مجلد 6 عدد 3 (2023)

Мақолада Буюк ипак йўли чорраҳасида жойлашган Тошкент (Шош) нинг жаҳон цивилизациясида тутган ўрни, ижтимоий-сиёсий, маданий ва маънавий ҳаёти: тасаввуф вакиллари ва олимларининг ислом фани ривожига қўшган ҳиссаси, шаҳарсозлик, мақбара, масжид ва мадрасалари, аҳоли турмуш тарзининг манбаларда ёритилиши келтирилган. Шу билан бирга, мустамлака даврида Тошкент тарихи, архитектура ёдгорлиелари ва зиёратгоҳларига рус ҳокимиятининг муносабати баён қилинган.

Айтиб ўтиш жоизки, мажоз барча тилларда қизиқишга сабаб бўлган мавзудир. Шунинг учун Арасту мажозни қадимда донолик ва даҳолик рамзи сифатида таърифлаган. Шунингдек, бу мавзу араб балоғат илмида катта аҳамиятга эга. Узоқ тарихлар давомида янгиланиш ва ўзгаришлар билан янада шаклланиб келмоқда. Чунки, сўзларнинг маънолари барқарор эмасдир, балки уларнинг маънолари замон ва муҳитга боғлиқ тарзда ўзгариб туради. Мақола мажоз мавзусини очиб беришга қаратилган.

maqolada O‘zbekistonda mavjud buddizm obidalari ziyorat turizmini rivojlantirishning yangi yo‘nalishi sifatida tadqiq etilgan. Toshkent shahridagi buddizm ibodatxonasi, Surxondaryo va Farg‘ona viloyatlari hududida joylashgan buddizm obidalari asosida ziyorat turizmini tashkil etish imkoniyatlari tahlil etilgan. Shuningdek, ziyorat turizmini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar xususida ma’lumotlar keltirilgan.

Maqolada Turkiston muxtoriyati tarixini yorituvchi www.muxtoriyat.uz elektron platformasini yaratishning texnologik jarayonlari tahlil qilinadi. Platformani yaratishda nimalarga koʻproq eʼtibor berish lozimligi, maʼlumotlar bazasi qanday shakllantirish kerakligi, maʼlumotlar strukturasi qaysi usulda shakllantirish, platformani testlash, yaratilayotgan elektron platforma Turkiston Muxtoriyati tarixi bilan bogʻliq maʼlumotlarni berish, saqlash va ulardan foydalanish imkoniyatini taʼminlaydi.

мақолада Форобий, Беруний, Ибн Синоларнинг жаҳолат, унинг ҳар қандай кўринишларига зарба бера оладиган ва у билан боғлиқ ҳолатларни олдини олиш учун асос бўлмиш илм-фан ва маърифат, уларнинг инсон ва жамият ҳаётидаги аҳамияти тўғрисидаги қимматли фикрлари илмий фалсафий жиҳатдан таҳлил қилинган. Бугунги кунда ушбу фикрлардан жамият ҳаётининг илмий маърифий ҳамда маънавий-мафкуравий соҳаларида кенг фойдаланиш мақсадга мувофиқ.

Zamonaviy davlatning rivojlanish holati, birinchi navbatda, jamiyatning intellektual salohiyatiga, jumladan, ta'lim sohasining rivojlanishiga bog'liq. Jamiyatda ta’lim mazmuni va sifati masalalari ustuvor hisoblanadi. O'z-o'zini o'rganish va bilimlarni uzluksiz ishlab chiqarishga qodir yuqori malakali mutaxassislar hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ta’lim – farovonlik yaratish, yangi texnologiyalarni joriy etish, turmush sharoitini yaxshilashning muhim sharti va ayollarning jamiyatdagi rolini kuchaytirishning muhim shartidir.

Ushbu maqolada jamiyat hayotida ustuvor yo‘nalish bo‘lgan hamda xotin-qizlarning jamiyatdagi rolini kuchaytirishning muhim sharti bo‘lgan ta’lim mazmuni va sifati masalalari, O‘zbekistonda xotin-qizlar ta’limini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha muhim dastur qabul qilingani haqida so‘z boradi.

инсоният тарихи давомида тиббиёт масаласи хеч қачон ўз долзарблигини йўқотмаган. Айниқса, унинг дин билан асосланиши ёки диний таълимотларга зид бўлиши муҳокама марказида бўлган. Антик давр олимлари томонидан ёзилган тиббиётга оид асарларда диний мотив учрамасада, диний адабиётларда тиббиёт масаласи доимо изоҳланган. Кейинчалик, жамиятда диннинг ўрни кучайиши билан тиббиёт билан шуғулланувчи олимлар ҳам ўз қарашларини дин билан исботлашга ҳаракат қилдилар.

Ҳар бир минтақа ўзига хос тарих, анъана ва урф одатларга, миллий ва диний қадриятларга эга. Кавказ минтақаси халқларининг ўзига хос ақидалари мавжуд. Минтақада турли тиллар ва тил оилалари мавжуд бўлиб, ҳудудда 50 дан ортиқ этник гуруҳлар яшайди. Кавказ халқлари оғзаки адабиёт бой ва ранг-баранг, турли сюжет ва жанрлар, нарт достони, қаҳрамон нартлар ҳақидаги афсоналар мавжуд.

Ushbu maqolada Umar Nasafiyning hayoti va ijodi haqida bir qancha mashhur olimlarning so‘zlari zikr qilinadi va aynan uning Qur’oni karim bilan bog‘liq sakkizta asari haqida so‘z boradi. Ular mazmun va mohiyat jihatidan sinflarga ajratiladi. Har bir asar o‘z ichiga olgan umumiy ma’no bayon etilib, muallifning uslubi tahlil qilinadi. Jumladan, “al-Akmal al-atval” va at-Taysiyr fit-tafsir” nomli tafsirlarining o‘ziga xos xususiyatlari haqida ham ba’zi mulohazalar keltiriladi.

