Jild 7 № Special Issue 3/2 (2024)

Султон Увайс Қараний “Икки жаҳон қуёши”, “Яман юлдузи”, “Тобеийларнинг энг афзали” сифатларига сазовор бўлган зоҳидлик, тақво ва парҳезкорлик билан машҳур бўлган буюк тобеийлардан ҳисобланади. У хокисор бўлган, ўзини жуда ҳам камтар тутган, маънавий ҳаёти бошқаларникидан тубдан фарқ қилган, маънан бақувват, иродаси мустаҳкам, комил инсон бўлган. Увайс Қараний Аллоҳ таолони таниган инсонга кумуш ва олтиннинг қадри бўлмаслиги, доимо инсонларни яхшиликка буюриб, ёмонликлардан қайтариш зарурлиги, ҳар қанча қийинчилик ва машаққат бўлмасин ҳақни сўзлаш лозимлигини таъкидлаган.

Дунёда энг кенг тарқалган диний эътиқодлардан бири бўлган ислом дини асрлар давомида турли сиёсий ва ижтимоий вазиятларга ўзаро бағрикенглик ҳамда тинчликпарварлик билан ёндашуви орқали ўзининг тинчлик ва эзгулик дини эканини исботлаб келмоқда. Тарих мусулмонларнинг Ҳудайбия сулҳи, Макка фатҳи ва Қуддуснинг халифа Умар ҳамда Салоҳиддин Айюбий томонидан фатҳ қилинишида турли дин вакилларига кўрсатган бағрикенглик ва тинчликпарварлик сиёсатини ҳамон унутган эмас. Айниқса салом шаҳри Қуддуснинг мусулмонлар томонидан илк марта фатҳ қилинганида бу ерда яшовчи аҳолининг ҳаёти ва динларига халифа Умар томонидан берилган омонлик аҳди исломнинг эзгулик дини эканлигининг яққол ифодасидир.

Hozirgi davrda Markaziy Osiyo hududida boshqa mayda diniy jamoalar qatorida istiqomat qilib kelayotgan shia jamoalari tarixi, ya’ni ularning Markaziy Osiyoga kirib kelishi, jamoa sifatida shakllanishi, hayot tarzi, ularning tariximizda tutgan o‘rni, urf-odatlari, an’analari, shialik vakillari e’tiqodi asosida hududimizda yuzaga kelgan qadamjolar masalasi O‘zbekiston tarixshunosligi, islomshunosligi, etnografiyasi va madaniyati nuqtai nazaridan hanuz chuqur va tizimli tadqiq etilmagan. Maqola Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekistondagi “eroniy” etnik guruhi misolidagi shia jamoalari tarixi va madaniyatining tahliliga bag‘ishlangan.Chunki shia jamoalari bir қancha asrlar davomida O‘zbekistonning siyosiy, ijtimoiy-madaniy hayotida o‘ziga xos ahamiyatga ega бо‘lib kelmoqda va bu hududda istiqomat qiluvchi boshqa diniy jamoalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan.

Ислом динининг асосий манбаси ҳисобланган Қуръони каримдаги “ислом” лексемасининг турли маъно оттенкаларини семантик нуқтаи назардан таҳлил қилиш, бу тушунчанинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва ислом таълимотидаги ўрнини аниқлашда муҳим аҳамият касб этади. Мазкур мақола сўнгги илоҳий динга ўз номини берган ислом лексемаси семантик майдонининг маъно хусусиятлари тадқиқига бағишланади. Slm ўзаги ва унинг турли контекстларда қўлланган ҳосилалари ҳамда маъно оттенкалари диахроник семантик усул асосида таҳлил қилинган.

Ushbu maqolada Ya’qub Charxiyning tasavvuf pirlarining suhbatlari hamda ustoz-shogirdlik munosabatlari haqida “Risolai unsiya” risolasidagi ma’lumotlar keltirilgan. Mutasavvifning aslida risoladan yozishdan maqsadi Bahouddin Naqshbandning muridlariga tariqatning odobi, usullari haqidagi suhbatlari hamda ustozi Alouddin Attorning hayot yo‘lini yoritishdan iborat bo‘lgan. Bahouddin Naqshband Ya’qub Charxiyga zikr ilmini o‘rgatishga ustozlik qilgan bo‘lsa, tariqatga kamolotga yetishiga Alouddin Attorning o‘rni beqiyos hisoblanadi.

