Том 3 № Special Issue 1 (2020)

Мақолада буюк аллома Имом Абу Мансур ал-Мотуридийнинг ҳаёти ва илмий фаолияти, унинг калом илмидаги ўрни, таълимотининг асосий жиҳатлари, ақл ва нақлни уйғунлаштирган ёндашуви ҳамда мўътазила каби адашган оқимларга қарши кураши ёритилган. Алломанинг «Китоб ат-тавҳид» ва «Таъвилот аҳл ас-сунна» каби асарлари ҳақида маълумот берилиб, унинг ақидадаги ўрта йўл (тавассут) ғоясининг аҳамияти таъкидланган. Муаллиф Имом Мотуридийнинг илмий мероси нафақат ўз даврида, балки бугунги кунда ҳам ислом олами учун муҳим манба бўлиб хизмат қилиши, унинг таълимоти турли адашган оқимларга қарши курашда ва мусулмонларнинг эътиқодини тўғри йўлга солишда катта аҳамиятга эга эканлигини алоҳида таъкидлайди.

Мақола Германия олими Ульрих Рудольфнинг «Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти» номли тадқиқотига бағишланган. Унда Рудольфнинг монографиясининг структураси, Абу Мансур Мотуридийнинг илмий мероси, ҳанафийлик илоҳиётининг ривожланиши ва асарнинг исломшунослик учун аҳамияти таҳлил қилинган. Муаллиф Ульрих Рудольфнинг тадқиқоти калом илми тарихи, хусусан, мотуридия таълимотини ўрганишда муҳим илмий манба эканлигини, асарда Мотуридийнинг илоҳиёт соҳасидаги қарашлари, унинг Абу Ҳанифа билан боғлиқлиги ва шарқ калом мактабининг ривожланишига қўшган ҳиссаси батафсил ёритилганини қайд этади.

Турк олими Сонмез Кутлу мақоласида Имом Мотуридийнинг ислом оламидаги ўрни, унинг асарлари, хусусан «Китоб ут-тавҳид»нинг аҳамияти, ақлга берган ўрни ва таълимотининг бугунги кундаги долзарблиги, хусусан, экстремизмга қарши курашдаги роли ёритилган. Мотуридийнинг фикрича, ақл дунёвий ва диний ишларда асосий мезон бўлиб, тўғри билим ва маълумотга эга бўлиш намунали диндор бўлиш учун зарурдир. Мақолада шунингдек, Мотуридий барча инсонлар бир-бирига биродар, деб ҳисоблагани, гуноҳ қилган мўминни диндан чиққан деб ҳукм қилиш мумкин эмаслиги, бу фикрлар бугунги кунда сохта салафийлар ва такфирчиларга қарши курашда муҳим аҳамиятга эга эканлиги таъкидланган.

Мақолада Ўзбекистонда мотуридий таълимотини ўрганишнинг муаммолари, собиқ шўро даврида динга бўлган муносабат, мустақиллик йилларида диний таълимнинг қайта тикланиши, мавжуд илмий тадқиқотлар ва келажакдаги вазифалар кўриб чиқилган. Шунингдек, замонавий экстремистик оқимларга қарши курашда мотуридия таълимотининг аҳамияти таъкидланган. Муаллиф мотуридия калом мактабининг шаклланиш босқичлари, унинг Мовароуннаҳрдаги тараққиёти, Самарқанд илмий муҳитининг ўрни, шунингдек, мазкур таълимотнинг бугунги кунда диний бағрикенглик ва рационалистик қарашлар нуқтаи назаридан аҳамияти ҳақида батафсил маълумот беради.

Мақолада буюк каломшунос олим Имом Абу Мансур ал-Мотуридийнинг эътиқодий қарашларини шакллантиришда ақлий ва нақлий далиллардан фойдаланиш услуби ёритилган. Муаллиф Имом Мотуридийнинг диний ва дунёвий билимларни эгаллашда, шунингдек, мўътазила, қадария каби турли адашган оқимларнинг қарашларига қарши курашишда Қуръон оятлари, саҳиҳ ҳадислар ҳамда ақлий далилларни қандай уйғунлаштирганини илмий таҳлил қилган.

Мақолада Имом Абу Мансур ал-Мотуридий яшаган даврдаги Самарқанднинг сиёсий, ижтимоий ва маданий муҳити мазҳаблар тарихи нуқтаи назаридан таҳлил қилинган. Сомонийлар давридаги тинчлик ва нотинчлик даврлари, турли фирқалар (мўътазилийлар, карромийлар, шиалар, ботинийлар ва қарматийлар) фаолияти, шунингдек, уларнинг ислом жамияти ва мотуридия калом мактабининг шаклланишига таъсири ёритилган.

