Jild 6 № 4 (2023)

Ушбу мақолада Тошкент шаҳрида Ўзбекистон халқаро ислом академияси ҳудудида жойлашган Шайхонтоҳур тарихий ёдгорлик мажмуаси ҳақида сўз юритилади. Бу ердаги осори атиқалар ўзбек халқининг тарихи, маданияти, руҳий оламининг бойлиги ва ушбу жойларнинг нақадар азиз ва буюк эканлигини Ўзбекистон, Қозоғистон бошқа хорижий мамлакатлардан зиёратга келган меҳмонларга тушунтириб бериш ва кўрсатиш учун “Шайхонтоҳур даҳаси – маданият, маърифат ва маънавият маркази” номли ҳудудий очиқ осмон тагидаги музейни ташкил этилиши ҳақида таклифлар берилган.

Ушбу мақола Мовароуннаҳрда XII асрда яшаб ижод этган мотуридий мактабининг яна бир атоқли вакили Аҳмад ибн Маҳмуд Собунийнинг илмий фаолиятини тахлил қилишга бағишланган. Мақолада мазкур алломанинг мотуридийлик таълимотни ёйиш, унинг мураккаб томонларини шарҳлаш, мухолифлар қарашлари ва саволларига илмий жавоблар беришга бағишлаган асарларининг тузилиши, услуби, ундаги мавзулари ҳам илмий тахлил этилган. Шунингдек, мақолада аллома асарларининг калом илмида тутган ўрни ҳақида ҳам алоҳида сўз юритилади.

Islom moliyasi kundan kunga rivojlanib borayotgan ekan, uning o‘ziga xos jihatlari ҳам jamiyatning e’tiborini tortib bormoqda. Islom moliyasi bo‘yicha moliya hisobini yuritish masalasi ҳам kerakli mavzulardan biriga aylanmoqda, shu sababdan ushbu maqolada islom moliya muassasalarida buxgalteriya hisobini yuritishning tamoyillari, o‘ziga xos xususiyatlari va islom moliya muassasalar tayyorlaydigan hisobot turlari ko‘rsatib berilgan.

Ushbu maqolada yoshlarni kibermakonda monitoring qiluvchi tizimning strukturasi keltirib o‘tilgan. Ishlab chiqiladigan tizimni strukturasi қисмларга ажратиб лойиҳаланган. Тizimdagi xar bir bo‘limning tarkibi va ularning vazifasi keng bayon qilingan. Ishlab chiqilgan tizim strukturasida ota-ona qurilmasi va farzand qurilmasining funksionallari ва ularni imkoniyatlari ochib berilgan. Ota-onalar farzandlarining mobil qurilmalarini monitoring qilish жараёнлари келтириб ўтилган.

Ushbu maqolada biometrik tizimlar va ular ustida olib borilgan ilmiy yondashuvlar natijasida ularni axborot xavfsizligini ta’minlashdagi qiyosiy tahlillar кўrib chiqilgan. Hozirga kelib biometrik texnologiyalar asosida yaratilgan tizimlar turli tijorat sohalari, davlat tashkilotlari xavfsizlik texnikaviy dasturlarida qo‘llanilayotganligi sababli, qaysi biometrik texnologiyalar asosida yaratilgan tizimlar xavfsizlikni ta’minlashda eng samarali ekanligini aniqlash amalga oshirilgan. Biometrik texnologiyalarni axborot xavfsizligini ta’minlashdagi samarali tanib olish usullari, mezonlari, ma‘lumotlarni soxtalashtirishga qarshilik darajasi, kuchli autentifikatsiya, tizimlarni biometrik xarakteristikalari, autentifikatsiya tezligi, moliyaviy darajalari bo‘yicha taqqoslandi hamda O‘zbekiston Respublikasida mavjudlari tahlil qilindi.

