаҚорахонийлар сулоласи ҳукмронлиги даврида Мовароуннаҳрда Ҳанафий фиқҳ мактабининг гуллаб-яшнаш даври кўриб чиқилади. Ҳанафий мазҳаби устунлигининг сабаблари, унинг минтақа ижтимоий-сиёсий ҳаётидаги ўрни ва маҳаллий урф-одатларга мослашиш қобилияти таҳлил қилинади. Бухоро, Самарканд ва Насаф каби илмий марказларга, шунингдек, мотуридия каломини тизимлаштиришда ҳач қилувчи роль ўйнаган Абул-Йуср ал-Паздавий ва Абул-Муин ан-Насафий каби ўз даврининг муҳим шахсларига алоҳида эътибор қаратилади. Шу бипан бирга, ҳуқуқий ва илоҳиётга оид баҳслариинг жонли мууити, хусусан, Шофеъий мазуаби билан бўлган мунозаралар ва амалий ҳуқуқшунослик нормаларининг кейинги кодификациясиўрганилади.

 Абу Ҳафс Насафий ўзининг “ Кипюбу-л-цанд ” асарида VII1-XII асрларда долзарб бўлган Марказий Осиё минтақаси халқлари миллий ва диний қадриятларини ўзида акс эттирган кутаб ҳадисларни келтиради. Бу ҳадисларнинг таҳлили бу минтақага ислом динининг илк бора кириб келган вақтда ўлкада ривоят қилинган ҳадислар илоҳиёт, тасаввуф, фиқҳ ва миллий ва диний қадриятлар масалаларига тегишли бўлганини курит мумкин.

Mazkur maqolada В Mining 80-yubleyi dasturida ko'zda tutilgan barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishga doir O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning bergan taklif va mulohazlarining tahliliga bag'ishlanadi. Shuningdek, unda Markaziy Osiyoning integratsiyalashuvida 0‘zbekistonda, xususan Qozog ‘istonda gender tenglikka doir davlat siyosatining amalga oshirilishidagi о ‘ziga xosliklar to ‘g ‘risida ham tahliliy xulosalar taqdim etilgan.

Мақолада ислом динида никоҳ, оила ва оилавий муносабатларга, оиланингмоҳияти, жамият тараққиётидаги ўрни, ота-оналар, фарзандларнинг бурчи ва масъулияти, оиладаги ахлок,, одоб тарбиясига дойр масалалар таҳлил қилинди. Шунингдек, ислом ҳуқуқида эр-хотиннниг ҳуқуқ ва мажбуриятлари қонуний никоҳ оқибатида юзага келигии ҳамда Узбекистан қонунчилигида оилани мустаҳкамлашга қаратилган амалий чора тадбирлар илмий таҳлил қилинган.

Ушбу мақолада Ҳанафий мазҳаби фиқҳ китобларида кароҳият масалаларининг қандай ёритилгани таҳлил қилинган. Мақолада турли фиқҳий манбаларда кароҳиятга оид боб ва фасллар қандай номлангани, кароҳият тушунчасининг лугавий ва истилоҳий маънолари, макруҳи таҳримий ва макруҳи танзиҳийнинг фаркрари, кароҳиятнинг еб-ичиш, кийиниш, оилавий ва ижтимоий ҳаётдаги намоён бўлиши каби йўналишлари кенг қамраб олинган. Шунингдек, кароҳият масалалари инсоннинг ахлоқий камолотини таъминлашдаги урни ҳам таъкидланган.

Ushbu maqolada YuNESKO konventsiyalari, tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida arab mamlakatlarining jahon madaniy merosidagi о ‘rni tahlil qilinadi. Arab dunyosining moddiy va nomoddiy merosi, xususan, Misr, lordaniya, SaudiyaArabistoni va Marokashyodgorliklari qadimgi va о ‘rta asrlar islom sivilizatsiyasining jahon madaniyatiga qo ‘shgan hissasini yoritib beradi. Tadqiqot natijalari arab merosining global sivilizatsiya uchun ahamiyatini, hozirgi tahdidlarni va xalqaro hamkorlik mexanizmlariga ehtiyojni ta ’kidlaydi.

