Jild 5 № 4 (2022)

Ушбу мақолада Ислом тарихида халифалик институти борасида сўз юритилади. Муҳаммад (с.а.в.) ҳаёт пайтларидаёқ келажакда бу давлатни бошқаришда муайян ўзгаришлар юз беришини, динийлик ва дунёвийлик муносабатларида батамом янги тамойиллар шаклланишини англаган ҳолда “мендан кейин халифалик ўттиз йил давом этади, ундан сўнг амирлик-подшолик бўлади”, мазмунидаги ҳадисларини илмий жиҳатдан асослаш долзарб масалалардан саналади.

Ушбу мақолада қомусий олим Абу Ҳафс Насафийнинг ҳаёти, илмий фаолияти ҳамда унинг мотуридия таълимоти ва ақидасининг тўғри талқин қилишдаги ўрни ҳақида маълумот берилади. Шунингдек, мақолада “Ақоид ан-Насафий” асарида билиш ва англашнинг фалсафий талқини ҳам ёритилган.

Мақолада имон иборасининг луғавий ва истилоҳий маънолари ҳақида маълумотлар келтирилади. Шунингдек, имоннинг рукнлари, турлари ва шартлари борасидаги қарашлар ёритилади. Бундан ташқари, имоннинг кўпайиши ва озайиши тўғрисидаги масалалар очиб берилади. Шу билан бирга, ислом ва имон иборалари орасидаги умумийлик ва хосликлар изоҳи берилади.

Maqolada turkiyalik moturidiyshunos olimlar Mustafo Sabriy va Zohid Kavsariylarning aqidaviy qarashlari hamda asarlari tahlili berilgan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bu allomalar yashagan davr Islom olamida aqidaviy ixtiloflar va murakkab siyosiy jarayonлар кеchayotgan paytга to‘g‘ri keladi. Xususan, XIX asr oxiri XX asr boshlarida Usmoniylar sultonligi taraqqiyotidagi turg‘unlik ba’zi ziyolilarni xavotirga solib, ularning butun diqqat-e’tiborini yangilik va islohotlar qilish o‘y-xayollari chulg‘ab oldi. Natijada “Yangi kalom ilmi” nomini olgan harakat paydo bo‘ldi. Ahli sunna val-jamoa ulamolari o‘z kitoblarida bu xususdagi ixtiloflarni tinch yo‘l bilan yechishga da’vat қилиshardi. Ana shunday ziddiyatli va murakkab bir davрда Zohid Kavsariy va Mustafo Sabriylar birdamлик tarafdori bo‘lgan ulamolar sifatida tanilgan edi.

Ушбу мақола фатвонинг аҳамияти ва унинг мусулмон мамлакатларидаги ижтимоий-сиёсий муаммоларни ҳал қилишда тартибга солувчи ролига бағишланган. Ислом динини яхлит бир диний тизим сифатида ўрганишда ислом ҳуқуқи асосларини, шариат қонунлари мажмуини ўрганиш муҳим ўрин тутади. Ҳуқуқий меъёрларни у ёки бу диний қарашлар билан асослаш ҳамма замонларда ҳам жуда кенг тарқалган ва бу табиий ҳолатдир.

Ушбу мақолада музорабанинг таърифи, унда иштирок этувчи томонларнинг бажарадиган ишлари баён қилинган. Асосий қисмда Бухоролик фақиҳ Шамсу-л-аимма Ҳалвонийнинг “Мабсут” асарида музорабага бағишланган маълумотлар тадқиқ этилган. Унинг хусусиятлари, шартлари, қўлланилиш тартиби, битимни амалга оширишда юзага келадиган вазиятларда қандай йўл тутиш кераклиги ҳақидаги масалалар, қоидалар ва вазиятларни бугунги кун нуқтаи назаридан таҳлил этилган ва хулоса қилинган.

