Jild 7 № 4 (2024)

Саёҳат ислом динининг ёйилишида ва ислом цивилизацияси тараққиётида жуда муҳим омил саналади. Ўрта асрларда мусулмонларнинг илм ўрганиш, савдо иши, элчилик алоқалари ва ҳаж қилиш мақсадларида амалга оширилган саёҳатлари халқаро маданий алоқалар ривожи, ислом маданиятининг кенг ёйилиши учун катта имконият яратган. Шу маънода сафар омили Марказий Осиё мусулмонлари ҳаётида ўзига хос ижтимоий, иқтисодий, маънавий ва маърифий жиҳатларга эга бўлган.

Мақолада экологик таҳдидларнинг хусусиятлари, барқарор ривожланишнинг устувор йўналишлари, экологик омилларнинг атроф-муҳит ҳолатига, иқлим ўзгариши ва экотизимларга таъсири, геосиёсий ва геоиқтисодий ўзгаришлар ва уларнинг барқарор ривожланишга алоҳида эътибор берилади.

ушбу мақолада “ал-Ҳидоя” асарида музораба битими хусусида келган масалалар баён қилинган. Асарда берилган маълумотларнинг жамият учун аҳамиятли жиҳатлари очиб берилган. Ундаги баҳсли ҳолатлар ҳақида фақиҳ олимларнинг билдирган фикрлари қиёсланган. Музораба асосида тадбиркорлик қилиш бўйича бугунги кун учун муҳим хулосалар шакллантирилган.

Ushbu maqolada islom moliyasida xizmat turlaridan biri bo‘lgan  ijara instrumentini qo‘llash va o‘zgartirish bilan tanishtiriladi. ijara operatsiyasini moliyalashtirishning muhim xususiyatlari va tegishli buxgalteriya siyosati, tartibi mos ravishda tavsiflanadi va tushuntiriladi. Jumladan, islom moliyalashtirish instrumenti sifatida ijaradan foydalanilsa, ijara shartnomalarida asos sifatida aktivning mavjudligi, barcha tavsiflarning to‘liq berilganligi, shartnoma bandlarining to‘liq bajarilishi eng muhim jihatlardan biri ekanligi yoritiladi. Xulosada ushbu shartnoma turida adolatli ijara miqdori qarama-qarshi qiymat almashinuvi natijasida hech qanday asossiz boyishga olib kelmasligi asoslab berilgan.

Мақолада ислом молия тизимининг моҳияти, анъанавий банк-молия тизимидан фарқли жиҳатлари, инқирозларга бардошлиги, мамлакатимизда бу моделни жорий этишнинг шарт-шароитлари, қонунчилик базаси ва бу борадаги қийинчиликлар ҳақидаги муаммолар ёритилган. Шунингдек, мақолада анъанавий ва ислом банк-молия моделлари бир-бирига зид тизимлар эмаслиги, уларнинг мухолиф эмас, муқобил тизимлар экани, соғлом рақобат учун улар бақамти фаолият олиб бориши мақсадга мувофиқлиги, ислом банк-молия тизимининг ғарарни таъқиқлаш орқали мижозлар билан муносабатда мавҳумлик, ноаниқлик, хийла-найранг каби кўнгилсизликларнинг олдини олиши кўрсатилган.

Ushbu maqolada axborot xavfsizligi tizimlarida tasvirlarga dastlabki ishlov berish algoritmlarining ahamiyati, rangli tasvirlarni kulrang tasvirga o‘tkazish jarayoni va biometrik parametrlar bilan ishlash masalalari tahlil qilinadi. Tasvirlarni kulrang formatga o‘tkazish algoritmlari – kiberxavfsizlik, biometrik autentifikatsiya tizimlari va boshqa xavfsizlik sohalarida keng qo‘llaniladi. Rangli tasvirlarni kulrang tasvirga aylantirish orqali ma’lumotlarning hajmini qisqartirish, qayta ishlash vaqtini kamaytirish va hisoblash resurslaridan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, turli xil tizimlarning kirish tizimlari xavfsizligini ta’mishlashda biometrik texnologiylardan keng foydalanish mumkin. Jumaladan, diniy-ma’rifiy sohada ishlab chiqilayotgan platformalarning kirish tizimlarida axborot xabfsizligini ta’minlashda foydalanish mumkin.