Мақолада Мовароуннаҳрда тасаввуфнинг ривожланиши, унинг мотуридия ақидаси билан боғлиқлиги, Ҳаким Термизий, Абу Бакр Калобозий, Юсуф Ҳамадоний каби суфий олимларнинг ҳанафий-мотуридий таълимотига эргашганлиги, нақшбандия, яссавия ва қодирия тариқатларининг мотуридийлик билан муносабати таҳлил қилинган. Муаллиф тасаввуф вакиллари Мовароуннаҳрлик ҳанафий фақиҳлар билан яхши муносабатда бўлгани, аксар суфийлар фиқҳда ҳанафийлик, ақидада мотуридийлик йўлини тутганини кўрсатади. Шунингдек, нақшбандия тариқатининг йирик намояндалари – Хожа Муҳаммад Порсо, Яъқуб Чархий, Сўфи Аллоҳёр ва бошқаларнинг асарларида мотуридия тамойиллари устуворлиги, бу анъананинг асрлар давомида давом этиб келгани батафсил ёритилган.

Мақола бухоролик олим Иброҳим ибн Исмоил ас-Саффорнинг илмий мероси, унинг мотуридий каломидаги ўрни, «Талхис ал-адилла» ва «Масоил» каби асарлари, унда келтирилган турли фирқаларга раддиялар ва ушбу асарларнинг бугунги кундаги аҳамияти ҳақида маълумот беради. Саффор оиласининг Бухородаги илмий мероси, унинг отаси Исмоил ва бобоси Аҳмаднинг ҳам таниқли олим бўлгани, Саффорнинг ўзи эса камида учта илоҳий асар ёзгани қайд этилган. «Талхис ал-адилла» асарида юзга яқин эътиқодий гуруҳ ва шахсларга, жумладан, қадарийлар, жаҳмийлар, карромийлар, мужассима ва рофизийларга раддиялар берилгани, шунингдек, авлиёлар каромати масаласи ҳам муҳокама қилингани таҳлил қилинган.

Мақола Шиҳобиддин Маржонийнинг «ал-Ҳикма ал-балиға» асари асосида унинг мотуридийлик таълимотига бўлган қарашлари, калом илмига муносабати, Аллоҳнинг сифатлари, тавҳид ва бошқа ақидавий масалалар бўйича фикрлари таҳлил қилинган. Маржонийнинг Насафий «Ақоиди»га ёзган шарҳи ва унинг салафлар йўлига эргашиш ғояси ёритилган. Муаллиф Маржоний «Тавҳид илми» билан «Калом илми»ни фарқлагани, тавҳидни ўрганишни жоиз, каломни эса мақбул эмас деб билгани, Аллоҳнинг «ал-Вожиб» каби сифатларини файласуфларга тегишли деб ҳисоблагани, муташобиҳ сифатларни шарҳлашда Абу Ҳанифанинг «аслам» йўлини тутганини кўрсатади.

Мақола Ўзбекистонда ёшларнинг маънавий-ахлоқий маданиятини ошириш омиллари, миллий ва умумбашарий қадриятларнинг ўрни, мустақиллик йилларидаги ижобий ўзгаришлар, давлатнинг ёшлар сиёсати, шунингдек, глобаллашув шароитида ёшларни мафкуравий хуружлардан ҳимоя қилиш масалаларига бағишланган. Муаллиф Абу Мансур ал-Мотуридий каби буюк алломаларнинг илмий меросини ўрганиш ва тарғиб этиш ёшлар дунёқарашида миллий-маънавий қадриятларни мустаҳкамлаш, уларни турли бузғунчи ғоялардан ҳимоя қилишда муҳим омил эканлигини таъкидлайди. Шунингдек, «Ўзбекистон ёшлари – 2030» концепцияси, ёшлар сиёсати соҳасида қабул қилинган қонун ҳужжатлари ва уларнинг амалий аҳамияти ҳақида маълумот берилган.