Ushbu maqolada professor-o‘qituvchilar shaxsiy ish rejasini kuzatib boruvchi va monitoringini yurituvchi axborot tizimining funksional imkoniyatlarini o‘z ichiga olgan my.iiau.uz – axborot tizimi imkoniyatlari haqida fikr yuritilgan. Maqolada axborot tizimini ishlab chiqishda foydalanilgan IDEF0 modeli, undagi rollar va ularning imkoniyatlari ҳамда axborot tizimining qulayliklari ва kelgusida rejalashtirilgan ishlar haqida fikr yuritilgan.

Bugungi kunda yoshlarni xalqaro standartlar talablariga mos keladigan kadr sifatida tayyorlash uchun keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda. Butunjaxon ta’lim forumi tahlillaridan kadrlar tayyorlashda kompetensiyaviy yondashuv asosida dars olib borishni ta’minlashga bo‘lgan xarakatlar amalga oshirilayotganini guvohi bo‘lamiz. Jamiyat talablaridan kelib chiqib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, jahon mehnat bozoriga raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash mamlakatimiz uchun ustuvor maqsadlardan biri bo‘lib kelmoqda. Ushbu maqolada davr talabiga mos keluvchi kadrlarni tayyorlashda kompetensiyaviy yondashuvning o’rni tahlil qilinadi.

Maqolada pedagogikada kompetensiya va kompetentlik tushunchasi, ushbu tushunchalarning ta’lim tizimiga kirish bosqichlari, arab tilini o‘rganish zaruriyatidagi obyektiv va subyektiv omillar, ta’lim natijalariga erishish va uni mehnat bozori ehtiyojlariga moslashtirish uchun zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, shuningdek, har qanday kelajakdagi mutaxassisning ishlashi uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni ta’minlash bo‘yicha qarashlar mavjud, arab tilini tarqatishning ahamiyati, arab tilini o‘rganishni kompyuterlashtirish zarurati

Ушбу мақолада Янги Ўзбекистонда замонавий таълим-тарбия жараёнига қаратилаётганган эътибор, ундаги ютуқ ва камчиликлар, жамият талабидан келиб чиқиб таълим сифатига алоҳида эътибор қаратиш, ижтимоий фанларни ўқитиш ва ғоявий-сиёсий дунёқарашни ривожлантирувчи фанларга бўлган эҳтиёжни ошириш зарурат эканлиги, соҳани ислоҳ қилиш бўйича белгиланган вазифаларнинг аҳамияти борасидаги қарашлар таҳлил этилган.

Мақолада ксенофобиянинг мазмун-моҳияти, келиб чиқиш сабаблари, тарихий илдизлари, турлари ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, глобаллашув даврида ксенофобиянинг салбий ҳодиса сифатида намоён бўлишининг илмий-назарий асослари далилланган. Ксенофобия дастлаб, инсондаги “қўрқув”ни илмий тадқиқ этиш доирасида амалга оширилган бўлиб, унинг миллий, диний, минтақавий каби турлари мавжуд. Жумладан, диний ксенофобия диний-ижтимоий фанлар доирасида тадқиқот объекти сифатида намоён бўлади.

Мазкур мақолада иқлим ўзгариши муаммоларининг глобал аҳамияти, табиий офатлар ва уларнинг оқибатлари кўриб чиқилади. Мақолада асосий эътибор Марказий Осиёдаги долзарб экологик муаммолар, жумладан минтақада сув тақчиллиги муаммоси таҳлил қилинган ва унинг ечими учун билдирилган таклифлар умумлаштирилган.

Ушбу мақолада спичрайтинг ҳақида маълумотлар берилган бўлиб, унинг аҳамияти ва самарадорлиги, спичрайтингдан унумли фойдаланиш йўллари ва усуллари, спичрайтингнинг замонавий PR технологиялар орасидаги ўрни, унинг мураккабликлари ва ўзига хосликлари ёритилган. Спичрайтинг бугунги шиддат билан ўзгариб бораётган ижтимоий-сиёсий жараёнларда сиёсий етакчилар ва давлат арбоблари учун муҳим таъсир кўрсатиш воситасига айланиб бораётгани очиб берилган.