Ҳар бир илмий йўналиш ўрганилаётганда, албатта унинг келиб чиқиши факторлари ҳамда пайдо бўлишига сабаб бўлган омиллар алоҳида тадқиқ қилинади. Мазкур мақолада турли динларни ўрганишга бўлган қизиқишнинг кучайиб бориши натижасида диншунослик фанининг келиб чиқиши тарихи, унинг Шарқда ривож топиб шакллариши ва бунда мусулмон олимлари ўрнининг нақадар буюк экани ҳақида фикр юритилади.

Мақолада ксенофобиянинг мазмун-моҳияти, келиб чиқиш сабаблари, тарихий илдизлари, турлари ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, глобаллашув даврида ксенофобиянинг салбий ходиса сифатида намоён бўлишининг илмий-назарий асослари далилланган. Ксенофобия дастлаб, “қўрқув”ни илмий тадқиқ этиш доирасида амалга оширилган бўлиб, унинг миллий, диний, минтақавий каби  турлари мавжуд бўлиб, жумладан, диний ксенофобия диний-ижтимоий фанлар доирасида тадқиқот объекти сифатида намоён бўлади. 

Ушбу мақолада Ўзбекистон давлати ўз миллий тараққиёти жараёнида - жамият қонунлари ва ҳуқуқий нормаларидан, фан-техника, маданият ютуқлари ва умуминсоний ва диний қадриятлардан тўла фойдаланиши, бошқа соҳалар каби дин ва диний қадриятларнинг ушбу жараёнда тутган ўрни масалаларига эътибор қаратилади. Шунингдек, бугунги кунда диний қадриятларни тиклаш масаласига катта аҳамият берилаётгани, амалга оширилаётган дин соҳасидаги ислоҳотлар, тарғибот ишлари ва бу борадаги муаммолар фалсафий таҳлил этилади.

Kolonial mafkura uzoq muddat davomida kuchli davlatlarni boshqa mamlakatlar ichki ishlariga aralashuviga, ularning milliy boyliklaridan foydalanishga undagan. Eron ham o‘z davrida qudratli davlatlarning bunday mafkurasidan jabr ko‘rgan. Garchi Eron biror kuchli mamlakatning mustamlakasi bo‘lmasa-da, Buyuk Britaniya, Rossiya imperiyasi (keyinchalik Sovet davlati), AQSH bu davlatning harbiy-iqtisodiy zaifligidan foydalanib, uning ichki ishlariga aralashgan, moddiy boyliklarini o‘zlashtirishga harakat qilgan. Buyuk Britaniya va AQSHning Eron neft sanoatidagi hukmronligini milliy mustaqillikka xavf deb bilgan siyosiy yetakchilar mamlakatning iqtisodiy mustaqilligiga erishishning ahamiyatini anglab yetishgan. Muhammad Musaddiq o‘z vaqtida Eron hukumatini boshqarib Buyuk Britaniya va AQSHning mamlakatdagi iqtisodiy mavqeini pasaytirishga qaratilgan siyosiy kursni tanladi. Milliy siyosiy yetakchining faoliyati, uning siyosiy qadamlariga bosim o‘tkazish va oxir-oqibat g‘ayriqonuniy usullar orqali hukumatdan olib tashlash xalqaro siyosat tarixida sinab ko‘rilgan usullar ekanligi maqolada ko‘rsatib berilgan. Maqolada aynan Eronda qonuniy hukumatni ag‘darishda siyosiy texnologiyani chetdan turib amalga oshirgan kuchli davlatlarning harakati “rangli inqilob” xarakterida bo‘lganligi ko‘rsatib o‘tilgan.