Ушбу мақолада Қуръони каримнинг Абу Райҳон Беруний номидаги ЎзР ФАШИда сақланаётган бир қатор ноёб нусхаларининг манбашунослик таҳлили ҳақида сўз боради. Муаллиф томонидан Қуръони карим қўлёзмаларининг жами 28 та IX-XIX асрлар орасига тегишли Марказий Осиё шаҳарларида кўчирилган нусхалар кўриб чиқилган. Фонддаги бундай ноёб маънавий бойлик нусхалар республиканинг бошқа фондларида деярли учрамайди. Улар ўзининг қадимийлиги, хатининг нафислиги, тўлиқ ва яхши сақланиши билан бошқа фонд нусхаларидан ажралиб туради.

Ҳадис илмида ҳар бир ривоятнинг таркибий қисми бўлган иснодга алоҳида эътибор қаратилган. Иснод хабарни ривоят қилувчиси билан боғлаб туради. Муҳаддислар санад билан иснодни бир маънода қўллаганлар. Ҳадиснинг бошланишида уни биринчи бўлиб айтган ва эшитган кишидан бошлаб, ҳадисларни тўпловчига қадар барча шахсларнинг исмлари бирма-бир кўрсатиб чиқилади ва бу ҳадиснинг асоси, далили ҳисобланади. Ҳадиснинг ҳақиқий ёки сохта экани уламолар томонидан исмларни таққослаш йўли билан текширилган. Ҳадисни нақл қилувчи кишиларнинг яшаган йиллари ва бошқа ижобий сифатлари қўйилган шартларга тўғри келса, иснод тўғри бўлса ҳадис ҳам ишончли деб ҳисобланган.

Ислом динининг биринчи асри ўтмасданоқ мусулмонлар бир қанча фирқа ва гуруҳларга бўлиб кетганлиги айни ҳақиқатдир. Мазкур бўлиниш баъзида сиёсий жиҳатларга кўра юз берган бўлса-да, бироқ, унинг асосий сабаби эътиқодий масалалар эди. Эътиқодга тааллуқли масалалардан энг кўп тортишув ва келишмовчиликка сабаб бўладигани Аллоҳ таолонинг зоти ва сифатлари борасидадир. Шунинг учун ҳам ақоид ва калом деб аталадиган ақидалар илми «илму ат-тавҳид ва ас-сифат» («Тавҳид ва сифатлар илми») деб ҳам номланади.

Мақолада араб, турк ва форс адабиётида учрайдиган «маноқиб» жанри кенг маънода, жумладан «мақтовга оид биографик асарлар»га таъриф берилган бўлиб, тегишли шахснинг савоб ишлари, фазилатларига алоҳида эътибор қаратилган. Бундай асарларнинг асосий мақсади «ўқувчига уларнинг мавзусини ташкил этувчи одамларнинг эзгу хатти-ҳаракатлари ёки муайян гуруҳнинг энг олий фазилатлари ҳақида маълумот ва ахлоқий портретни тақдим этишдир». Бундай асарлар илк ва ўрта асрлар ислом динининг ижтимоий-сиёсий ва диний тарихи учун қимматли манбалар ҳисобланади.

Мақола қадимий шарқ қўлёзмаларининг сақланишини таʼминлашга багʻишланган. Дарҳақиқат, шарқ қўлёзмаларини сақлаш муаммоси мутахассислар олдида турган асосий вазифалардан биридир. Янги техник ва технологик имкониятлар қўлёзмаларнинг узоқ муддат сақланишини таъминлайди. Бироқ, ушбу мақолада миллий бойлик хавфсизлигини таъминлашнинг бошқа усуллари таклиф қилинади. Қўлёзма манбаларини эҳтиёткорлик билан сақлашнинг энг самарали усулларидан biri уларни нашр этишдир.

Шарқ шеърияти кўпинча ишқий, ирфоний, диний, ижтимоий, сиёсий мавзуларга бағишланган бўлиб, ғоятда гўзал ва қалбларда жой олувчи оҳангларда ёзилган. Яқин Шарқ ва Ӯрта Шарқ лирикасининг отаси ҳисобланмиш форс шоири - Шамсиддин Муҳаммад Ҳофиз Шерозий(1325-1390) Мавлононинг орифона, Саъдийнинг ошиқона ғазалларини ўзаро боғлаб, ғазалнинг байтларига озодлик беради ва унда янги бурилишни вужудга келтиради, иҳом ва ибҳом бадиий саъатлари Ҳофиз услубининг хусусиятларидан бири бўлиб, «Ринд», «Ринд»она, «Ринд»лар ва «Ринд»лик мактаби тушунчаси Ҳофиз девонида 80 мартадан кўпроқ ишлатилган. Ҳофиз ўзининг шеърида ва қарашларида бу сўзнинг аҳамиятини кўрсатиб беради. Мазкур мақолада «Ринд» тушунчасининг шарқ шеъриятидаги мазмун ва моҳияти ҳақида сўз боради.

