مجلد 6 عدد Special Issue 2 (2023)

Мazkur maqolada arab tili grammatikasi nahv bo‘limiga oid fe’lning vazifadosh shakllaridan biri orttirma darajadagi sifatning yasalishi va sintaktik xususiyatlari tahlillari keltirilgan. Ushbu mavzu doirasida bir qancha nahvshunos olimlarning qarashlari, jumladan alloma Mahmud Zamaxshariyning arab tili grammatikasida mumtoz manba sifatida qаdrlanadigan “al-Mufassal fi san’ati-l-e’rob” asaridan fikrlari keltirilgan. Shu bilan birga fe’ldan yasalgan ismlardan bo‘lmish orttirma daraja sifati fe’lning sintaktik vazifasini to‘liq bajarishi yoki bajara olmasligi to‘g‘risida mo‘tabar manbalardan misollar keltirildi. Nahvshunos olimlar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan mashhur ‘’surma’’ bahsli munozarasi muxtasar yoritib berildi.

Мақолада келиб чиқиши туркийлардан бўлган ва Марказий Осиёда ўз давлатларига асос солган мусулмон сулолалари ҳамда уларнинг бошқарув тизими бирламчи манбалар ва илмий адабиётлар асосида ёритилган. Шунингдек, сомонийлар девон тизимининг кейинги сулолалар томонидан ўзлаштирилиб такомиллаштирилгани ва маҳаллий анъаналар асосида бойитилгани ҳамда вазирликлар, муҳим унвон, мансаб ва лавозимлар ҳақида ҳам маълумотлар берилган.

Мақолада Марказий Осиёда атроф-муҳитни муҳофаза қилишни таъминлашнинг хусусиятлари ва устувор йўналишлари, иқлим ўзгаришига мослашишнинг минтақавий жиҳатлари, Барқарор ривожланиш мақсадларини амалга ошириш чора-тадбирлари, яшил иқтисодиётни шакллантиришдаги муаммоларни ҳал қилиш, Орол экологик халоқатнинг салбий оқибатларини камайтириш чора-тадбирлари, икки ва кўп томонлама келишувларни амалга ошириш асосида Оролбўйи минтақасини барқарор ривожлантириш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш, глобал иқлим ўзгаришига мослашиш бўйича эко-инновациялар асосида иқтисодий, ижтимоий ва экологик чора-тадбирларни асослаб берилган.

Hozirgi kunda islom moliyasi rivojlanib borayotgan sohalardan biridir. Islom banklarida moliyalashtirish instrumentlaridan biri sifatida “qarz” instrumentidan foydalanish amaliyoti mavjuddir. Ushbu instrumentdan zakot bilan bir qatorda ijtimoiy himoya masalalarida ham faol ravishda foydalaniladi. Ushbu maqolada qarz munosabati, uning mazmun mohiyati, ushbu munosabatning to‘g’ri bo‘lish shartlari ochib berilgan. Banklardagi joriy hisobvaraqlarni hozirgi kundagi ahamiyati, ularning o‘ziga xos xususiyatlari bayon etilgan. SHuningdek, joriy hisobvaraqlar va u bilan bog’liq operatsiyalarning qarz munosabatlari bilan solishtirma tahlili keltirilgan. Xulosada banklar uchun bu instrument turidan foydalanishning ijobiy jihatlari asoslab berilgan.

Мазкур мақолада зиёрат туризмининг хусусиятлари, ўзаро муносабатлари ва таъсири орқали уйғунликдаги ва ўзаро тартибга солувчи институтлар ҳаракатлари натижасида тизимга хос бўлган яхлитликдан иборат. Бизнинг фикримизча, зиёрат туризмининг мавжуд тизими сифатидаги элементлари, тизимли назария ва тизимли таҳлилга хос назарий-методологик ёндашувлар оқибатида вужудга келади ва такомиллашиб боради. Мақолада шунингдек зиёрат туризмини ташкил қилиш ва ривожлантириш билан боғлиқ муносабатларни тартибга солувчи ташкилий-иқтисодий жиҳатлари хамда бошқарув механизмлари кўриб чиқилган.