O‘zbek davlatchiligi tarixida soxta xonlarni qo‘yish amaliyoti shiddatli voqealarga boy davrlar, yurtimizning mug‘ul istilochilari ta’siriga tushib qolishi bilan bog‘liq jarayonlar bilan aloqador. Tariximizdagi siyosiy jarayonlarni o‘rganar ekanmiz muayyan mintaqalarda hokimiyatga intiluvchi kuchlarni o‘z maqsadlariga erishish, xavfsizlikni ta’minlash, davlatchilik asoslarini mustahkamlash yo‘lida real hokimiyatni boshqa shaxs boshqargani holda, formal hokimiyat boshqa tarixiy shaxs nomida bo‘lib kelganligiga guvoh bo‘lamiz. Masalaning yana bir jihati bunday shaxslarning qaysi faoliyat turi bilan shug‘ullangani, ularni davlat boshqaruviga ta’siri hamda ijtimoiy-siyosiy nuqtai nazardan qanday ta’sir kuchiga ega bo‘lganligi ham muhim sanaladi. Maqolada xalqimiz tarixining ana shunday murakkab sahifalariga oid ma’lumotlar tahlil etilgan bo‘lib, soxta xonlarning muayyan davlat siyosiy tarixiga qanday ta’sir o‘tkazganliklari haqida voqealar yoritilgan. Bundan tashqari, soxta xonlarning tarixiy taraqqiyotning aniq davrlarida mamlakatlardagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning ishtirokchisi, siyosiy hayotda muayyan mavqega egaligi ham ochib berilgan. 

Maqolada o‘qituvchilarining  “Tarbiya” fanini o‘qitishga metodik tayyorgarligini takomillashtirish masalasi o‘rganilgan va bu jarayon samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.Tarbiya fanini samarali va zamonaviy ta’lim metodlari asosida o‘qitish dolzarb masalalardan biridir.Maqola muallifi ko‘p yillik metodik tajribalari asosida “Tarbiya” fanini o‘qitishga yangicha yondashuv, ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning metodik talablarini yoritishga harakat qilgan.

Ушбу мақолада XI-XII асрлар Мовароуннаҳрда калом илмининг ривожланиши, ундаги баҳсли мавзулар, Носируддин Самарқандийнинг калом илмига оид қарашлари ва ўз даврида ихтилофларга сабаб бўлган муташобиҳ оятларни тўғри ва нотўғри талқинлари, аҳли сунна уламоларининг адашган тоифаларга нақлий ва ақлий далиллар билан берган раддиялари ҳамда уларнинг услуби таҳлил этилган. Шунингдек, мазкур масалаларнинг бугунги кундаги ақидавий ихтилофларни олдини олишдаги замонавий аҳамияти очиб берилган.

Ушбу мақолада ҳадисларнинг XI-XII асрларда Мовароуннаҳр маънавий ҳаётида тутган ўрни ҳақида сўз кетади. Ўлкада фаолият юритган муҳаддис олимлар, улар ривоят қилган ҳадис мавзулари, ҳадисларда минтақадаги маънавий муҳитнинг акс этиши ҳақида маълумот берилган.

Ушбу мақола Марказий Осиё мусулмонлари диний идораларининг минтақа давлатларидаги ижтимоий-сиёсий масалаларни тартибга солувчи фатволар чиқаришдаги ҳамкорлиги масалаларига бағишланган. Фатво мусулмонлар ижтимоий-сиёсий ҳаётининг кўп жабҳаларини белгилаб берувчи муҳим восита бўлиб, фатволар орқали диндорлар ўзларининг ҳаётий саволларига жавоб оладилар, мунозарали вазиятларни ҳал қиладилар. Мақолада фиқҳий масалаларда Марказий Осиё мусулмонлари диний идоралари вакиллари олдида турган асосий вазифалар баён этилган, шунингдек, фатволар ишлаб чиқишда ҳар томонлама ҳамкорликни мустаҳкамлаш борасида таклифлар берилган.