Мақолада мотуридия мазҳабининг шаклланиш тарихи, Имом Мотуридийнинг ҳаёти ва фаолияти, унинг Абу Ҳанифа таълимотига боғлиқлиги, мазҳабнинг Мовароуннаҳрда тарқалиши, кейинги давр олимларининг (Паздавий, Насафий, Собуний ва б.) ҳиссаси ҳамда мазҳабнинг асосий тамойиллари ёритилган. Муаллиф мотуридия мазҳаби аҳли сунна вал жамоанинг икки ақидавий йўналишидан бири экани, Имом Мотуридий фиқҳда Абу Ҳанифа мазҳабида бўлгани каби эътиқодий қарашлари ҳам у зотнинг асарлари асосида шакллангани, аммо кейинги даврда пайдо бўлган янги фирқаларга қарши курашда мустақил мактаб сифатида шакллангани ҳақидаги қарашларни таҳлил қилади. Шунингдек, мазҳабнинг ривожланиш босқичлари, унинг Мовароуннаҳрдан ташқарида тарқалиши ва усмоний турк султонларининг хизматлари ҳақида маълумот беради.

Мақола Умар Насафийнинг «Ат-Тайсир фит-тафсир» тафсирида мотуридийлик таълимоти акс этган масалалар, хусусан, имон, ислом, гуноҳи кабира, хаворижлар ва уларнинг такфир ҳақидаги қарашларига мотуридия нуқтаи назаридан берилган раддиялар таҳлил қилинган. Муаллиф хаворижларнинг «амал имондандир» деган даъвосига, уларнинг ҳажни тарк қилувчини кофирга чиқаришларига мотуридий олимлар томонидан қандай жавоб берилганини кўрсатади. Шунингдек, Абул Муин Насафийнинг хаворижларнинг гуноҳи кабира қилган кишини кофир деб билишларига раддиялари, гуноҳкор мўминнинг ҳолати Аллоҳга ҳавола қилиниши, у тавба қилмасдан вафот этса ҳам, унинг иймони сақланиб қолиши ҳақидаги аҳли сунна қарашлари баён этилган.

Мақолада Мовароуннаҳрнинг машҳур ҳанафий фақиҳи ва усул олими Хусомиддин ал-Ахсикатийнинг ҳаёти, илмий фаолияти ва бой мероси тадқиқ этилган. Хусусан, унинг усул ал-фиқҳ илмига оид «Мунтаҳаб ал-Ҳусомий» асари, ақл ва таклиф масаласидаги қарашлари, шунингдек, ислом ҳуқуқшунослиги ва мотуридия таълимотининг ривожига қўшган ҳиссаси ёритилган.

Мақолада улуғ олим ва шоир Усмон Ўшийнинг араб тилида назмий услубда ёзган «Бадъ-ул амолий» (ёки «Ломия») асарининг мотуридия таълимотидаги ўрни таҳлил қилинган. Асарда аҳли сунна вал жамоат эътиқоди, турли оқим ва фирқаларга берилган раддиялар, шунингдек, асарнинг халқ орасида кенг тарқалиши ва унинг тарбиявий-маърифий аҳамияти очиб берилган.

Мақолада Имом Мотуридийнинг «Таъвилот аҳл ас-сунна» тафсирининг замонавий ислом оламидаги долзарблиги, айниқса, тафриқа ва экстремизмга қарши курашдаги амалий аҳамияти таҳлил қилинган. Муаллиф асарда келтирилган фирқалар тарихи ва ғояларини бугунги кундаги адашган оқимларнинг қарашлари билан қиёслаб, иккита долзарб мавзу – тақфир (кофирга чиқариш) ва богийлик (ҳокимларга бўйсунмаслик) масалаларига алоҳида эътибор қаратади. Мотуридийнинг Нисо сураси 94-оят, Моида сураси 44-оят ва Ҳужурот сураси 9-оятлари тафсирида келтирган фикрлари орқали у кофирга чиқаришдаги ҳаддан ошишлар ва раҳбарларга қарши чиқиш каби муаммоларга оқилона ёндашувни таклиф қилиши кўрсатиб берилган. Мақолада шунингдек, Мотуридийнинг мўминларни биродар деб аташи, шариат билан ҳукм қилмаганларни такфир қилиш масаласига эҳтиёткорлик билан ёндошиши, богийлар билан муомала қилишда адолат ва тинчликка даъват этиши замонавий жамият учун намуна бўлиши таъкидланган.