Мазкур мақолада Алишер Навоий ижодида тасаввуфга асосланган педагогик фикрлар, таълим, оилада фарзанд тарбияси каби масалалар таҳлил қилинган. Бундан ташқари педагогик ва ижтимоий ахлоқ муносабатларининг аксиологик таҳлили умумлаштирилган. Шу билан бирга мақолада тасаввуфга асосланган педагогиканинг моҳияти ўрганилган.

А.Навоий асарларининг сарлавҳаларини айрим нашрлар орқали кузатиб бориш, у ўз асарларининг бир қисмини араб, иккинчи қисмини форс-тожик тилларида номлаган, деган хулосага келишга асос беради. Мақолада А.Навоий форс-тожик тилида ёзилган шеърлари тўплами “Девони Фоний”дан бошқа барча асарларига араб тилида ном берганини исботлашга ҳаракат қилинади.

Араб тилида зоида ҳарфлар (аффикслар) дейилганда, одатда, تنساه اليوم ибораси таркибига кирувчи ҳарфлар тушунилиб, улар ўзак сўзга қўшилиб, исм ва феъл туркумларига оид сўзларни ясашга хизмат қилади. Шунингдек, улар сўз ясовчилик вазифаси билан бирга сўз ўзгартирувчи ва шакл ясовчи аффикслар вазифасини ҳам бажариб келади. Мақолада Қуръони каримдаги зоида ҳарфларга тўхталган.

Араб тили қадимий тил бўлиши билан бир қаторда ўзининг мукаммал грамматик қурилишига, гўзал лаҳжаларига ва бетакрор сўз бойлигига эгадир. Юртимизда ҳам араб тилига бўлган қизиқиш ортиб бормоқда, уни тил сифатида ўрганиш ва ўргатишга бўлган талаб кўпаймоқда. Мақолада араб тилига хос бўлган грамматикасининг бир жиҳати очиб берилган.

VII-VIII аср араб тилшунослигининг дастлабки марказлари Ироқнинг Басра ва Куфа шаҳарлари ҳисобланган. Басра ва Куфа шаҳарларида иккита лисоний мактаб ташкил топган бўлиб, улар ўртасида тилшуносликнинг кўпгина масалалари юзасидан «фикрлар жанги», қизғин баҳслар, мунозаралар олиб борилган. Мақолада Куфа мактабининг ривожланиш тарихи ва ҳозирги араб грамматикасига қўшган хиссаси ва асосчилари ҳақида маълумот берилади.

Мақолада Суриянинг энг йирик ёзувчиси Ҳанна Минанинг ижодида умуман араб дунёсига хос адабий жараённинг муҳим типологик хусусиятлари чуқур ва ёрқин жиҳатлари билан намоён бўлганлигини кўрсатишга ҳаракат қилинади. Шунингдек, Ҳанна Минанинг Сурия адабиёти, хусусан, Сурия романнавислиги тараққиётидаги муҳим ўрни ва ролини очиб бериш орқали Сурия романнавислигининг ривожланиш хусусиятлари ҳақида маълумотлар берилади.

Мақола муаллифи исломда вақф институти тушунчаси, пайдо бўлиши ва ривожланиш тарихи, жамият ҳаётидаги аҳамияти ва асосий вазифаларини изоҳлаб берган. Тадқиқотда ислом ҳуқуқига оид тарихий китобларда вақф институти ва вақф масалалари ёритилган ҳамда ислом ҳуқуқининг тарихий манбалари таҳлил қилинган. Вақф институтининг ривожланиши натижасида фиқҳ илмига оид китобларда вақф фиқҳий масалаларининг ёритилиши баён этилган.

Мақолада Бухоро амирларининг нақшбандия тариқати шайхларига кўрсатган ҳурмати, уларни зиёрат қилиш анъанаси, ҳатто вафотидан сўнг улар пойига дафн этилиш сабаблари кўрсатиб берилган. Бухорода асрлар давомида шаклланган ҳукмдорлар мозори, яъни Баҳоуддин Нақшбанд зиёратгоҳидаги дахмаи шохон – шохлар дахмасида дафн этилган хону амирлар, уларнинг тариқат шайхларига мурид тушгани каби масалалар илмий таҳлил этилган.

Ушбу мақолада қадимги юнон мутафаккири Aристотелнинг “метабазис-тақиқи” деб номланган таълимоти ҳамда “зотийлик” тушунчаси асосида ислом мутафаккирлари Форобий, Ибн Сино ва Берунийнинг алкимёгарларнинг фаолиятларига берган баҳолари ўрганилган. Форобийнинг расмий мантиқ қоидаларига таянган ҳолда металларнинг зотий муқаввимларини бир металдан бошқа металга ташиш, шу йўл билан сунъий олтинни яратиш мумкинлигини илгари суриши, Ибн Сино ва Берунийнинг эса алкимёгарларнинг маъданларнинг жавҳарларига сунъий йўл билан мудоҳала қилишлари ҳеч қандай ижобий натижа олиб келмаслигига доир илмий баҳслари таҳлил қилинган.

Мақоланинг асосий мақсади – XIX аср охири ва ХХ аср бошларида Туркистон ҳудудларида, жумладан, Тошкент, Бухоро, Самарқанд, Хива, Хоразмда ислом меъморий обидаларининг ҳолати, уларга бўлган муносабат ва тадқиқ этиш бўйича бажарилган ишлар таҳлил қилинган. Ушбу мақолада Туркистон ўлкасидаги ислом обидалари тарихи, бугунги кундаги ҳолати билан боғлиқ жараёнлар таҳлил қилинган.