Замонавий тилшуносликда диний терминология тадқиқотига функционал ёндашувнинг қўлланилиши луғат бирликларининг тил тараққиёти динамикасини акс эттиришга, яъни реал ишлаш жараёнида ўзининг потенциал имкониятларини очиб беришга асосланади. Мазкур мақолада шу нуқтаи назардан диний терминологияни ўрганишнинг назарий ва методологик асослари кўриб чиқилган.

Ушбу мақолада ўзбек ёзувчилари асарларида миллий қадриятни ифода этувчи тил бирликлари лексема, фразема ва сентенсемалар таҳлилга тортилган. Ҳамда ушбу тил бирликларининг гапда ёндош сўзлар билан келиши, сўз туркуми ва гапдаги мазмуни батафсил таҳлил этилган.

Мақолада Чағониён адабий муҳитининг етук вакили, маҳоратли шоир Мунжик Термизий ҳаёти ва адабий мероси борасида сўз юритилиб, шу билан биргаликда шеърларидан мисол келтирилади. Мунжик Термизий шеърларининг қиёсий-текстологик таҳлили борасида сўз юритилиб, бошқа шоирларнинг шеърлари билан солиштириб чиқилади.

Мақолада VIII-XIII асрлар Хоразм адабий муҳитида Маҳмуд Замахшарий асарларининг ўрни, Маҳмуд Замахшарий ҳақида замондош уламоларининг эътирофлари ҳамда Хоразмдаги арабийзабон бадиий адабиёт мухтасар баён қилинган. Маҳмуд Замахшарий нафақат тафсир илмида, араб тили мутахассиси, балоғат ва фасоҳат, адабий ёзувчилик ва шеъриятда ҳам эътироф этилиши таъкидланиб, “Навобиғул калим” деган асари ёки бошқа кенг тарқалган матнлари очиб берилган.

Мазкур мақолада Тоҳа Муҳаммад ибн Байқунийнинг “Манзумату-л-Байқуний” асарининг манбашунослик тадқиқи амалга оширилган. Бунда Саудия Арабистониг Ар-Риёд университетининг қўлёзмалар бўлимида 213-рақам остида сақланаётган нусха асос қилиб олинди. Таҳлил жараёнида асарнинг котиби, ёзилган йили, сақланиш ҳолати, асарнинг умумий ҳажми ва ҳар бир саҳифадаги сатрлар қатори, хат тури каби маълумотлар батафсил ёритиб берилган.

Мақолада Қашқадарё воҳасидаги қадимий Пазда шаҳри тарихи, унда шаклланган моддий ва маданий мерос ҳақида маълумотлар таҳлил этилган. Паздадан етишиб чиққан ўндан ортиқ Паздавий алломалар илмий фаолияти, уларнинг Мовароуннаҳрда илм-фан ривожи ва тамаддуни тараққиётига қўшган ҳиссаси ёритилган. Шунингдек, улар ёзган асарларнинг илмий аҳамияти ҳамда кейинги давр адабиётларига назарий ва услубий жиҳатдан таъсири очиб берилган.

Мазкур илмий мақолада оила, оилавий муносабатларда хотин – қизларнинг роли ҳақида маърифатпарвар жадидларнинг фикр – мулоҳазалари таҳлил этилган. Жадидлар ўз асарларида жамиятда мавжуд барча муаммоларни илмий жиҳатдан ўрганганлар ва ўзларининг якдил хулосаларини берганлар. Мақолада ана шу тахлиллардан фойдаланилган.