Ушбу мақолада Алишер Навоийнинг “Хамса” достонлари, хусусан, “Сабъаи сайёр” маснавийсида қўлланган арабча ўзлашмаларнинг герменевтик тадқиқи, байтларидаги арабча сўзларнинг туркий тилдаги сўзлар билан уйғунлашиб ўзига мазмун ва моҳият шакллантиргани, шунингдек, бадиий ифода санъатлари, сўзлар ўз маъноларида келганида ҳам уларнинг маъно қирралари бутунлай бошқа-бошқа ғоя парадигмаларини ташкил этгани ҳақида маълумотлар берилган.

Maqolada Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» («Qushlar nutqi») so‘fiylik risolasining psixologik talqini imkoniyatlari o‘rganiladi. Qushlarning yetti vodiydan o‘tgan ma’naviy yo‘li shaxsning o‘zgarishi bosqichlari uchun metafora sifatida tahlil qilinadi. Analitik, ekzistensial va gumanistik psixologiyalarning yondashuvlari, shuningdek, ertak terapiyasi va trans texnikasi ko'rib chiqiladi, bu matnning ramziyligini va uning din psixologiyasi uchun ahamiyatini chuqurroq tushunish imkonini beradi.

Араб тили грамматикасида ҳажм жиҳатдан оз ҳарфлардан ташкил топган туркум ёрдамчи сўзлар ҳисобланади. Мазкур тилда синтактик ўзгаришлар мураккаб бўлганлиги боис ёрдамчи сўзлар гап таркибида кўп қўлланади. Бу мураккабликларни ёрдамчи сўзлар маълум маънода соддалаштиради. Оз ҳарфлардан ташкил топганлигига қарамай, ёрдамчи сўзларнинг семантик майдони кенг саналади. Мазкур мақолада шу каби масалалар ёритилади.

Mazkur maqolada arab tilining balog‘at fani, uning tarkibidagi ilmul bayon, ilmul maoniy va ilmul badi’ haqida, ushbu san’atlarning yuzaga kelish tarixi, hamda, ushbu ilmlarni ajdodlardan qolgan og‘zaki va yozma ma’naviy merosni o‘rganishdagi ahamiyati bayon qilindi. Shuningdek, arab tili balog‘atiga ulkan hissa qo‘shgan olimlar Jurjoniy, Zamaxshariy, Taftazoniy, Sakkokiy, Qazviniy  haqida so‘z yurililadi.

Maqola raqamlashtirish sharoitida arab tili o‘qituvchilarini tayyorlashning zamonaviy holatini tahlil qiladi. Arab tiliga bo'lgan qiziqishning o‘sishi va o‘qitish usullarini yangilash zaruriyati hisobga olinadi. Raqamlashtirish interaktiv materiallarni yaratish uchun yangi imkoniyatlar ochadi, lekin bu resurslarning madaniy va tilga moslashuv talablarini ham keltirib chiqaradi. O‘qituvchilarni tayyorlashdagi tendensiyalar, raqamli texnologiyalarning taʼsiri, qiyinchiliklar va afzalliklar ko‘rib chiqiladi, shuningdek, tayyorlash sifatini oshirish va raqamli vositalardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.

Maqola Amir Xusrav Dehlaviy ruboiylarining tahlili asosida ularning g‘oyaviy va badiiy tizimi bilan tanishish, shoirning ruboiynavislik sohasidagi mahorati qirralarini aniqlash, bu ijodiy jarayonning fors-tojik adabiyoti tarixida tutgan o‘rnini belgilashdek maqsadni o‘z oldiga qo‘ygan.

Ushbu maqolada o'qitish sifatini oshirishda interaktiv texnologiyalarning o'rni ko'rib chiqiladi, o'qituvchining innovatsion faoliyatga qo'shilishi uning kasbiy kompetentsiyasi darajasining oshishiga ta'sir qiladi, uning yangi bilim olishga,  o'zini namoyon qilishga intilishini faollashtiradi. pedagogik muammolarni hal etishda, ijodiy salohiyatini rivojlantirish va natijada talabalarning kasbiy kompetentsiyalarini shakllantirish