Jild 7 № 2 (2024)

Мақолада ислом ҳуқуқи тамойилларига оид вақф ва мерос мавзусининг ўзаро алоқадорликдаги шарҳлари, фиқҳ ва фатволардаги вақф мулкини бошқариш ҳуқуқининг ривожланиш босқичлари ёритиб берилган. Тарихий ҳужжатлар таҳлилига кўра вақф мулклари юқори мартабали, нуфузли бой-бадавлат шахслар томонидан таъсис этилган. Буларга хон ва унинг оила аъзолари, йирик ер эгалари, амирлар, ислом дини арбоблари, савдогарлар кирган.

Юридик фанлари доктори, профессор Абдулҳаким Шаръий Жузжоний домлани 1980 йиллардан биламан. Мана шу вақтларда Домлани Ўзбекистон Фанлар академиясининг Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти, Тил ва адабиёт институти, Ҳамид Сулаймонов номидаги Қўлёзмалар институтлари илмий жамоатчилиги яхши танир эди. Мен бу вақтда академик Азизхон Қаюмов раҳбарлигида Ҳамид Сулаймонов номидаги Қўлёзмалар институтида илмий ходим бўлиб ишлар эдим. Академик Азизхон Қаюмов Шаръий Жузжонийни олим сифатида жуда ҳурмат қилар эдилар, домла билан тез-тез суҳбатлашиб турардилар. Азизхон Қаюмов форс, туркий тиллар ва адабиёти бўйича кучли мутахассис бўлганликлари учун Домла билан жуда кенг қамровли мавзулар доирасида суҳбатлашишар эди. 

Ushbu maqolada yoshlarni smartfonlardan foydalanishini monitoring qiluvchi tizimni flutter freymvorki orqali ishlab chiqish keltirib o‘tilgan. Tizimni ishlab chiqish jarayoni ketma-ketligi bayon qilingan. Tizimda ota-ona qurilmasi va farzand qurilmasi uchun bo‘limlar ishlab chiqilgan. Ota-onalar farzandlarining mobil qurilmalarini monitoring qilish jarayonlari ishlab chiqilgan.  

maqolada sun’iy intellekt tizimlar, ularni qo ‘llash sohalari,  sun’iy intellekt tizimlardan foydalangan holda antivirus dasturini yaratishda algoritmlar, ishlab chiqish, zamonaviy dasturlash tillari, ulardan maqbulini tanlash, zararli dasturlar holati va xususiyatlarini o‘rganishda avvalo sun’iy intelekt algoritmlarini o’rganish,  algoritm ishlab chiqish jarayonlari, ekspert tizimni ishlab chiqish algoritmini tuzib olish, SI tizimini yaratish uchun eng maqbul dasturlash tilini tanlash, antivirus dasturini   yaratilish jarayoni keltirib o ‘tilgan  va tushuncha berilgan.

Мазкур мақола тасаввуф таълимоти ва амалиёти тарихининг муҳим босқичларидан бири бўлган зуҳд масаласига бағишланган. Маълумки, Ҳасан Басрий зуҳд босқичининг асосчиларидан биридир. У тасаввуф тарихида “Басра мактаби” деб аталган илмий мактаб асосчиси ҳисобланади. У зоҳидлик ҳаракатининг диний асосларини яратади. Шогирди Абдулвоҳид ибн Зайд зуҳд таълимотини ривожлантирар экан, илмни иккига, яъни ботин ва зоҳир илмларига бўлади. Абдулвоҳид ибн Зайд тасаввуф таълимотининг илк босқичи ҳисобланган зуҳд қарашларига бир қанча қўшимчалар киритиб, уни бойитади.

Zamonaviy davlatning rivojlanish holati, birinchi navbatda, jamiyatning intellektual salohiyatiga, jumladan, pedagogning kreativlik sifatlariga ega boʼlishi taqozo etiladi. Jamiyatda ta’lim mazmuni va sifati masalalari ustuvor hisoblanadi. Ushbu maqolada talablarda kreativlik sifatlarini rivojlantirishning samarali yoʼllari, kreativlik sifatlariga ega boʼlishlari uchun oʼquv va tarbiya jarayonida yangi gʼoyalarni yaratish haqidagi fikrlar yoritib berilgan.  Pedagogning kreativlik sifatlariga ega boʼlish uning shaxsiy qobiliyatlari, tabiiy va ijtimoiy quvvatini, kasbiy faoliyatni sifatli, samarali tashkil etishga yoʼnaltiradi.