Bu maqolada mа’lumоtlаr rеplikаtsiyаsi mехаnizmini tехnik ishlаb chiqishni muhokama qilinadi. Mа’lumоtlаr rеplikаtsiyаsi, mа’lumоtlаrni bir joydаn boshqа joygа ko’chirishni ta’minlovchi tехnik usullar va protokollаrdan iboratdir. Maqolada rеplikаtsiyаning mаqsаdi, bоshqа ishchi kompyutеrlаrgа mа’lumоtlаrni o‘tkаzish imkoniyatini berish, ma’lumotlar bazasining yuqori darajada mavjudligini ta’minlash, xavfsizlikni ta’minlash va bоshqа muhim jarayonlar yoritilgan.

Har qanday davlat va jamiyat taraqqiyoti bir qator omillar bilan belgilanadi. Bu taraqqiyot jarayonida ayollarning ijtimoiy-siyosiy munosabatlardagi ishtirokida huquq va erkinliklari amalda ta’minlanganligi davlatlar taraqqiyoti va yurt kelajagining muhim indeksi sanaladi. Zotan, ayolning jamiyat hayotidagi o‘rni barcha davrlarda muhim mezon bo‘lib kelgan.

Мақолада умумтаълим мактаб таълим сифатини оширишда шахсга йўналтирилган таълим технологияларининг ўрни ва аҳамияти, шунингдек мактаб битирувчиларининг ҳаётий мақсад ва тамойилларни танлашдаги зарурати ёритилган. Бундан ташқари таълим самарадорлигига эришишда дифференциал ёндашувнинг ўзига хос хусусиятлари очиб берилган. Ўқув машғулотlarini ташкил этишда ўқув мақсадларини танлашга оид методик тавсиялар, педагог томонидан эътиборга олиниши зарур бўлган педагогик омиллар таҳлил қилинган.

Мақолада мактабгача ёшдаги болаларга инглиз тили лексикасини ўргатишда ўйин фаолиятининг ўрни ва болаларнинг психологик ёш хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда улар билан олиб бориладиган таълимий-тарбиявий жараёнларни турли ўйинлар воситасида ташкил этиш самарали бўлиши ва ўйин фаолияти асосида боладаги билиш фаолияти ривожланиши тўғрисида сўз боради.

ушбу мақолада оламнинг ижтимоий манзарасида миллий қадриятлар билан боғлиқ тушунчалар, уларнинг моҳияти ва мазмуни, турли олимларнинг қадрият масаласидаги қарашлари, “қадрият” тушунчасига берган таърифлари ҳамда миллий қадриятларнинг ҳаётимиздаги роли ёритиб берилган. Шу билан бирга қадриятлар нафақат фалсафий категория балки социология, психология ва тилшунослик соҳаларида ҳам кенг тадқиқ қилиниши келтирилган.

Мақолада турмуш тарзимиздаги маънавий қадриятларимиздан бўлган она ва бола саломатлиги, фарзанднинг соғлом рухдаги инсон бўлиб шаклланиши ғояси ҳақида фикр юритилади. Яъни, оилаларимизда соғлом маънавий муҳитни ташкил қилиш, эр-хотин, ота-она ва фарзандлар, қайнона ва келин ўртасидаги муносабатлар, қўшничилик муносабатларининг ўзаро ҳурмат, меҳр-оқибат руҳида бўлишига эришиш – бу юртимиздаги тинчлик-осойишталик ва аҳилликни янада мустаҳкамлашнинг энг муҳим шарти эканини доимо эсда тутмоғимиз лозим.

Дунёда дин ва фалсафа уйғунлиги борасида кўплаб илмий-тадқиқот ишлари мавжуд бўлиб, уларда Марказий Осиё мутафаккирларининг фалсафий таълимотлари мазкур минтақа маънавий меросининг муҳим қисми сифатида тадқиқ этилган. Марказий Осиёдаги мантиқий-гносеологик ғоялар тарихини ўрганиш нафақат ўтмиш маданияти ва фалсафасини, балки ҳозирги даврга хос ғоявий жараёнларни тўғри тушунишга ҳам имкон беради. Ибн Синонинг илоҳиётга доир мероси жаҳон олимлари томонидан ўрганилишда давом этмоқда.