Мақолада ислом динининг асосий манбалари бўлган Қуръон ва ҳадисда келган тинчлик ва ҳамжиҳатликни баёни ўрганилиб, бутун инсоният учун муҳим ҳисобланган тинчлик ва адолатга чақириш, ғазаб, нафрат, душманлик, бузуқлик ва шафқатсизлик каби иллатлардан холи бўлиш асосий мақсад эканлиги баён этилган. Тинчлик – ҳаётнинг ҳам, ислом динининг ҳам моҳияти ва зарурати. Тинчлик Аллоҳ таоло бутун инсониятга инъом этган энг улуғ неъматдир. Ислом дини тинчлик тушунчасини ўзининг бош ғояси ва муҳим шиорига айлантириб, тинчликни асраб-авайлаш ва барқарорликни таъминлаш йўлида инсонлар ҳамжиҳатлик ва бирдамлик билан ҳаракат қилиш ва ўзаро адоватга барҳам бериши лозимлиги баён этилган.

Islom – bu insoniyat tarixida eng keng tarqalgan dinlardan biri boʻlib, u ezgulik, tinchlik, tenglik, adolat va xayr-ehson qadriyatlariga asoslangan. Bu muqaddas din ta’limotlariga ko‘ra, insonlar bir-birlariga nisbatan mehribonlik, rahm-shafqat va hurmat bilan munosabatda bo‘lishlari kerak. Islom dini musulmonlar uchun hayot tarzini belgilaydi, ularning eʼtiqodlari, axloqi va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarini shakllantiradi.

Мақолада ислом динининг тинчлик ва бағрикенгликка тарғиб этувчи эзгу моҳияти, Қуръон ва суннатда баён қилинган ҳамжиҳатликка қаратилган ғоялар ёритилган. Шунингдек, исломни зўравонлик билан боғловчи нотўғри тушунчалар, хусусан, жиҳод тушунчасини нотўғри талқин қилинишининг салбий оқибатлари баён қилинган. Шу билан бирга исломда турли миллат ва дин вакиллари ўртасида ҳамжиҳатликнинг тарғиб қилиниши, бу борада “Мадина конституцияси”нинг аҳамияти очиб берилган.

Мақолада IX асрда яшаган тарихчи ва шоир Аҳмад ибн Яҳё Балозурийнинг ҳаёти, устозлари ва илмий фаолиятига оид маълумотлар ўрта аср манбалари асосида тадқиқ этилган. Мақолада Аҳмад ибн Яҳё Балозурий ҳаёти ҳақида маълумот берган тарихчилар, уларнинг асарлари, Аҳмад Балозурийнинг Бағдоддаги фаолияти, устозлари ва шогирдлари ҳақидаги маълумотлар, тарихчининг илм олиш учун Шомга бориши, у ердаги устозлари, сўнг Бағдодга қайтиши ва халифа саройида надимлик вазифасида ишлаши каби масалалар ёритилган. Шунингдек Балозурийнинг илмий фаолияти, унинг “Футуҳу-л-булдон”, “Ансобу-л-ашроф”, “Аҳду Ардашер” каби асарлари тўғрисида маълумот берилган.

Мақолада эзгулик, поклик, инсонийлик, бунёдкорликка йўғрилган юксак ғоялар ўзбек мумтоз адабиётида образлар ва тимсоллар воситасида бадиий ижоддаги талқини масаласи Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Яссавий, Алишер Навоий, Сўфи Оллоёр, Бобораҳим Машраб каби ижодкорларнинг лирик меросидан парчалар олинган ҳолда таҳлилга тортилган. Шунингдек, мумтоз ижодкорларнинг адабий меросида эзгулик ғоялари тасаввуфий тушунча ва мажозий образлар уйғунлигида бадиий ёритилиши таҳлиллар ҳамда умумлашма фикрлар орқали очиб берилган.