Маданиятлараро мулоқот мустақил соҳа сифатида, XX асрнинг ўрталарида шаклланди. Маданиятлараро коммуникация назарияси – бу  маданиятлараро жараённи тавсифловчи, унинг тил орқали реаллашиши, ушбу жараёнда юзага келиши мумкин бўлган тўсиқлар ва коммуникатив муваффақиятсизликларнинг сабабларини ўрганувчи мустақил соҳа саналади.  Шу боис, ушбу мақолада “маданиятлараро мулоқот” тушунчаси, маданиятлараро коммуникация назариясининг таянч хусусиятлари, терминологик аппарати ҳақида сўз юритилади.

Maqolada bugungi kunda mavjud yahudiy jamoalarining o‘ziga xos jihatlari va ularning etno-madaniy xususiyatlari haqida ma’lumot berilgan. Jumladan, ashkenaz, sefard va mizraxim yahudiy jamoalarining skahkllanishi, tarixiy va etnik kelib chiqish omillari keltirib o‘tilgan. Shu bilan birga Sharqiy hududlarda yuzaga kelgan jamoalardan biri sifatida – buxoro yahudiylarining ba’zi tasnifiy jihatlari ko‘rib chiqilgan.

Mazkur maqolada bugungi kunda milliy va global darajada xavfsizlik hamda barqarorlikni ta’minlashdagi eng asosiy muammolardan biri bo‘lgan din niqobidagi ekstremizm va radikalizm muammosi, unga qarshi kurashning huquqiy asoslari tahlil qilingan. Shuningdek, din niqobidagi ekstremizm va radikalizmga qarshi kurashning milliy va xalqaro huquqiy normalari kontent tahlili amalga oshirilgan. Bunda, ekstremizm va radikalizmga oid jinoyatlarda qo‘llaniladigan normalari mazmuni ochib berilgan hamda nazariy yondashuvlar umumlashtirilgan holda xususiy xulosalar shakllantirilgan.

Мазкур мақола зардуштийликда яхшилик ва ёмонлик қарама-қаршилиги ҳамда ёвузликнинг чексиз қиёфаларининг руҳий - ахлоқий кўринишларига бағишланган. Инсон дунёнинг синов майдонларида фақатгина эзгу ишлари билан дангасалик, зиқна, очофат, хотирасизлик, андишасизлик каби фикрий хислатларни инкор этиши ва йўқотиши мумкин. Шунингдек, мақолада инсон ҳаёти давомида турли ҳолатларга дуч келиши, унинг табиатида ҳалимлик, босиқлик, камтарлик, сабрлилик, ҳаё, андиша каби яхши хулқлар қаторида ғазаб, рашк, аразлашиш, гина-кудрат каби руҳий ва фалсафий-ахлоқий масалалар таҳлил қилинган.

Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston tashqi siyosatida turkiy davlatlar tashkilotining o‘rni va ahamiyati, ishtirokning tarixi hamda zamonaviy bosqichi, kelgusidagi istiqbollari tahlilini amalga oshirish va tavsiyalar berishdan iborat. Maqolada O‘zbekistonning TDT dagi ishtiroki, uning nazariy asoslari, zamonaviy jihatlari o'rganilgan. Davlat rahbarlarining oliy darajadagi uchrashuvlari, davlat hukumat vakillarining keng va tor doiradagi yig‘ilishlari va undan ko‘zlangan maqsadlar shuningdek, ushbu aloqalardan kutilayotgan istiqbollar muhokama etilgan hamda nazariy takliflar ishlab chiqilgan.

Qur’oni karimning “Nur” surasida birinchi oyatlardan boshlab, munofiqlar keltirgan uydirmani so‘ngan deb ta’riflab, keyin mo‘minlardan zino voqeasiga guvohlarning yo‘qligi va ayblanuvchining aybi isbotlanmaganligi sababli bu yolg‘on ayblovni rad etishlarini va oddiy yo‘l bilan uni ochiq-oydin uydirma deyishlarini ta’kidladi.Ifk so‘zi tuhmat, so‘nish va ochiq yolg‘on ma’nolarini bildiradi. “Al-Ifk” hadisi sharqshunoslar yoki Sharqdagi nasroniy ilohiyot olimlarining ixtirosi emas, balki Qur’oni karimda yozilgani kabi munofiqlarning uydirmalaridan biri bo‘lib, Quraysh va Quraysh qabilalarining botilliklaridan oldin ham qayd etilgan. Bu esa Qur’onning sahihligi va bashoratning to‘g‘riligi haqidagi argumentlariga misoldir. Biroq sharqshunoslar zino masalasini islomiy hodisa sifatida ko‘rsatishdi, go‘yo mo‘minlarning o‘zlari fahsh ayblovini ko‘tara boshlaganlar va ular, albatta, munofiqlar to‘qib chiqargan axloqsizlik ayblovidan Hazrat Oyishaning begunohligini isbotlay olmadilar. Hazrat Oyisha (r.a.)ning tarjimai holi uning iffatli ekanligiga muhim dalilidir, xuddi Payg‘ambar (s.a.v.)ning tarjimai holi uning payg‘ambar ekanligiga dalil bo‘lgani kabi.