Ахлоқ меъёрлари муайян диннинг ажралмас қисмини ташкил этади ва мазкур динга эътиқод қилувчилар учун муҳим аҳамиятга эга бўлади. Ушбу мақолада христиан динида, хусусан, унинг православлик йўналиши нуқтаи назарида ахлоқ масаласига оид илмий қарашлар ўз аксини топган. Тадқиқотда христианликда ахлоқ масаласи асослари таҳлил қилиниб, асосий тамойиллари баён қилинган. Христиан ахлоқини ўрганишнинг тарихий ва бугунги куndagi аҳамиятини очиб беришга ҳаракат қилинган.

Тил ўрганиш кишилик жамиятида бағоят муҳим соҳалардан ҳисобланади. Алоқа воситаси бўлмиш тилни табиий муҳитда (оилада, жамоатчилик орасида) ёки уюшган ҳолда дарсда амалий эгаллаш мумкин. Тил ҳодисаларига оид билимлар эса назарий жиҳатдан ўрганилади. Халқаро муносабатлар авж олган замонамизда тилларни билиш, кўп тиллилик (полиглоссия) улкан аҳамият касб этмоқда. Мазкур мақолада Ўзбекистонда чет тилини ўқитиш тарихи ҳақида маълумот берилган.

Maqola XIX asr boshlarida Markaziy Osiyoning mashhur tarixchisi, adib, geograf, sayyoh va maʼrifatparvari Hoji Muhammad Hakim-xon ibn Sayyid Maʼsumxonning “Muntahab at-tavarih” asarida bayon etgan kechinmalariga bagʻishlangan. U bilan sodir bo’lgan voqealar taqdir taqozosi bilan nafaqat geosiyosiy, balki diniy chegaralarga ega bo’lgan oddiy odamlar va qo’shni mintaqalar rahbarlarining munosabatlari va tasavvurlarining ma’lum bo’lmagan tomonlarini ko’rib chiqish imkoniyatini beradi.

Мақолада Уструшана мамлкатининг қадимги давр ва ўрта асрлардаги мавқеи, у ерда кечга ижтимоий-сиёсий ҳодисалар баён қилинган. Уструшана қадимдан Ғарб ва Шарқни бир-бирига боғловчи Буюк Ипак йўлида жойлашган тараққий этган макон бўлганлиги боис ҳар бир даврда бу ўлкага ҳужумлар бўлиб турганлиги ва араб ва мўғуллар истилосига қарши уструшаналикларнинг курашлари ҳақидаги маълумотлар тизимли берилган. Шунингдек, Уструшананинг тарихий-географик жойлашуви, аҳолисининг урф-одалари, хўжалик тутуми ва афшинлар шажараси ҳамда юнон, хитой, форс ва араб манбаларидаги бу мамлакат ҳақидаги маълумотлар атрофлича тахлил қилинган.

Ушбу мақолада Ўзбекистонда сўнгги пайтларда исломшунослик соҳасида амалга оширилган ишлар, хусусан, ислом илмларидан тафсиршунослик йўналишининг асосий қисмларидан бўлган “Тафсир матнлари” фани ҳақида атрофлича маълумот берилган. Ушбу фанни мустаҳкам эгаллаш талабаларда ислом манбаларининг мазмун-моҳиятини тўғри англашга ёрдам беради. Мақолада ислом динининг бирламчи манбаси бўлмиш Қуръони каримни ақидавий ва фиқҳий жиҳатдан тўғри талқин қилишда “Тафсир матнлари” фанининг ўрни кўрсатиб берилган.

Ушбу мақолада араб тилидаги балоғат илми, бу илмнинг Қуръони карим оятларини тушуниш, тўғри тафсир қилиш, маъноларини очиб беришда муҳим аҳамиятга эга эканлиги ёритиб берилди. Балоғат фани ҳам бир неча қисмлардан иборат бўлиб, шу қисмлардан илми бадиъ ва унинг таркибига кирувчи муқобала санъати, унинг аҳамияти, оятларни тушунишдаги ўрни “Ар-Раҳмон” сураси оятлари мисолида баён қилинди.