Ushbu maqolada XI-XII asrlar mashhur olimi Muhammad iбn Abdulkarim Shahristoniy qalamiga mansub “al-Milal va-n-nihal” asarida dinlarga bo‘lgan munosabat yoritilgan. Olim o‘z asarida dinlarni obyektiv tadqiq etgan. Allomaning dinlarga bo‘lgan bag‘rikeng munosabati bugungi kunda dinlararo muloqotni to‘g‘ri tashkil etishda dasturulamal bo‘lib xizmat qiladi.

Калом илми бўйича дастлабки асар қачон ёзилган? Калом илми вужудга келган вақтдан буён қандай номлар билан танилган? Мусулмонлар ўртасида эътиқодий баҳс-мунозаралар бошланишига нималар сабаб бўлган? Қуръон ва суннат асосидаги калом илми ҳақида қачондан бошлаб сўз юритилган? Мақолада ушбу каби саволларга жавоб топиш мумкин.

Ушбу мақолада Имом Термизийнинг “Шамоил ал-Муҳаммадия”номли асари ҳақида илмий таҳлиллар берилган. Шунингдек, асарнинг турли шарҳлари ҳақида сўз юритилади. “Шамоил ал-Муҳаммадия”га битилган шарҳлар ва уларнинг ўзига хос хусусиятлари ҳақида батафсил маълумот берилади.

Тинчлик тушунчаси ислом динида Яратган томонидан берилган неъмат сифатида қаралади. Бундай қараш унинг қадри юқорилигини англатган. Шунинг учун, исломда ҳар бир мусулмон кишисидан уни асраш ва ўз вақтида қадрига етиш талаб этилган. Ушбу мақолада тинчлик тушунчаси диний ва замонавий манбалардан далиллар келтириш орқали қиёсий ўрганилган. Бу борадаги маълумотлар мусулмон оламида машҳур бўлган шахсларнинг асарларини тадқиқ қилиш йўли билан келтирилади.

Maqolada Faxruddin Ali Safiyning “Rashohotu aynil-hayot” asaridan o‘rin olgan tasavvufning yirik namoyondasi bo‘lmish, Bahouddin Naqshband asos solgan, tariqat yo‘li va rashhalari falsafiy jiҳatдан tahlil etiladi. Islom - ezgulik dini ҳisoblanib, barcha mutasavvuflar rashhalarida bu mavzuga alohida yondashganlar. Inson nafsini doimo pok saqlashi, har davrda ogoh va ziyrak bo‘lishi rashhalarning asl ma’nosini tashkil etadi.

Temuriylar davrida turli ilmlarining rivoji oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqdi. Amir Temur olimlarini Samarqandga chaqirib, ular uchun madrasalar qurdirgan. Undan tashqari Amir Temur vafotidan so‘ng Xuroson yerlarida, ayniqsa, davlat poytaxtini Samarqanddan Hirotga ko‘chirgan Shohruh o‘z hukmronligi davrida olim va hunarmandlarga xuddi otasi kabi hurmat bilan munosabatda bo‘lgan va turli nuqtalardan olimlarni Hirotga olib kelgan.

Ushbu maqola zamonaviy dunyoda islom omili muammolari va muammolariga bag’ishlangan bo’lib, unda dinlararo munosabatlar muammolari ҳам global miqyosda ko’rib chiqiladi. Hozirgi kunda islom dini, har qanday jahon dini kabi, arab dunyosi mamlakatlarida ham, butun dunyoda ҳам ro‘y berayotgan globallashuv jarayonlarining markazida turibdi. Maqolaning maqsadi islom dinini o’rganish, uning madaniy qadriyatlari, shuningdek, uning butun dunyodagi vaziyatga bevosita ta’sirini tahlil қилишдир.

Мазкур мақола Бухоро давлат музей-қўриқхонаси кўргазма ва фонд сақлов хоналарида турган Бухоро ёғоч ўймакорлиги мактабининг ноёб санъат асарлари намуналари деворий намоён, икки табақали “Бағдоди” ва “Убайдий” эшик ва дарвозалар, Улуғбек мадрасасида битилган китоба, Сайфиддин Боҳарзий сағонаси, Қуръони Карим оятлари битилган бамбун новдалари, матоларга нақш босиш учун қолиблар, шунингдек Бухоро амирлигида фаолият юритган машҳур чўпкори усталар ҳақида сўз боради.