 Ushbu maqolada inson uchun juda muhim hisoblangan salomatlik ne’mati hamda reproduktiv salomatlik to‘g‘risida so‘z boradi. Bilamizki, reproduktiv salomatlik – bu farzand ko‘ra olish qobiliyatini o‘zida mujassam etuvchi, uning vujudga kelishida ishtirok etuvchi erkak va ayolning jismoniy, ruhiy salomatligi va ijtimoiy farovonligi holatidir. Zamonaviy hayotimizda yosh oilalarda yuzaga kelayotgan muammolarning aksariyati er-xotinlarning turli reproduktiv kasalliklarga chalinganligi natijasida ham yuzaga kelmoqda. Bu kabi masalalarda tarixiy tajribani ham o‘rganish, ularning reproduktiv salomatlik borasidagi qarashlarini tahlil etish ham bugunimiz uchun anchayin dolzarbdir.

Mazkur maqolada axborotlashgan jamiyatda bolalar ma’naviyati, ahloqi va ruhiyatiga salbiy ta’sir etuvchi omillar tahlil etilgan. Bolalarni ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilishning milliy huquqiy asoslari va javobgarlik masalalari tizimli ravishda o‘rganilgan. Shuningdek, maqolada bolalarni ma’naviy xatarlardan himoyalash va ularda ma’naviy immunitetni rivojlantirish masalalari bayon qilingan. Tahlillardan kelib chiqib, muammoni bartaraf etishning nazariy va amaliy asoslarini rivojlantirishga oid taklif va mulohazalar ishlab chiqilgan.

Саййид Низомиддин Муҳаммад Маъсум ибни Сафоий Ҳусайний Термизий XVI-XVII асрларда Ҳиндистонда илмий-ижодий фаолият олиб борган. Ушбу мақолада мутафаккирнинг ҳаёти, бой адабий мероси тавсифи, шеъриятнинг маъно-мазмуни таҳлилга тортилган. Мутафаккир борасида тарихий ва замонавий манбаларда келган маълумотлар адабий-манбашунослик ва матншунослик услуби асосида ўрганилиб, мавзуга алоқадор илмий хулосалар берилди. Мақола сўнгида Ҳиндистон диёрида фаолият олиб борган Термизийларнинг фаолият йўналиши фактик маълумотлар билан кўрсатиб ўтилди.

Мақолада Марказий Осиёдаги Биринчи Ренессанснинг юзага чиқишида минтақада ислом бошқарувининг қарор топиши оқибатида мусулмон сулолалари ҳукмдор, амалдор ва давлат хизматчиларининг илм-фан ва таълимга катта эътибор қаратганликлари асосий омиллардан бири бўлганлиги манбалар ва илмий адабиётлар асосида ёритилган. Шунингдек, Ix-xiI асрларда давлат манфаатларидан келиб чиққан ҳолда масжид, мадраса ва илмий марказлар шариатга мувофиқ савобни тўлиқ қилиш мақсадида фақатгина шахсий маблағлардан бунёд этилгани Иброҳим ибн Насрнинг Тамғач Буғрохон мадрасаси, Шамс Мулкнинг Намозгоҳ масжиди, салжуқий Султон Санжар томонидан қурдирилган Қусамия мадрасаси мисолида исботланган.

Ушбу мақолада XI-XII асрларда “Буюк Салжуқийлар” номи билан ҳукм сурган сулола даврида фаолият олиб борган олимлар, уларнинг асарлари ва Ислом цивилизаяси ривожига қўшган улкан ҳиссалари тўғрисида фикр юритилади. Шунингдек, мақолада ўрта асрларда машҳур бўлган Низомия мадрасалари фаолияти ҳақида ҳам сўз боради.

ХХ асрда Хитой адабиёти жуда катта ўзгаришлар ва янгиланишларни бошдан кечирди ва роман жанри бу даврнинг энг кўзга кўринган ҳамда таъсирли жанрларидан бирига айланди. ХХ аср Хитой романи мураккаб сиёсий, ижтимоий ва маданий ўзгаришларни, шунингдек, хитой жамияти дуч келган асосий мавзулар ва муаммоларни ўзида акс эттиради. Ушбу мақолада ХХ аср Хитой адабиётида роман жанрининг ривожланиши, унинг тематикаси ҳамда Хитойнинг адабий ва маданий тараққиётига кўрсатган таъсирини кўриб чиқилган. Мақолада замонавий хитой адабиётида роман жанрининг ривожланиш тамойиллари хронологик тартибда ёритилган бўлиб, шунингдек, хитой адабиётининг ёрқин вакили Юй Ҳуа қаламига мансуб "Яшаш" ("Жизнь") романи таҳлил қилинади.

