Jild 4 № Special Issue 4 (2021)

Мақола Мовароуннаҳрда XII асрда яшаб ижод этган ҳанафий мазҳабининг беназир фақиҳлари Бурҳониддин Марғиноний, Ифтихоруддин Тохир ал-Бухорий, Алоуддин Самарқандий, Алоуддин ал-Косоний каби алломаларнинг илмий фаолияти таҳлил қилинган. Мақолада мазкур алломалар машҳур асарларининг тузилиши, услуби, боблари, мавзулари, оилавий муносабатлардаги қарашларида ифодасини топган умуминсоний қадриятлар, инсонпарварлик ғоялари, ахлоқий тарбия тамойиллари ҳақида сўз юритилади.

Ushbu maqolada xorijiy ulamolar fatvolari misolida musulmon jamiyatlarida erta nikohga oid islomiy qoidalar tahlil qilingan. Ba’zi jamiyatlarda bu muammo haligacha saqlanib qolanmoqda va konservativ ulamolar erta nikohning ruxsat etilganligini himoya qilishga intilishadi. Mamlakat va mazhabga қараб, turli ulamolar o‘rtasida erta turmush qurish masalasida ziddiyatlar aniqlangan. Ko‘p zamonaviy ulamolar bu masala bo‘yicha islomiy me’yorlarning talqinini erkinlashtirishga harakat qilmoqdalar.

Мазкур мақола ислом халқаро ҳуқуқи мавзусига бағишланган. Унда ислом халқаро ҳуқуқи учта маънода, яъни алоҳида минтақаости ҳуқуқий тизим, халқаро-ҳуқуқий таълимот ва ҳуқуқшунослик фани сифатида талқин этилади. Ислом халқаро ҳуқуқининг шаклланиши, ривожланиши ва ўзига хос хусусиятлари ажратиб кўрсатилади. Шунингдек, Ислом халқаро ҳуқуқининг таълимот сифатида шаклланишида Марказий Осиёлик мутафаккирларнинг хизматлари таъкидлаб ўтилади. Муаллифнинг хулосасига кўра, ислом дунёси ва тамаддуни, ислом давлатлари ва мусулмон мамлакатлари мавжуд экан, уларнинг халқаро алоқаларини юритишда ислом қадриятларини ўзида мужассам этувчи ислом халқаро ҳуқуқи ва унинг таълимоти бугун ва келажакда ҳам ўз аҳамияти сақлаб қолаверади.

Инсон ва инсоният учун муҳим бўлган ҳамма нарса қадриятлар деб аталади. Қадриятлар нарса ва ҳодисаларнинг, жамиятнинг, моддий ва маънавий бойликларнинг аҳамиятини ифодалаш учун фойдаланиладиган тушунчалардир. Ҳар бир халқнинг миллий қадриятlarini uning tarixi, маънавияти, маданияти, ўзига хос урф-одатлари, анъаналарисиз тасаввур қилиш қийин. Мақолада ислом қадриятлари, ёмон-яхши қадрият тушунчасининг таърифи берилади.

Ушбу мақолада аҳли сунна вал жамоа таълимотининг икки машҳур вакиллари Абу Жаъфар Таҳовий ва Абу Ҳафс Насафийнинг ақидага тааллуқли илмий меросларининг фарқли жиҳатлари кўрсатиб берилган. Мазкур ишда “Ақида ат-Таҳовий” ва “Ақоид ан-Насафий” матнлари объект қилиб олинган. Мақолада мазкур асарларнинг муштарак жиҳатлари ва фарқлари илмий асосда ёритилган.

Мақолада ислом дини бағрикенгликни тарғиб қилиши ва бу тарғиб савдо сотиқда ҳам ўз аксини топгани ҳақида ёзилган. Далил сифатида Имом Бухорий ўзининг “ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” асарида “савдо ва сотиқда бағрикенглик” мавзусида алоҳида боблар ёзгани ва унга доир ҳадислардан намуналар келтиргани ёзилади. Ҳамда ушбу ҳадисларнинг машҳур уламолар томонидан қилинган шарҳлари келтирилади. Шунингдек, мақолада ҳанафий мазҳабининг машҳур асарларида “савдо-сотиқда бағрикенглик” масаласида ёзилган ҳукмлардан ҳам мисоллар келтирилади.