Mazkur maqolada xalqaro munosabatlarning eng muammoli vaziyatlaridan biri bo‘lgan Pokiston va Hindiston o‘rtasidagi murosasiz ziddiyatlar tahlili keltirilgan. Shuningdek, Kashmir muammosining o‘ziga xos xususiyatlari va istiqbollari, Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi qurolli mojarolar hamda yadroviy qurollanish poygasi muammolari tahlil qilingan. Bunda, ikki davlat o‘rtasidagi ziddiyatlarning asl sabablari tarixiy va ivent tahlil asosida ochib berishга ҳаракат қилинган.

Maqolada buyuk olim, muhaddis, o‘z zamonasida shuhrat qozongan Imom Abu zakariyo Navaviy, uning tug‘ilgan, yashagan va vafot etgan joyi, ilmga bo‘lgan qiziqishlari, taqvodorligi, ta’lim olgan ustozlari, shogirdlari, ilmiy faoliyati, yozgan asarlari haqida atroflicha ma’lumot berilgan. Shunigdek, olimning “Riyozu-s-solihin” hadislar to‘plami, uning mavzulari, kitobning tartibi, hadislarning soni, mazmum mohiyati, musulmon olamida hozirgi kunga қадар egallagan baland mavqei тўғрисида fikr yuritilgan.

Мақолада исломдаги йўналишлардан бири бўлган шиаликнинг келиб чиқиши, шаклланиши ва унинг ўзига хос хусусиятлари ёритиб берилган. Шунингдек, мақолада ўн тўрт аср олдин исломнинг катта бир йўналиши сифатида вужудга келган шиаликнинг турли ихтилоф ва ақидавий қарашлардан холи ҳолда фақат сиёсий ҳаракат сифатида намоён бўлиши, ўз тарафдорларининг турли хил қарашлари туфайли асрлар оша бир қанча оқим ва фирқаларга бўлиниб кетиш жараёни ҳамда юзага келган кўпчилик оқим ва фирқаларнинг диний қарашлари ислом ақидаларидан четлашиши, шиаликнинг ўзига хос диний йўналиш сифатида шаклланиш жараёни баён этилган.

Ушбу мақолада қомусий олим Абу Ҳафс Насафийнинг тафсир, ҳадис, ақида, фиқҳ, тасаввуф каби ислом илмлари ривожидаги ўрни кўрсатиб берилган. Ушбу юзга яқин асарлар муаллифининг “ат-Тайсир фи илм ат-тафсир”, “Китоб ал-қанд”, “Ақоид ан-Насафий”, “Тилбат ат-талаба”, “Матла ан-нужум ва мажма ал-улум” каби китобларининг аҳамияти атрофлича ёритилган. Шунингдек, олимнинг ҳанафий мазҳаби ва мотуридия ақидаси ривожи йўлидаги хизматлари очиб берилган.

Maqolada arab tilidagi omonimiya hodisasi ko‘rib chiqiladi, tillararo omonimlarning asosiy turlari (nisbatan talaffuzda bir hil, rus va arab tillarida imlo va ma’no jihatidan farqlanadi) tavsiflanadi. Rus va arab tillaridagi tillararo omonimlarning turlari (to‘liq va to‘liqsiz yoki qisman) ham tahlil қилинади.

Ushbu maqolada lingvokulturologiyaning dunyo tilshunosligida tutgan o‘rni, tilshunoslarning u haqidagi fikrlari ochib berilgan. Til birliklarining, ayniqsa frazeologizmlarning lingvomadaniy aspektda tadqiq etishga bo‘lgan yondashuvlar yoritilgan. Ushbu muammoga yechim topish maqsadida frazeologizmlarni lingvomadaniy aspektda o‘rganish masalasiga oid ilmiy tadqiqot ishlari, shuningdek, tilshunoslarning fikrlari aks ettirligan.