Ushbu maqolada  mamluklar, ularning kelib chiqishi, XIII-XV asrlarda ular tomondan Misr hukumatining boshqarilishi, turkiy tillar, xususan qipchoq tilining yuzaga kelishi, uning o‘sha davrdagi ahamiyati, mamluklar davrida fan va madaniyatning gullab yashnaganligi haqidagi ma’lumotlar tadqiq etiladi, hamda Misr, Suriya, Oltin O‘rda va Markaziy Osiyoda yaratilgan arab-qipchoq tilidagi lingvistik va leksikografik lug‘atlar ko‘rib chiqiladi.

Zamonaviy Afg‘oniston yozuvchisi Asadullo Habib аsаrlаridа аsоsаn nоchоr xаlq vаkillаrini bоsh qаhrаmоn sifаtidа tаnlаb оlingаn, hаyоtning bоr qiyinchiliklаrini bоshdаn kechirgаn kаmbаg‘аl insonlаrning аyаnchli аhvоli rо‘yi-rоst vа tа’sirli yоritilgаn. Adibning badiiy tasvir mahorati naqadar beqiyos ekaniga birgina “آفتاب گرفتگی” (“Quyоsh tutilishi”) hikоyаsini tahlili davomida guvoh bo‘ldik. Jаmiyаt hаyоtidаgi nuqsonlar, аdоlаtsizlik, sinfiy tengsizlik sаbаb qаshshоqlаshgаn оilаlаrning bоylаr qо‘lidа о‘yinchоq bо‘lishi, kuzatishimiz mumkin.

 ushbu maqolada Saudiya romanining shakllanishi va rivojlanishining xususiyatlari muhokama qilinadi. Shuningdek, ushbu maqolada romanning rivojlanishi va shakllanish bosqichlari davriylashtirilgan. Asarlarni tahlil qilish misolida taniqli saudiyalik yozuvchi yozuvchilarning asarlari, masalan: Abdul-Quddus Al-Ansoriy, Ahmad as-Sibay, Ibrohim An-Nosir, Damanxuri, Al-Magribi, Al – Javahiri, rida xuxu va boshqalar. 

Барча тиллар каби араб тилида ҳам феъл алоҳида сўз туркуми ҳисобланиб, замон ва майлларда тусланади. Араб тилшунослари феълнинг тусланишини تصريف  деб аташади ва унинг  ўтган, ҳозирги-келаси замон ҳамда буйруқ майли каби уч хил турини кўрсатишади. Бундан кўриниб турибдики, араб тилида феълнинг ҳозирги ва келаси замонлари битта замон сифатида берилган, шунингдек, буйруқ майли ҳам бошқа майллардан фарқли равишда тусланиш турларидан бири сифатида келтирилган. Феълларнинг тусланишига таъсир қилувчи омиллар мавжуд бўлиб, бу омиллар лафзий ва маънавий каби турларга бўлинади. Феъл эъробига таъсир қилувчи лафзий омиллар ҳарф ва феъллардир. Исм феълни тусланишига омил бўла олмайди.

E’not tovushdoshlikka asoslangan badiiy san’atlardan biri bo‘lib, nazmda ham, nasrda ham qo‘llanadi. U «tazyiq», «tashdid» va «iltizom-i luzum mo lo yalzam» deb ham yuritiladi va bu nomlarning eng so‘nggisi mashhur hisoblanadi. Mazkur maqolada balog‘atshunos olimlar, xususan Atoulloh Husayniyning e’not san’ati xususidagi qarashlari tahlil qilingan, uning kam qo‘llaniladigan murakkab san’atlardan biri ekani dalillangan.

Мақолада ҳанафий мактабининг машҳур вакили, атоқли муфассир, фақиҳ, имом Ҳофизиддин Абул Баракот Насафийнинг “ал-Мустасфо” асари ҳақида сўз юритилган. Асарнинг ёзилиш тарихи, ўзига хос услублари ҳақида маълумотлар берилган. Шунингдек, унда келтирилган фиқҳий масалалар Қуръони карим оятлари ҳамда ҳадиси шарифлар билан далилланиб, алломанинг фикрлари билан янада бойитилган.