Мазкур мақолада феъл сўз туркумининг морфологик ўзгаришлари баён қилинган. Хусусан, шарт майлида келтирувчи ёрдамчи сўзлар феъл билан келгандаги шахс-сон қўшимчаларининг ўзгаришлари изоҳланган. Шунингдек, шарт майлида келтирувчи ёрдамчи сўзларнинг маъно хусусиятлари ҳам атрофлича ёритилган. Ушбу ёрдамчи сўзларнинг морфологик ва семантик хосликлари Абу Яъқуб Саккокийнинг “Мифтаҳу-л-улум” асари асосида ўрганилган. Саккокийнинг бу борадаги ёндашуви ўзидан олдинги ва кейинги тилшуносларнинг қарашлари билан далилланган.

Ишқ тушунчаси кенг қамровли мавҳум тушунча бўлиб, бу туйғуни кимдир оташга ўхшатса, кимдир дардга, яна кимдир жунунлик деб билади. Мутафаккирлар фикрига кўра ишқ-муҳаббат икки турли бўлади. Биринчиси – банданинг Яратганга муҳаббати бўлиб, илоҳий ишқ ҳисобланади. Илоҳий ишқ боис банда покланади, мақомга етади. Иккинчиси – банданинг бандага муҳаббати. Бу муҳаббат одамни яшашга, ҳаёт завқини суришга чорлайди.

Мақолада Пайғамбар (с.а.в.) ҳаётлик даврида саҳобалар ҳаётида ҳадисларнинг ўрни, саҳобаларнинг ҳадисларга бўлган кучли қизиқиши ҳадис тўпламлари ва манбалар асосида таҳлил қилинган. Саҳобалар давридаги ҳадислар ёзилиши, жамланиши ва тўпламлар яратилишининг илк босқичи бўлмиш китобат жараёни манбалардан олинган фактлар асосида кўрсатиб берилган. Ҳадис тўпламларининг илк шакли бўлган муснад асарларининг ҳадис илми ривожидаги аҳамиятига тўхталинган.

Maqolada tarixchi Hofiz-i Abru tomonidan “Zabdat at-tavorix” asarida keltirilgan Amir Temur jome’ masjidi haqidagi ma’lumotlari tahlil qilinadi. XIV-XV asrning boshqa manbalarida ۹uchramaydigan ushbu ma’lumotlar orqali obidaning qurilish jarayoni va uning bizga qadar yetib kelmagan ayrim detallari haqida bilib olishimiz mumkin. Zero mazkur dalillar tadqiqotlarga yetarli darajada jalb etilmagan. Taqiqot jarayonida tarixchi keltirgan dalillar o‘sha davrning 10 yaqin asarlari asosida qiyosiy tahlil qilindi.

Шарқ ва шу жумладан Ўрта Осиё халқлари қўлёзмаларининг асосий хусусияти шуки, бу халқлар ислом дини шаклланган даврдан бошлаб 14 аср давомида илмий ва бадиий асарларини нафақат ўзларининг она тилларида, балки араб ва форс тилларида ҳам яратганлар. Мақолада араб ёзувининг кириб келиши, Хуросон ва Моварауннахрда маънавий тараққиётнинг юксалишида араб ёзувининг тутган ўрни кўрсатилган.

Мақолада Ибн Жарир Табарийнинг “Тарих ар-русул ва-л-мулук” асарида тарихий воқеаларни баён этишнинг ўзига хос услублари ва аҳамиятли жиҳатлари ёритилган. Ушбу асар бугунги кунга қадар етиб келган ислом тарихи бўйича дастлабки энциклопедия ҳисобланади. Мазкур китоб ўзида муайян тарихий ҳодиса борасида асосий маълумотларни жамлаб, воқеанинг келиб чиқиши сабабини аниқлаш имконини беради.