Араб тилида товуш уйғунлигини яратиш доирасида пайдо бўлган товушлар ҳодисаси бу қўшни товушлар орасидаги ўхшашлик ва яқинлашишнинг бир туридир. Мақолада ушбу товушлар таъсирининг морфологик ҳодисалар билан боғлиқлиги ва унинг таъсири натижасида содир бўладиган турли ўзгаришлар таҳлил қилиниб, унинг асосий хусусиятлари келтирилган. Мазкур мақола араб тилини, хусусан, Қуръони карим оятларини турли қироатда ўқишни ўрганувчилар учун илмий асосланган, фойдали ва керакли мълумотларни беради.

Тилшунослик ҳамда маданиятшунослик кесишмасида олиб борилган илмий тадқиқотлар ўзаро уйғунлашиб, уларнинг асосини ташкил этувчи янги йўналиш сифатида лингвомаданиятшунослик соҳаси юзага келди. Мазкур мақолада қадрият/value лексемасининг лингвомаданиятшунослик аспектида ўхшаш ва фарқли жиҳатларини инглиз ва ўзбек ёзувчилари асарлари мисолида кўриб чиқилган.

Bu maqolada Amir Xusrav Dehlaviyning ruboiy janridagi ulkan merosi qisman o‘rganilgan. Maqolaning maqsadi shoir asarlaridagi mafkuraviy va badiiy usulni o‘rganish, shoirning ruboiy janridagi mahoratini aniqlash, shuningdek uning ruboiylarini tahlil qilish orqali fors-tojik adabiyoti tarixida uning ruboiylarining mavzu qatlamlarini o‘rganishdan iboratdir.

Сўнгги йилларда антонимия ва синонимия ҳодисаси нафақат тилнинг лексик сатҳи объекти, балки бошқа сатҳларда ҳам кенг кузатилувчи кўпқиррали лингвистик ҳодиса сифатида талқин этилмоқда. Шу кунгача мазкур масала бўйича олиб борилган қатор тадқиқотлар шуни кўрсатадики, биринчидан лексемаларнинг маъно муносабатига кўра турлари сифатида қаралувчи синоним ва антонимлар, аслида бир парадигмада турган бўлишига қарамай, улар тилда айро ҳолатда ўрганилиб келинди, иккинчидан, улар фақат лексик-семантик сатҳ объекти сифатида тадқиқ этилиб, таҳлилга тортилди. Шу боис, ушбу мақолада асосий эътибор ҳар иккала ҳодисани систем-структур тилшунослик нуқтаи назаридан ёндошган ҳолда муайян парадигмада ўрганишга қаратилади ва унда “Ҳибат-ул ҳақойиқ” асари лексикасида антонимо-синонимик муносабатларнинг акс этиши лингвистик асосланиб, таҳлил этилади.

Маqolada xalq yozuvchisi Tohir Malik qissalari tahlili asosida asarlariga xos uslub xususiyatlari, obraz yaratish mahorati, ma’naviy muammolar tadqiqi, insonlararo munosabatlarning badiiy talqini yoritilgan. Muallif yozuvchining inson dunyosi, imon e’tiqodi, unga berilgan hayot soniyalarining qadri haqidagi falsafiy estetik qarashlarining obrazlar orqali tasvirlanishi, hayotiy ziddiyatlar tasviriga e’tibor qaratish orqali odamlararo mehr-oqibatning ko‘tarilishi qanday ma’naviy talofatlarga olib kelishini asarlardan misollar keltirish orqali asoslagan.

Ушбу мақола ХI асрда яшаб ижод қилган Муҳаммад ибн Aҳмад Aбу Бакр Сарахсийнинг ҳаёти ва илмий меросига бағишланган. Сарахсий ислом ҳуқуқининг ривожланишига улкан ҳисса қўшиш билан бирга, олим Муҳаммад Шайбонийнинг “Халқаро ҳуқуқ китоби”га шарҳлар ёзиш асносида биринчи бўлиб “сияр” – “халқаро ҳуқуқ”ни ҳуқуқнинг мустақил соҳаси сифатида таърифлаган. Сарахсий асарларида ҳуқуқнинг барча жиҳатlari батафсил ёритилган.