Мақола Бухорода сақланган энг қадимий шиаларнинг масжид ва хусайнияси архитектураси ва тарихига бағишланган. Бухорода мавжуд ҳусайниялар архитектураси илмий муомалага жалб қилинмаётган мавзу бўлганлиги эса ишнинг долзарблигини оширади Тадқиқотда эронийларни шиалик билан боғлиқ асосий маросимлари ва унинг баъзи асосий аспектларини қисқача келтирилади.

Mazkur maqola Qur’ondagi takrorlanishlar, Qur’on qissalaridagi takrorlar va ularning o‘ziga xos jihatlari haqidagi ma’lumotlarni o‘zida jamlagan va mavzuga aloqador muallifning bir qancha tahlillarni aks ettirgan. Muallif Qur’on qissalaridagi takrorlanishlarni tahlil qilishda Odam (a.s.), Muso (a.s.) va boshqa payg‘ambarlar qissalariga murojaat qilgan. Natijada, o’quvchida ishonchli va ob’ektiv ma’lumotlar shakllanishiga zamin yaratgan.

Конфессиялараро мулоқот тушунчаси бутун ижтимоий-маданий ҳамкорлик интизоми учун зарурдир. Сўнгги пайтларда ушбу мавзуга қизиқиш янгиланмоқда. Конфессиялараро мулоқотга бўлган эҳтиёж жараён иштирокчилари ўртасида бағрикенглик ғоясини назарда тутади ва ижтимоий-маданий ҳамкорлик соҳасида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Динлараро мулоқот ва бағрикенглик муносабатлари ХХI асрнинг муаммоли масалаларини ҳал этишнинг зарур шарти эканлиги ҳақида мақолада сўз юритилган.

Maqolada islom dinida keksalarga munosabat, yoshi ulug‘larga hurmat ehtirom ko‘rsatish, ularning boy hayotiy tajribalari, odob-axloqi, hikmatli so‘zlari, purmano nasihatlari, o‘gitlariga amal qilish, yashab o‘tgan ibratli hayot yo‘li avlodlar vorisligi asosida avloddan-avlodga diniy qadriyat darajasida uzatilib kelinayotgan ananalar, qadriyatlarga amal qilish, ularning nufuzi, yoshlar tarbiyasi va talimidagi masuliyati masalalari tahlil qilingan.

Мақолада Хожа Юсуф Ҳамадонийнинг “Рутбат ул-ҳаёт” – “Ҳаёт мезони” асаридаги асосий тушунча – тириклик, тинчлик ва хотиржамлик эканлиги масаласи фалсафий таҳлил этилган. Асарда инсонларнинг бир қисми дунё, яъни моддий нарсалар билан осуда, тинч ва сокин эканлиги, иккинчи қисми эса илоҳий маънавий нарсалар билан хотиржамлиги ёзилган. Асарда бу икки гуруҳ инсонларнинг қиёслаш аоссида нафсни бошқариш ва ҳақиқий инсон бўлиш масалалари ёритилган.

Тошкент – ўрта аср манбаларида Шош деб номланган. Шошдан ҳадис, фиқҳ каби ислом илмларида кўплаб таниқли олимлар етишиб чиққан. Бу ерда туғилиб, фаолият кўрсатган кўплаб буюк зотлар, олимлар “Шоший” нисбаси билан дунёга танилганлар. Бу зотнинг тўлиқ исми – Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил Қаффол Шоший бўлиб, араб манбаларида унга алоҳида ҳурмат бажо келтириш учун номига “катта”, “улуғ” маъносини ифодалайдиган “Кабир” сўзини қўшиб ёзадилар. Аллома моҳир ҳунарманд бўлиб, қулфсозликда шуҳрат қозонганлиги боис “Қаффол” яъни, қулфчи, қулфсоз деган ном билан эъзозланган ва бу сўз унинг тахаллусига айланиб кетган. Ушбу мақолада Қаффол Шошийнинг давлат ўртасидаги тинчлик муносабатларини таъминлашдаги ўрни ва дипломатик фаолияти тадқиқ этилган. Жумладан, Византия императорининг хати батафсил ёритилган. Унда Қаффол Шошийнинг византияликлар хатига ёзган ва уларни лол қолдирган шеърий мактуби таҳлил қилинган.