Mazkur maqolada jamiyatda milliy qadriyatlarni yuksalishiga sabab bo‘luvchi ma’naviy tarbiyaning strategik zarurati ijtimoiy-falsafiy tahlil qilingan. Ma’naviy tarbiya strategiyasining vositalari sifatida ta’lim-tarbiya jarayoni, qadriyatlar transformatsiyasi va ta’sir ko‘rsatkichlari ilmiy jihatдан asoslangan. Shuningdek, milliy qadriyatlar yuksalishi va ma’naviy tarbiya strategiyasining uzluksiz ma’naviy tarbiya bilan amalga oshirilish zarurati ochib berilgan.

Ushbu maqola XX asr Falastin adabiyotining eng ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan biri Mahmud Darvish ijodiga bag‘ishlangan bo‘lib, uning butun umri Falastinning bosib olingan yerlarini ozod qilish g‘oyalariga xizmat qilishning tasdig‘idir. Maqolada shoir ijodining asosiy bosqichlari o‘rganilgan bo‘lib, ular orqali Falastin xalqi fojiasi, shoirning vataniga nisbatan faol fuqarolik pozitsiyasi yoritilgan. Tahlilga shu mavzuga bag‘ishlangan bir qancha she’rlar jalb etilgan.

Ушбу мақолада боланинг оилавий муҳитга бўлган ҳуқуқи, болани оилага фарзандликка олиш муаммолари миллий ва ислом ҳуқуқ манбалари асосида қиёсий-ҳуқуқий тадқиқ этилган. Боланинг таъминот олиш борасидаги ҳуқуқи шариат нормалари асосида ёритиб берилган. Шунингдек, мақолада бола тарбияси учун масъул шахслар, ота ва она ажрашган тақдирда боланинг ким билан қолиши каби масалалар тадқиқ этилган.

Ushbu maqola qadriyat tushunchasining mazmun-mohiyatini yoritishga bag‘ishlangan. Xususan, ushbu tushunchaning mazmun mohiyati turli nuqtai nazarlardan tahlil qilinadi. Maqolada qadriyat inson va uning hayotining ajralmas qismi sifatida o‘rganiladi. Ushbu tushunchaning mazmuniy mundarijasini tashkil etuvchi komponentlar sotsiologiya, iqtisodiyot va lingvistika fanlari nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Uning mazmuniy mundarijasining restriktiv va norestriktiv kabi o‘lchov parameterlari o‘rganiladi. Qadriyat ma’lum baholash amalga oshiriladigan mezon yoki standard sifatida talqin etiladi.

Мазкур мақолада зардуштийликнинг вужудга келиши бронза ва илк темир даврларида жамиятнинг навбатдаги тараққиёт босқичи тақозоси сифатида таҳлил қилинган. Шунингдек, Зардуштнинг тарихий миссияси, зардуштийлик таълимотининг етакчи ғояси ҳисобланган эътиқод эркинлиги, таълимотнинг асосий белгиси қурбонлик орқали илоҳларга келтириладиган эҳсонларни инкор этиш масаласи ҳамда “Гоҳлар”да Зардушт шахсининг тарихийлиги ифодалари илмий асосланган.

Мақолада давлат дини моделига эга республикалардаги «давлат ва дин» ўзаро муносабатларининг хусусиятлари таҳлил қилинган. Озарбайжон ва Арманистоннинг тарихий мисоллари ва диний контентни ўрганиш асосида маълум шароитларда битта диннинг мутлақ мавқеи айрим ҳолларда конфессиялараро муносабатларнинг кескинлашувига олиб келади, деган хулосага келинмоқда. Давлат дини моделининг афзалликлари ёки камчиликларини таъкидламасдан, унинг хусусиятлари кўрсатилган.

Мақолада ксенофобиянинг мазмун-моҳияти, келиб чиқиш сабаблари, тарихий илдизлари, турлари ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, глобаллашув даврида ксенофобиянинг салбий ходиса сифатида намоён бўлишининг илмий-назарий асослари далилланган. Ксенофобия дастлаб, “қўрқув”ни илмий тадқиқ этиш доирасида амалга оширилган бўлиб, унинг миллий, диний, минтақавий каби турлари мавжуд. Жумладан, диний ксенофобия диний-ижтимоий фанлар доирасида тадқиқот объекти сифатида намоён бўлади.