Мақоланинг асосий мақсади Ўзбекистон ҳудудларидан, жумладан, Бухоро, Самарқанд, Хоразм, Термиз, Насаф, Шош, Марғинон каби илм фан ривожланган шаҳарлардан етишиб чиққан ҳадис ва фиқҳ олимлари ҳақида маълумот беришдир. Мақолада асосан “Эъло ас-сунан” асари доирасида юртимиздан етишиб чиққан фақиҳларнинг муҳадислик жиҳатини ёритишга қаратилган бўлиб, уларнинг устоз ва шогирдлари, ҳадис борасида ёзган асарлари таҳлил ва тадқиқ этилган.

Arabcha talaffuzni o’rgatishning dastlabki bosqichlaridan birida talabalar va o’qituvchilar lingvistik yoki tillararo interferensiya hodisaga duch kelishadi. Natijada o‘quvchilar nutqida talaffuzi qiyin bo‘lgan fonemalarni to‘g‘ri ifodalash uchun ma’lum ko‘nikma va malakalarni shakllantirish jarayoniga to‘sqinlik qiluvchi bir qator o’ziga xos xatolar kuzatiladi. Taqdim etilayotgan maqola ushbu hodisani va uning paydo bo’lish sabablarini tadqiq etishga bag’ishlangan.

Somiy tillar oilasiga kiruvchi arab tilida affiksal usul boshqa so‘z yasash usullariga qaraganda ancha keng tarqalgan bo‘lib, yasama so‘zlar asosan uch o‘zakli fe’llardan hosil bo‘ladi. Mazkur maqolada hozirgi arab adabiy tilida affiksal usul bilan so‘z yasalishi, tub va yasama so‘z haqida ma’lumot berilib, prefiksal ot yasovchi vositalar misollar orqali tahlil qilingan.

Ушбу мақолада арабий илм-фанлар ичидаги буюк бир фан бўлмиш наҳв илмининг пайдо бўлишига қисқача шарҳ берилади, шунингдек, мазкур фаннинг асосчилари, мактаблари, тарихдаги етук мутахассислари ва энг муҳим масалалар ёритилади. Ушбу маълумотларни тўплаш ва соддалаштирилган шаклда таснифлашдан мақсад, наҳв илмининг пайдо бўлиши ҳақидаги маълумотларни омма ҳамда илмли кишилар учун фойдаланишга қулайлаштиришдан иборатдир.

XI аср ёзма адабиётининг йирик намуналаридан бўлмиш Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асаридаги синтактик параллелизмларни таҳлил қилиш орқали асарнинг бадиий қиймати, адибнинг поэтик маҳоратини баҳолаш мумкин. Асарнинг ғоявий томонлари нақадар муҳим бўлса, адабиёт аҳли учун унинг шаклий томони ҳам шу қадар муҳимдир. Зеро, асардаги синтактик параллелизмлар тахлили ўша давр адабий муҳити, аждодларимизнинг лисоний ва бадиий тафаккури ҳақида қимматли маълумотлар беради.

Терминология йўналишидаги илмий-тадқиқотлар самарадорлигининг ошиши, олинган натижаларнинг амалиётга кенг тадбиқ этилишида ўсиш динамикасини кузатиш мумкин. Хусусан, дунёнинг кўплаб таълим муассасаларида терминологиянинг структур-семантик хусусиятларини очиб бериш, адабий тил лексикасини тилшуносликнинг сўнгги ютуқларига асосан илмий тадқиқ қилиш заруратга айланмоқда. Мазкур мақолада айнан шу йўналишда қўлга киритилган ютуқлар ва соҳада бажарилиши керак бўлган вазифалар ҳақида сўз боради.

Араб балоғат илмида сўзларнинг турли бадиий безакларда қўлланиши бадиъ илмининг бош мавзуси деб ҳисобланади. Мазкур мақолада бадиий муҳассинотларнинг турларга ажратилиши, лафзий муҳассинотлар тушунчаси ва унинг турлари ҳақида батафсил маълумот берилади. Жумладан, лафзий муҳассинот туркумига киритилган жинос, сажъ, издиваж, тасриъ ва ҳуснут тақсим тушунчалари, уларнинг турлари ва матн таркибида қўлланиш шартлари ҳақида батафсил маълумот берилади ва шунга доир мисоллар келтирилади.