Мақола исломнинг яхшилик ва тинчлик каби асосий қадриятларини тарихий воқеалар ва замонавий ҳаёт шароити доирасида таҳлил қилади. Бу қадриятлар асрлар давомида қандай талқин этилгани ва амалда қўлланилгани, шунингдек, уларнинг замонавий муаммолар ва глобал жараёнлар билан қандай боғлиқлиги кўриб чиқилади. Мақолада турли ижтимоий, сиёсий ва маданий омилларнинг исломий қадриятларни тушунишга таъсирига алоҳида эътибор қаратилади.

Мазкур мақолада Марказий Осиёга ислом дини кириб келгач, қадимги диний тасаввурлар, маҳаллий аҳоли орасидаги турли диний қарашлар билан боғлиқ культлар (санам, уй хўжалиги воситалари) янги дин шакли билан қоришиб аҳоли ҳаётида регулятор (бошқарувчи) вазифасини бажарганлиги, суфийлик авлиёлар культининг шаклланишига омил бўлганлиги, яъни ўзининг тақвоси, билими билан машҳур бўлган тасаввуф вакиллари (муршид, шайх, пир, эшонлар) ҳаёти давомида ёки вафотидан кейин ҳам авлиё сифатида ҳурматга сазовор бўлиб, уларнинг қабрлари ибодат, зиёрат объектига айланганлиги тасаввуфчи олимлар: Хўжа Неъматуллоҳ Валий ва Ҳазрати Башир зиёратгоҳлари мисолида илмий фактлар билан асослаб берилган.

Ушбу илмий мақолада Мисрнинг мамлук султонлари ҳукмронлиги даврида яҳудий ва христианларнинг турмуш тарзи ҳақидаги ғарб ва шарқ шарқшуносларининг қарашлари, уларнинг суд ва солиқ тизими ўрганиб чиқилган. Мамлукларнинг келтирилиши, қора қуллар билан фарқли жиҳати, мамлуклар орасида нафақат туркийлар, балки европалик болалар ҳам бўлганлиги, улар ҳарбий мактабда аскар сифатидагина тарбияланмай, араб тили ва ислом илмларидан ҳам таълим олганликлари таҳлил қилинган.

Ушбу мақолада Мовароуннаҳр уламоларининг ҳадис илми ривожига қўшган ҳиссалари кўрсатиб берилган. VII асрда бу ўлкага кириб келган ислом дини билан бир қаторда ҳадислар ва ҳадис илми ҳам кириб келди. Бу ўлкадан чиққан Имом Бухорий, Имом Термизий, Доримий каби муҳаддис олимлар 10 мингдан ортиқ энг ишончли саҳиҳ ҳадисларни ўзларининг тўпламларига жамладилар. Шунингдек, ислом илмларидан ақида, фиқҳ, тасаввуф каби илм соҳалари вакиллари ҳам ҳадис илми ривожига ўзларининг муносиб ҳиссалрини қўшдилар.

Мақолада Бухорода «етти пир» номи билан машҳур бўлган Хожагон-Нақшбандия тариқати пирларининг ягона таълимотни яратишдаги хизматлари, устоз-шогирдлик ва пир муршидлик анъаналари, уларнинг зиёратгоҳлари шаклланиши ва зиёрат қилиш билан боғлиқ урф-одатлар илмий адабиётлар ҳамда дала тадқиқотлари материаллари асосида таҳлил қилинган.