Марказий ва Шарқий Африка давлатларидаги таълим тизимини (Жибути, Чад, Камерун, Судан мисолида) ўрганиш албатта ушбу давлатлардаги ижтимоий-иқтисодий аҳвол паст даражада бўлишига қарамасдан ўрганиш муҳим ва долзарб мавзу ҳисобланади. Ушбу мақолада юқорида келтирилган давлатлардаги таълим тизимидаги ҳолат ёритиб берилган. Жибутида давлат томонидан таълим катта эътибор қаратилмоқда. Суданда саводхонлик даражаси шаҳарларда 80% бўлса, қишлоқ жойларда 50% бўлиб анча пастлиги таълим соҳасидаги инфратузилма яхши ривожлантирилмаганлиги билан тавсифланади.

Дунё мамлакатлари тараққиётига тўғаноқ бўлаётган кўплаб муаммолар шахс ахлоқий ривожланиши масаласига бўлган эътиборни янада кучайтиришни талаб этмоқда. Ҳозирги кунда шахслараро муносабатларда беғаразлик, ижобий хислатлар ва ижтимоий перцепция ўрнини кескинлик, тезкорлик ҳолатлари эгалламоқда. Шуларни ҳисобга олган ҳолда ўқувчиларда умуминсоний қадриятлар асосига қурилган шахс акмеологик тараққиётнинг мезонларидан бири бўлмиш альтруизмдек хулқ-атворни шакллантириш муҳим аҳамиятга эгадир.

Ушбу мақоланинг асосий йўналиши Ўзбекистон олий таълим муассасаларида диншунослик йўналишлари бўйича олиб борилаётган амалий лингвистик тадқиқотлар инглиз тили дарсларининг мазмуни ва ушбу соҳа учун дастурларига қандай таъсир кўрсатиши мумкинлигини ўрганишдан иборат. Соҳага оид хорижий тилни ўқитиш бўйича олиб блорилган тадқиқотга асосланган ёндашув ўқув дастурининг дизайне ва мазмуни яхшиланган натижалар бериши очиб берилади. Ушбу мақоланинг диққат марказида дастурни амалга ошириш ва баҳолаш эмас, балки тадқиқот ва дизайн ва мазмун ўртасидаги интерфейс ҳисобланади. Ушбу тадқиқот учун Ўзбекистон олий таълим муассасалари талабалари ёрдамида амалга оширилган соҳага оид хорижий тил ўқув дастурини ишлаб чиқиш лойиҳасининг кейс тадқиқоти ва натижаларидан фойдаланилган. Мақолада ушбу соҳага оид хорижий тил ўқув дастури ишлаб чиқилган назарий тамойиллар кўрсатилган ва сўнгра хулосаларни ушбу соҳа эҳтиёжларига интеграциялаш босқичлари кўрсатилган.

Maqolada mamlakatda ta’lim turizmiga ko‘rsatilayotgan e’tibor haqida so‘z yuritiladi. O‘zbekistonda ushbu tarmoq bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar tahlil qilingan hamda masofaviy ta’lim, almashlab o‘qish dasturlari bo‘yicha mamlakatimiz oliygohlarida olib borilayotgan ishlar o‘rganilgan. Yurtimiz oliygohlariga xorijiy talabalarni jalb qilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim turizmining imkoniyatlari va unga ta’sir e’tuvchi omillar bayon etilgan. Xulosada, yurtimizda ta’lim turizmini rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan.

Мақолада педагогикадаги модель тушунчасига оид қарашлар, араб тили ўқитувчисининг педагогик компетенциясини ривожлантириш моделининг тузилмаси, унинг мақсадга қаратилган, мазмунга оид, операцион, натижадорликни баҳолаш блокларидан иборалиги ва ҳар бир блокларнинг қисмлари, жумладан мақсадга қаратилаган блок педагогик компетенцияни ривожлантириш усуллари, воситалари, шаклларини ривожлантириш ва уни коррекциялашдан, ҳамда анъанавий педагогик технологиялар билан инновацион технологиялар интеграциялашуви; таълимнинг фаол ва интенсив педагогик шароитларини яратиш; замонавий ва самарали ўқитиш усулларидан фойдаланиш; ҳамкорлик педагогикасига таяниш тамойилларини ўз ичига олган блоклар ёритилган.