Мазкур мақолада Саййид Шариф Журжоний ҳаёти ва илмий мероси, унинг Қуръон илмларига оид асарлари, уларнинг таркибий тузилиши, мазкур асарларнинг мазмуни ва ўзига хос жиҳатлари ҳақидаги маълумотлар жамланиб илмий таҳлил этилган. Олимнинг ҳозирга қадар етиб келмаган асарлари, шу билан бирга, ҳозирга қадар етиб келган, аммо ҳануз тадқиқ этилмаган мазкур соҳадаги асарларнинг қўлёзма нусхалари ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган.

Алихонтўра Соғунийнинг (1885-1976) илмий меъроси икки турли бўлиб, булар олимнинг ўзи томонидан ёзилган асарлар ва таржима асарларидан иборат. Мазкур мақолада олимнинг ўз қаламига мансуб асарлари, жумладан, “Шифо ал-илал”, “Туркистон қайғуси”, “Тарихи Муҳаммадий” асарлари, уларнинг ёзилиш тарихи, мазмуни ва ўзига хос жиҳатlari tasvirlanib, birlamchi tahlillari olib borildi. Shuningdek, olimning tugʻilish davri va shaxsiyatiga oid umumiy maʼlumotlar taqdim etildi.

Али Қушчининг ҳаёти ва фаолияти, унинг таълим олиш даври ва устозлари ҳақида, айрим истисноларни ҳисобга олмаганда, тўлиқ маълумот сақланмаган. Бутун ҳаёт йўли, оиласи, аждод ва авлодлари, фарзанд ва набиралари, устоз ва шогирдлари, асарлари ҳақида изчил ва жамловчи маълумот бугунга қадар шакллантирилмаган. Айниқса, унинг тилшунослик ва исломшуносликка оид асарлари комплекс тадқиқ қилинмаган.

Мамлакатимиз ўз тараққиётининг янги даврини бошдан кечираётган даврда яшамоқдамиз. Тараққиётнинг бу даври асосини жамиятда кўпчиликни ташкил этаётган ёшлар қатлами яратаётганлиги шубҳасиздир. Бу яхши анъана самарали давом etishi учун умуммиллий доирада ёшларнинг ватанпарварлик тарбиясига жиддий эътибор беришни даврнинг ўзи тақозо этмоқда. Ёшларда ватанпарварлик тарбиясини шакллантиришда ватанимиз тарихида улкан из қолдирган буюк шахсларнинг ҳаёт йўлларини ўрганиш ҳам катта тарбиявий аҳамият касб этади. Ўзининг ҳаёти, фаолияти давомида юрт тинчлиги ва озодлиги, уннинг хавфсизлигини таъминлаш ҳамда уннинг равнақи йўлида муносиб ном қолдирган Амир Темур ватанпарварлик тарбиясининг тимсоли сифатида тарихимиздан муносиб жой олган. Унинг фаолиятини ўрганиш орқали ёшларимизга ибрат намунаси бўладиган, уларни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга ёрдам берадиган кўплаб маълумотларга гувоҳ бўламиз.

Конфессиялараро муносабат – давлатдаги ҳуқуқий тизимдан бошлаб, ижтимоий маданиятни бутунлигича қамрайдиган мураккаб диний-ижтимоий ҳолат. Таълим соҳасидаги толерантлик мазмун, давлат сиёсатидаги ҳуқуқий тамойил конфессиялараро муносабатни тартибга солувчи механизм бўлиши билан бирга, давлат органларининг диний бирлашмалар билан муносабатларини кўрсатадиган омил сифатида хизмат қилади. Мазкур тадқиқотда Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг дин соҳасини тартибга келтириш тажрибаси ҳуқуқий, таълим ва ижтимоий маданият доирасида ўрганилиб, муҳим илмий концепцияларни тавсия этади.

Мақолада «Маърифий фикрлар тараққиёти ва унинг тарихийлиги» модулини ўқитишда инновацион таълим технологияларидан фойдаланиш масаласини ўрганишга эътибор қаратилди.