Мақола Имом Мотуридийнинг «Таъвилот аҳли-с-сунна» тафсирида мўътазила фирқасига берган раддияларини тизимли равишда таҳлил қилади. Мўътазилийлар Ислом тарихида ақлни нақлдан устун қўйган, Қуръоннинг махлуқлиги, инсон эрки, гуноҳи кабира қилган кишининг аҳволи каби масалаларда аҳли суннага қарши бўлган оқим сифатида танилган. Муаллиф Мотуридийнинг мўътазилийлар билан ихтилофли асосий мавзулар – иймон ва амал муносабати, шафоат, Аллоҳнинг исм ва сифатлари, инсон иродаси ва тақдир, қуръоннинг махлуқлиги, гуноҳи кабира, ризқ, тавба ва унинг қабул қилиниши каби масалалар бўйича қарашларини баён этади. Мотуридий ҳар бир масалада оятлар ва ҳадислардан далил келтириш билан бирга, мантиқий ва ақлий исботлар орқали мўътазилийларнинг нотўғри қарашларига раддия бериши, суннийлик йўналишининг ақидавий асосларини мустаҳкамлаши кўрсатилган. Мақола мўътазилийларнинг хато ғоялари ислом умматининг эътиқодини бузишга қандай хавф солиши ва Мотуридийнинг уларга қарши курашининг тарихий ва каломий аҳамиятини очиб беради.

Мақолада мотуридия таълимотининг инсон шахси ва унинг дунёқараши шаклланишидаги ўрни, хусусан, иймон, ният, ирода, қасд ва эътиқод тушунчалари психология нуқтаи назаридан кўриб чиқилган. Муаллиф мотуридия ақидасида «иймон зиёда ва ноқис бўлмайди», деган тамойил асосида инсоннинг эътиқодий тизими барқарорлиги, амаллар эса ўзгарувчанлиги таъкидланганини келтиради. Шунингдек, мақолада эътиқоднинг шахс хулқ-атвори, қарорлари ва дунёқарашига таъсири, унинг мотивлар тизими сифатидаги роли ёритилган. Мотуридия таълимотидаги ният ва ирода эркинлиги масалалари, инсоннинг ўз хатти-ҳаракатлари учун масъулиятли бўлиши ғояси психология фанининг инсон хулқини ўрганиш соҳаси билан боғлиқ ҳолда таҳлил қилинган. Мақолада шунингдек, мотуридия ақидасининг рационалистик ва бағрикенг қарашлари ёш авлодни экстремизм, такфир ва бошқа бузғунчи ғоялардан ҳимоя қилишда муҳим омил эканлиги, унинг инсон қадрига, пок эътиқодга ва соғлом тафаккурга асосланган таълимоти замонавий жамият учун долзарб эканлиги таъкидланган.

Мақола мотуридия мактабининг йирик вакили Абул Муъин ан-Насафийнинг «Табсиротул адилла» номли каломий асарига бағишланган бўлиб, унда эътиқод масалаларини ёритишдаги услуби ва илмий аҳамияти таҳлил қилинади. «Табсиротул адилла» мотуридия таълимотининг фундаментал қомуси сифатида эътироф этилиб, унда фақат мотуридия йўналишининг фикрлари эмас, балки ашъарийлар, мўтазилийлар, хаворижлар, жаҳмийлар, қадарийлар, шиалар ва ҳатто яҳуд ҳамда насронийларнинг қарашлари ҳам муҳокама қилинган. Насафийнинг услубий ўзига хослиги – рақибнинг далилини унинг китобларидан сўзма-сўз келтириш ва кейин унга асосли раддия бериш орқали мунозара юритишдир. Мақолада асарнинг қўлёзма нусхалари, жумладан, Истанбул, Миср ва бошқа мамлакатлар кутубхоналарида сақланаётган нусхалар ҳақида батафсил маълумот берилган. Шунингдек, араб шарқшунослари томонидан Насафий «Мотуридия таълимотининг интерпритатори» деб эътироф этилгани, унинг илмий мероси бугунги кунда ҳам ёшларни тўғри эътиқод ва ватанпарварлик руҳида тарбиялашда муҳим аҳамиятга эга эканлиги таъкидланган.