Ислом илмлари ривожида Мовароуннаҳр ва Хуросондан етишиб чиққан олимлар пешқадам бўлдилар. Улар орасида Имом Доримий ҳам ҳадис илмининг ривожига катта ҳисса қўшди. IX асрда Мовароуннаҳрда яшаб, ижод этган етук муҳаддис, аллома, тафсир, илми осор, илми ҳадис каби фанлар соҳиби Имом Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон iбн Фазл iбн Баҳром Тамимий Самарқандий Доримий (798-869/181-255)нинг ҳаёти ва унинг илмий асарларини ўрганиш, хусусан, “Сунан” асарини тадқиқ этиш маданий меросимизни янада чуқурроқ ўзлаштиришда, халқимиз маънавий салоҳиятини юксалтиришда муҳим ўрин тутади.

Мухтор ибн Маҳмуд аз-Зоҳидий XIII аср Хоразм илмий муҳитининг ёрқин намоёндаларидан бири ҳисобланади. Олим фиқҳ ва ислом илоҳиёти соҳаларида ўн учта асар ёзган бўлиб, ҳозиргача улардан фақат биттаси нашр қилинган. Зоҳидий асарларида мўғул истилоси туфайли юзага келган сиёсий-иқтисодий муаммоларга фиқҳий ечим топишга ҳаракат қилинган. Ўрта Осиёнинг “дор ал-ислом” статуси масаласи муҳокама қилинган долзарб мавзулардан биридир. Зоҳидий асарларининг Ўрта Осиё мадраса тизимига қабул қилинмаганига сабаб сифатида унинг муътазилий ақидасига мойил бўлгани кўрсатилади.

Мақолада япон халқининг жамиятдаги ўзга маданий бирликлар, жумладан, мусулмон жамоаларга муносабати, ислом динига нисбатан салбий ва ижобий қарашлар сабаблари, мусулмонлар ва япон халқи ўртасида дўстона алоқаларни шакллантириш учун маданий, ўқув-педагогик ва сиёсий даражада амалга оширилаётган тадбирлар ҳақида сўз боради. XX аср ва XXI аср бошларида япон-мусулмон алоқалари тарихи кўплаб эътиборга молик воқеалар билан бойиди. Биринчидан, Япония ҳукуматининг мусулмон мамлакатлари билан алоқалари кўлами кенгайганлиги асосий ўрин тутди. Иккинчидан, Иккинчи жаҳон урушига қадар Япония Хитой ва собиқ Совет Иттифоқидаги мусулмон аҳолининг ҳукуматга қарши исёнларини молиявий қўллаб-қувватлаши кун чиқар юртга бир гуруҳ (асосан татарлар) мусулмонларнинг кириб келишига асос бўлди.

Мазкур мақолада “Фотиҳа” сурасининг дастлабки оятларининг грамматик ва стилистик таҳлили тақдим этилган. Оятларда қўлланган ҳар бир сўзнинг ўрни ва вазифаси, ифодалаб келган маъноси ёритилган. Шу билан бирга уларни ўзбек тилига таржима қилишда сўзни танлаш ва асл матндаги маънони акс эттиришда юзага келиши мумкин бўлган муаммоларни ҳал қилиш учун сўзларнинг маъносига алоҳида эътибор қаратиш ҳақида маълумотлар келтирилган.

Mazkur maqolada islom huquqi tizimida fiqhiy qoidalarning ahamiyati, ishlab chiqilishi, huquqiy munosabatlarni tartibga solishda tutgan o‘rni, fiqhiy qoidalarni asoslab, tartibga solgan yirik faqih olimlarning bu sohadagi asarlari o‘rganilgan. Fiqhiy qoidalarda nazarda odat huquqining ahamiyati yoritib berilgan, shuningdek, fiqhiy qoidalarning zamonaviy protsessual qonunchilik bilan qiyosiy tahlili amalga oshirilgan.

Мазкур мақолада ислом тарихида илк пайдо бўлган қадария фирқасининг пайдо бўлиш тарихи ва уларнинг асосий ақидавий қарашлари баён қилинган. Шунингдек, Имом Абу Ҳанифанинг қадарийлар билан бевосита баҳс-мунозаралар олиб боргани зикр қилинган ҳамда уларнинг турли нотўғри қарашларига илмий асосда берган раддиялари келтирилган. Қадарийларнинг инсон ўз феълини ўзи яратиши борасидаги ақидаларига ақлий раддиялар берилган.