Мазкур мақолада Ташкент (Шоги) да ўрта асрларда целом илмлари ривожига катта yucca қўшган олиму-фузалоларнинг етишиб чиқганлиги, Тошкентда ижтимоий-иқтисодий, маданий ва маънавий уаёт, ауоли турмуш тарзи ривожлангаилиги уақида бирламчи манбалардаги илмий маълумотлар келтирилган.
Шу билан бирга XV-XVI асрларда Тошкентда ислом маданияти ва архитектураси ривожлангаилиги, сўфийлик ривожи, олимлар, азиз авлиёлар цабрлари устига мақбаралар қуриш, улар атрофида масжид-мадрасалар, минора, уовузларнинг қурилиши, уларга вақфдан мулк ажратилганлиги, у жойлар маънавий марказ бўлганлиги уақида қимматли маълумотлар баён цилинган.

Ushbu maqolada XIX asrda Tashkent shahridafaoliyat yuritgan madrasalarning ta ’Um tizimi, ularning ilmiy va ma ’naviy hayotdagi о ‘rni tahlil qilinadi. Manbalarda keltirilgan ma ’lumotlar asosida о ‘sha davrda mavjudbo ‘Igan madrasalar soni, mashhur madrasalar - Xoja Ahror, Ko’kaldosh, Eshonquli dodhoh va Baroqxon madrasalarining tarixiyoritilgan. Shuningdek, bu madrasalarda о ‘qitilgan asosiy fanlar - Qur ’on va tafsir, hadis, fiqh, arab till, mantiq va adabiyot ho ‘yicha ta ’Um jarayonining mazmuni ochib berilgan. Maqolada Tashkent madrasalarining diniy-ma 'naviy rivojdagi о ‘rni, ulamolamingjamiyat hayotiga qo ‘shgan hissasi ham ко ‘rsatib о ‘tilgan. Ushbu tadqiqot Toshkentdagi tarixiy madrasalar faoliyatini chuqurroq о ‘rganish va о 'tmish ta 'Urn an ’analarini anglashga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada “hukmdor maslahatchisi ” degan nomga sazovor bo ‘Igan Jaloliddin Muhammad Qoiniy va uning “Nasoyih-i Shohruxiy ” asarining ahamiyati tadqiq qilingan. U Shohrux Mirzo davrida yashagan va uning e ’tiborini qozongan. Hirot shahrida muhtasiblik lavozimida faoliyat yuritgan. Jaloliddin Qoiniy huquqshunos, muhaddis va voiz bo ‘Igan. Jamiyatda islomiy qadriyatlarni mustahkamlashga intiIgan. Turli buzg ‘unchi oqimlarga qarshi qat 'iyat bilan kurashgan va ularning ко ‘plarini to ‘g ‘ri yo ‘Ini topishiga sababchi ho ‘Igan. “Nasoyih-i Shohruxiy ” asarida asosan hukmdorga diniy yo ‘l-yo ‘riq ко ‘rsatish, siyosiy maslahatlar berish va adolat tamoyillarini tushuntirish masalalari ilgari suriladi. Mazkurasar Temuriy Shohrux Mirzo davriniyoritishda juda ahamiyatlidir

Ушбу мақолада XIX-XX аср бошларида Бухорода мадрасаларнинг мусулмон таълим тизимидаги ўрни ва аҳамияти таҳлил қилинган. Манбаларга асосланган ҳолда таълим жараёнининг тузилиши, даре дастурлари ва мадрасаларнинг ижтимоий-диний ҳаётдаги роли ёритилган. Мақолада мадрасалар фақат диний таълим марказлари эмас, балки илм-фан, ҳуқуц ва фалсафа соҳаларидаги асосий билим муассасалари эканлиги, Бухоронинг маънавий маданиятини шакллантиришда муҳимўрин тутгани таъкидланади.

Ushbumaqolada«YangiO'zbekiston» strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar sharoitida xorijiy tillar, xususan, arab tiliga bo Igan talabning transformatsiyasi chuqur tahlil qilinadi. О ‘zbekistonning arab dunyosi bilan geoiqtisodiy va madaniy-gumanitar aloqalari kengayib borayotgani til o'qitish tizimi oldiga yangi vazifalar qo ‘yayotgani asoslanadi. Maqolada arab tili о ‘qitirvchilarini tayyorlashdagi an 'anaviy yondashuvning bugungi kun talablariga nomuvofiqligi, mavjud ziddiyatlar ochib berilgan. Muammoning yechimi sifatida bo 'lajak mutaxassisning fdologik. pedagogik-psixologik. madaniyatlararo muloqot, innovatsion-kreativ va amaliy tarjimonlik ко nikmalarini о ‘z ichiga olgan kompleks kompetensiya modeli taklif etiladi. Mazkur modelni amaliyotga joriy etish bo ‘yicha strategik tavsiyalar ilgari suriladi.