Ushbu maqolada AQSh, Rossiya va Xitoyning Markaziy Osiyo mintaqasidagi manfaatlari va ta’siri vositalari hamda ularning istiqbollari tahlil qilingan. Mazkur kuch markazlari ta’sirining namoyon bo‘lishining turli bosqichlari tahlil qilingan. Mualliflar Markaziy Osiyo mamlakatlarining postsovet davrida AQSh-RF-XXR uchburchagidagi kuchlarni turlicha қаbul qilgani va bu ularning ko‘pvektorli tashqi siyosati shakllanishining muhim shartlaridan biri bo‘lgani borasida fikr yuritadi. Shu jihatдан maqolada Rossiya, AQШ va Xitoyning Markaziy Osiyodagi manfaatlarining muvozanati mintaqa davlatlarining rivojlanishini ва mustaqil tashqi siyosiy yo‘nalishini ta’minlayotgani қайд etiladi.

Мазкур мақолада Марказий Осиёнинг ҳамкорлигини мустаҳкамлашда минтақавий ташкилотлар аҳамияти, хусусан, туркий тили давлатлар ҳамкорлиги кенгаши ва Шанхай ҳамкорлиги ташкилотининг минтақа ривожида тутган ўрнига тўхталиб ўтилган. Мазкур минтақа давлатларининг барқарор ривожланиши ва хавфсизлиги масалаларига минтақавий ташкилотларнинг таъсири ёритиб берилган. Минтақа тараққиётига бевосита таъсир кўрсатадиган Туркий Кенгаш ва ШҲТ фаолияти таҳлил қилинган.

Ушбу мақолада ҚАТАР-2030 миллий режаси асосида Қатар ҳукумати томонидан мамлакатни ривожлантириш бўйича белгиланган йўналишлар ўрганиб чиқилган. Бу стратегик режа таълим ва соғлиқни сақлаш тизимини ривожлантириш, хорижий ишчи кучи сони ва сифатини назорат қилиш, жамиятда аёллар ролини ошириш ҳамда халқаро ва минтақавий ҳамкорликни кенгайтириш каби йўналишларни ўз ичига олган.

Ушбу мақолада Шимолий Африка ва Яқин Шарқ минтақасида вужудга келган ҳамда “Араб баҳори” номини олган халқ ҳаракатининг юзага чиқиши таҳлил қилинган. Шунингдек, унда “Араб баҳори” натижасида Шимолий Африка ва Яқин шарқ давлатларида, жумладан Суриядаги юз берган сиёсий инқирознинг минтақадаги бир қатор мамлакатлар ижтимоий-иқтисодий, халқаро муносабатларига хусусан, Туркиядаги ижтимоий сийёсий ҳамда иқтисодий жараёнларга кўрсатган таъсири ва уларнинг оқибатлари, бу таъсирнинг ҳозирги ва истиқбол натижалари ҳақида батафсил мулоҳаза юритилган.

Мақola yosh avlod o‘rtasida atoqli adiblar va mutaffakirlar ijodini keng targ‘ib қилиш, ularni adabiyot sohasiga qiziqtirish va adiblar xiyoboni faoliyatini yanada rivojlantish maqsadida veb sayt portalini yaratishga bag‘ishlangan. Unda veb-dasturlash texnlogiyalari asosida dasturiy ta’minot ishlab chiqish, ma’lumotlar bazasini tashkillashtirish, veb-sayt kontenti, ma’lumotlar bazasi xavfsizligini samarali tashkillashtirishning yaxlit tizimini ishlab chiqish, adiblar xiyoboni portalini yaratishda axborot xavfsizligini ta‘inlash kabi muammolari masalasi ko‘rilgan.

Ушбу мақола бугунги кунда энг долзарб ҳисобланиб келаётган Ўзбекистон Республикамиздаги асрлар давомида сақланиб келаётган тарихий диний мажмуаларимизни яъни масжидлар, мавзолейлар, мадрасалар ва қадимги биноларнинг характеристикаларини ҳар хил тилга ўгириб берадиган мультимедиа шаклида мобиль алоқа телефонларига жонли равишда ўтказиб бериш алгоритмларини яратишга бағишланган.