Мақолада Ўзбекистонда инвестиция фаоллигини оширишнинг минтақавий жиҳатлари, инвестиция салоҳиятига оид илмий қарашлар, минтақаларда инвестицияларнинг ўсиши очиб берилган. Мамлакатда инвестицияларнинг ҳудудлар бўйича тақсимланиши, ҳудудларда инвестиция таркибида хорижий инвестициялар улуши бўйича замонавий тенденцияларига баҳо берилган. Инвестиция салоҳиятини ошириш ва инвестиция самарадорлигини яхшилаш юзасидан илмий тавсиялар берилган.

Хозирги кунда ислом молия тизими жадал ривожланиб бораётган соҳалардан биридир. Ишлаб чиқариш ва тадбиркорликни молиялаштириш моделларидан biri сифатида салам шартномаларидан кенг фойдаланиш амалий жараёнлардан biri сифатида қўлланилмоқда. Мақолада салам ва параллел салам шартномаларининг ҳозирги кундаги аҳамияти, уларнинг ўзига хос хусусиятлари баён этилган. Салам шартномасининг шартлари, уларни бузилишига олиб келувчи ҳатти харакатлар очиб берилган. Шунингдек, салам операцияларида юзага келиши мумкин бўлган рисклар, уларнинг турлари ва уларни олдини олиш бўйича амалга ошириладиган ишларга ҳам урғу берилган. Салам шартномасининг нарх ўзгаришига таъсири таҳлил қилинган. Хулосада банклар учун бу шартнома туридан фойдаланишнинг ижобий жиҳатlari асослаб берилган.

Maqolada O‘zbekiston hududida joylashgan tarixiy yodgorliklar, ziyoratgohlar va ularning ziyorat turizmini rivojlantirishdagi imkoniyati, shuningdek, O‘zbekiston- ning xalqaro ziyorat turizmi sohasidagi salohiyati, xususan, mamlakatdagi ziyorat turizmi rivoji uchun zarur bo‘lgan tarixiy sharoit, uning bugungi ziyorat turizmi obyekti sifatidagi o‘rni haqida so‘z boradi. Qolaversa, maqolada ziyorat turizmini rivojlantirishdagi muammolar tahlil qilingan va ularning yechimlariga amaliy takliflar berilgan.

Ushbu maqolada mobil ilovalarning saytlardan farqi va uning imkoniyatlari, yoshlarning moliyaviy savodxonligini oshirishda mobil ilovarning afzalliklari yoritilgan. Shuningdek, mobil ilovalarga doir statistik ma’lumotlar va yoshlarni moliyaviy savodxonligini oshirishda mashhur bo‘lgan mobil ilovalar tahlil qilingan.

Ushbu maqolada ta’lim tizimi uchun video kontenlerni powtoonda yaratish jarayoni keltirilgan. Powtoon tiziminidan foydalanish statistikasi va ko‘rsatkichlari bayon qilingan. Tizimda video kontent yaratish yo‘nalishlari bo‘yicha ko‘rsatmalar keltirilgan. Kontent yaratish turlari, tizim imkoniyatlari va video mahsulotlarni yaratish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Maqolada Grid tizimlarining istiqbollari, shuningdek, uning afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi. Diniy ta’lim muassasalarida uni rivojlantirish istiqbollari va kamchiliklari aniq ko‘rsatilgan. Grid tizimini rivojlantirishning barcha mumkin bo‘lgan usullari tahlil қилинади.

Maqolada Nodirjon Abdulaxatovning “Marg‘alon olimlarining ilmiy-ma’rifiy merosi» monografiyasining mundarijasi va ilmiy-amaliy ahamiyati ochib berilgan. Shuningdek, davr tarixni o’rganishdagi о‘rni kо‘rsatilgan.