Maqolada o‘rta asrlarda yozilgan fiqh ilmiga oid lug‘at kitoblar haqida ma’lumotlar beriladi. Ushbu kitoblar islom dini ahli sunna tarkibidagi to‘rt mazhab asosida yozilganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Ular mazhablar kesimida yoritilib ko‘rsatiladi. Undan tashqari bu turdagi kitoblar nafaqat islom ilmlarining fiqh sohasida balki, qolgan barcha sohalarida ham rivoj topganligini ushbu maqolada bilib olish mumkin.

Мақолада ислом халқаро ҳуқуқи бўлган “сияр” тармоғининг шаклланиши ва ривожланиши ҳамда ўзига хос хусусиятлари ҳақида маълумот берилган. Хусусан, мусулмонлар ва ғайридинлар ўртасида тузилган уруш ва тинчлик шартномалари, уруш олиб боришда амал қилиш керак бўлган инсонпарварлик тамойиллари, ўзга давлатларга элчилар юбориш тартиби, мусулмонлар диёрида яшовчи ўзга дин вакилларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларига доир фиқҳий қоидалар сияр илми орқали ўрганилган.

Мазкур мақолада Ўзбекистонда охирги йилларда диний-маърифий соҳада амалга оширилган ислоҳотларга назар ташланади. Ўзбекистон Президенти tomonidan илгари сурилган маърифий ислом, Учинчи Ренессанс ва ёшлар ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро ташаббуслар баҳоланади. Муаллифга кўра, Янги Ўзбекистоннинг “маърифий ислом дипломатияси” илм-фан ва маданият соҳасида халқаро ҳамкорликни кучайтиради, Ўзбекистоннинг ислом халқаро ташкилотларидаги иштирокини фаоллаштиради, зиёрат туризмини ривожлантириш учун йўл очади.

Мақола салжуқийлар даврида амалга оширилган маданий-маърифий ислоҳотлар мавзуига бағишланган бўлиб мадрасаларнинг бунёд этилиши таълим тараққиёти ва фан ривожига сабаб бўлди. Ўрта асрларда табиий фанлар қадимги Юнон манбалари асосида ўрганилган. Кейинчалик бу соҳада амалга оширилган ишлар ва ёзилган асарлар ўзининг кенг кўламлиги ва юнон муаллифлари асарларидан ҳам илгарилаб кетганлиги билан шуҳрат қозонди. Табиий фанлар соҳасида эришилган бу ютуқлар ўрта асрларда Европасида ҳам амалиётга тадбиқ қилинди ва асарлар хорижий тилларга ўгирилди. Бунинг натижасида мусулмон маданияти Европа уйғониш даврига (Реннессансга) туртки бўлди. Мусулмон мутафаккирларининг исмлари Европа илм-фани ва маданияти тарихида ўзининг муносиб ўрнини эгаллади.

Тошкент шаҳрида ислом ҳуқуқшунослигига асосланган қозилик судлари тизими асрлар давомида ривожланиб такомиллашиб келган. Шаҳар қозиларининг аксарияти йирик олимларнинг авлодларидан ҳисобланади. Жумладан, Тошкентнинг машҳур қозиларидан biri Муҳаммад Шарифхўжа Подшоҳхўжа ўғли (1817-1904) атоқли тасаввуф уламоси ҳазрат Шайх Хованд Тоҳурнинг авлодларидан ҳисобланади. У Тошкент ва Бухородаги мадрасаларни битириб, мударрис, қози вазифаларидан фаолият юритган.

Ушбу мақолада асли Самарқандлик бўлган буюк мутафаккир ва шоир Шарофуддин Ҳасан Ашраф Самарқандийнининг ному насаби ва бу борадаги тазкираларда келган турли хил маълумотлар ҳақида сўз боради. Шунингдек, мутафаккирнинг асл насаби ва тахаллусига аниқлик киритилади.