Мазкур мақолада илк ислом давридаги халқаро ҳуқуқ усулларининг қўлланилиш асослари баён қилинган. Ислом динининг асосий манбаси бўлмиш Қуръони каримда тинчлик ғояси илгари сурилган оят ва унинг баёни келтирилган. Шунингдек, Абу Бакр Муҳаммад ас-Сарахсийнинг “ас-Сияр ал-кабир” асарига ёзган шарҳида исломдаги ҳалқаро ҳуқуқ меъёрлари, омонлик ва бошқа уни шакллантиришига оид омилларига тегишли маълумотлар берилган.

Республикамизда миллатлараро тотувлик, динлар орасидаги бағрикенглик тамойиллари давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Бағрикенглик хислати халқимизга хос бўлган фазилатлардан биридир. Муқаддас ислом динимизда ҳам тинчлик ва бошқа динлараро бағрикенглик асосий тамойиллардан ҳисобланади.

XIX аср охири – XX аср бошларида Чор Россияси томонидан босиб олинган Туркистон ҳудудига христиан дин вакиллари кириб кела бошлаган. Шу жумладан, православ черковлари қурилиб, фаолият олиб бора бошлаган. Православларни маҳаллий аҳоли кўп асрлардан бери сингдирилган бағрикенглик билан қабул қилган ва қўллаб-қувватлаган. 1965-1914 йилларда Туркистон ҳудудида бир нечта черковлар қад ростлаган, таъмирланган.

Ushbu maqolada zohiran o‘zaro qarama-qarshi ko’ringan hadislarni tushunish va ulardan shar’iy hukm ishlab chiqish qoidalar o‘rganilgan. Ushbu amaliyot Usul al-fiqh olimlari tomonidan mukammal ishlab chiqilgan bo‘lib, ular orqali Qur’on va sunnat matnlari orasida zohiran qarama-qarshi ko‘ringan mazmunga yechim berilgan. Mazkur qoidalar “Taoruz va tarjih” mavzusi bilan ma’lum va mashhur. Shar’iy matnlar yagona manbadan, ya’ni Alloh taolodan bo‘gani sabab ularning aslida qarama-qarshilik mavjud emas, ziddiyatdek ko‘ringan ma’no mantiqiy tahlil, ularning maqsadi anglash, rivoyatlar tarixi o‘rganishni taqozo qiladi. Shuningdek, ushbu mavzuda ma’lum bir mavzuga aloqador barcha dalillar bir o‘rinda jamlab, tahlil etish masalasi o’rganiladi.

Inson zoti qadimdan oʻz Xudosini izlab yashagan, ya’ni dinni haqiqatga erishish koʻprigi sifatida қабул қилган. Ibtidoiy davrdan dinlarni sodda koʻrinishi qayd etilgan, inson rivojlanishi sari dinlar koʻrinishi ham oʻzgarib, hozirgi kunda 10 mingdan ortiq din, mazhab va konfessiyalar dunyo boʻylab mavjud, shunga qaramasdan hali hanuzgacha inson zoti haqiqat изlashda davom etmoqda. Islom dini mohiyatining asosi bo’lmush mehr va muhabbat haqida so’z boradi. Zero, e’tiqod va diniy amaliyot odamlarga noqulay paytlarda qulaylik berish va ibodat joylarida boshqalar bilan ijtimoiy aloqalarini oshirish orqali psixologik farovonlikni oshirishidir. Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, nafaqat keksalar, balki barcha yoshdagi odamlar, agar ular dindor boʻlsalar, baxtliroq, hayotlaridan mamnun boʻlishadi. Koʻrinishidan, dindorlik ham jismoniy salomatlikni yaxshilaydi va ba’zi tadqiqotlar, hatto dindorlar dindor boʻlmaganlarga qaraganda uzoqroq yashashini koʻrsatadi.

Maqolada islom dini mohiyati va ahamiyati yanada yaqqolroq koʻrinishi uchun, din va uning tarixi borasida ma’lumotlar va ta’riflar keltirildi.