Мақолада Бухоро давлат музей-кўриқхонаси фондида сақланаётган “Равзат ус-соликин" ноши қадимий кўлёзма ҳақида, унинг сарлавҳалармундарижасияъниқўлёзмадагибасмала, ҳамду сано, муножотдан бошлаб, колофондаги матнларгача қисмида нималар акс этганлиги ҳақида қисқача маълумот берилган. Шунингдек, мақолада тасаввуф ва баъзи мутасаввуфларга доир қимматли маълумотлар ривоят, ҳикоя тарзида назм ва насрда баён қилинганлиги, Нақшбандийлик тариқатини эътироф этиб, сохта тариқатчилик, гояларига жуда кескин фикрлар кўллангани ҳақида ҳам баён қилинди. Мақолада нафақат матний жиҳатдан балки қўлёзмага хос кодикологик жщатдан ҳам маълумот беришга ҳаракат қилинди. Қўлёзманинг хос хусусияти ҳақида гап кетганда хаттотлар ва уларнинг матн кўчиришдаги услублари ҳақида ҳам тўхталиб ўтилди.

Ушбу мақола Саккокийнинг араб филологияси бўйича фундаментал асари — “ Мифтоҳу-л-улум ” (Илмлар Калити) даги синтактик ўзгаришлар ва уларнинг юзага келиш сабабларини н аз арий-ам алий жиҳатдан чуқур ёритишга багишланган. Тадқиқотда мазкур асарнинг наҳвга оид қисмидаги айрим грамматик қоидалар, хусусан, сўзларнинг келишик категориясидаги ўзгариш тартиби, алоҳида турланишга зга сўзлар ва сўз бирикмаси тузилишида юз берган нозик фарцлар таллия этилади.

Ушбу мақолада машҳур мутафаккир Имом ал-Мотуридий илмий мероси ҳамда мотпуридийлик мактаби вакиллари Абулмуин ан-Насафий ва Саъдиддин ат-Тафтазонийнинг дунёнинг турли илмий муассалаларида сакушнаётган қўлёзмаларига дойр маълумотлар баён цилинади. Бунда мотпуридийлик мактаби вакилларининг ал-Мотуридий ақидавий қарашларини тизимлаштириш ва ривожлантиришга қаратилган фаолияти уам тилга олинган. Шунингдек, угибу олимлар ёзма меросининг тарқалиш географияси, уларнинг калом илмининг кейинги асрлардаги ривожига таъсири ҳам кўрсатиб ўтилган. Тадқиқот қўлёзма меросни ўрганиганинг интеллектуал ривожланишни тушунишдаги аҳамиятини ёритиб берган.

Ислом ол амида Имом ал-Бухорий, ат-Термизий, ал-Мотуридий ва бошқа кўплаб "Имом” даражасига сазовор бўлган алломалар қаторида Имом Абу Бакр Каффол Шоший (904-977) алоҳида ўрин тутади. Замондошлари уни ҳурмат б ил ан "Ҳазрати Имом ” деб аташган.
Бу зотнинг тўлиқ исми - Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил Қаффол Шоший бўлиб, араб манбаларида унга алоҳида ҳурмат бажо келтириш учун номига "катта ”, "улуг ” маъносини ифодалайдиган "ал-Кабир ” сўзини қўшиб ёзадилар. Аллома моҳир ҳунарманд бўлиб, қулфсозликда шуҳрат қозонганлиги боис "ал-Қаффол” яъни, қулфчи, қулфсоз деган ном билан эъзозланган ва бу сўз у ни н г тахаллусига анланиб кетган.
Ушбу мақолада Каффал Шошийнинг ҳаёти ва илмий фаолиятиўрта аср араб манбаларида асосида тадқиқ қилинган. Ўрта аср араб муаллифлари Қаффол Шошийни буюк аллома деб аташган. У ўз даврининг имоми, шунингдек, ислом илмлари - фиқҳ, ҳадис, фиқҳ асослари (усул) ҳамда тилшунослик каби соҳаларда беқиёс олим эди. Қаффол Шошининг номи Магрибда (Ғарбда) ҳам, Машриқда (Шарқ) ҳам машҳур бўлган.