Мақола Камолиддин Баёзий Ҳанафийнинг «Ишорат ал-маром мин иборат ал-Имом Абу Ҳанифа» асари асосида мотуридий ва ашъарийлар ўртасидаги ақидавий қарашлардаги фарқларни ўрганади. Баёзий Пайғамбарнинг умматнинг 73 фирқага бўлиниши ҳақидаги ҳадисини шарҳлар экан, аҳли сунна вал жамоа йўлида бўлган мотуридийлар ва ашъарийлар ўртасидаги ихтилофлар фақат жузъий (фаръий) масалаларда эканини, улар аслий (эътиқодий) ҳукмларда бир фикрда эканликларини таъкидлаган. Муаллиф Баёзий санаб ўтган қарийб 40 та фарқни – Аллоҳнинг сифатлари, таклиф, куфрни афв этиш, имон ва ислом муносабати, қазо ва қадар, банданинг касби, иймоннинг зиёда ва ноқис бўлиши, пайғамбарларнинг маъсумлиги, имамат масаласи каби мавзулар бўйича икки мактаб қарашларини қиёслайди. Мақолада бу фарқларнинг ислом умматини бўлиб юбормаслиги, балки фиқҳий ва каломий ижтиҳод доирасидаги тафовут эканлиги, шу сабабли уларни адашган фирқалар қаторига қўшиб бўлмаслиги асослаб берилган.

Мақола Имом Мотуридийнинг «Таъвилот аҳли сунна» тафсирининг Мовароуннаҳрда ёзилган тафсирлар орасидаги алоҳида ўрнини кўрсатади. Унда асарнинг услубий хусусиятлари, тафсир ва таъвилни фарқлаш, ақлий ва нақлий далилларни уйғунлаштириш, Қуръон оятларига ёндашуви, шунингдек, ғарб ва шарқ олимлари томонидан ўрганилиши ҳақида маълумот берилган. Муаллиф Мотуридийнинг тафсири ундан аввалги тафсирлардан фарқли ўлароқ, Қуръонни бошидан охиригача шарҳлагани, таҳлилий услуб қўллагани, оятларга оид шарҳларни таҳлил этиб, мос келадиганини ажратиб берганини таъкидлайди. Асарнинг асосий мақсади ақидавий масалаларни кенг ёритиш, турли оқим ва фирқаларнинг нотўғри тушунчаларига раддия бериш бўлган. Шунингдек, мақолада Ҳожи Халифанинг «Кашф аз-зунун» асари, Доктор Маждий Босаллум, Бекир Топлўғли ва Ғарб шарқшуносларининг тадқиқотлари ҳақида маълумот берилган.

Мақолада Имом Абу Мансур ал-Мотуридийнинг ҳаёти, илмий фаолияти, унинг калом, фиқҳ ва тафсир соҳаларидаги хизматлари, асосан «Китоб ат-тавҳид» ва «Таъвилот аҳли сунна» асарларидаги қарашлари, мотуридия таълимотининг асосий тамойиллари, шунингдек, унинг турли фирқаларга қарши кураши ва соф ислом ақидасини ҳимоя қилиши ёритилган. Муаллиф Мотуридийнинг издоши Абул Муъин ан-Насафийнинг «Табсира» асарида келтирилган маълумотларга таяниб, алломанинг ўндан ортиқ асар ёзгани, бу асарларда турли адашган оқимларга раддиялар бергани ҳақида маълумот беради. Мотуридий таълимоти Қуръон, ҳадис ва ақл-идрокни уйғунлаштиргани, имон тил билан иқрор ва дил билан тасдиқ экани, амал эса имоннинг таркибига кирмаслиги, инсон ўз хатти-ҳаракатлари учун масъул экани каби асосий тамойиллари баён этилган.

Мақолада Имом Абу Мансур ал-Мотуридийнинг Имом Бухорий вафот этган йили туғилгани, унинг ҳаёти ва илмий фаолияти, асосан ақоид ва калом илмидаги хизматлари, мотуридия мазҳабининг асосчиси сифатидаги роли, асарлари ва уларнинг аҳамияти, шунингдек, турли адашган оқимларга қарши кураши ҳақида маълумот берилган. Унинг мероси мусулмонлар учун эътиқодий йўл кўрсатувчи манба сифатида талқин этилган. Муаллиф Абу Мансур Мотуридийнинг «Имом ал-ҳуда», «Мусаҳҳиҳи ақийдати аҳлис сунна», «Имомул мутакаллимийн» каби унвонлар билан улуғлангани, унинг «Китоб ат-тавҳид» ва «Таъвилот аҳл ас-сунна» асарлари калом илмидаги шоҳ асарлар экани, бу асарларда турли ақидавий фирқаларга илмий раддиялар берилгани батафсил ёритилган. Мақолада шунингдек, ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримовнинг Мотуридий ҳақидаги фикрлари, алломанинг 1130 йиллиги нишонлангани, Самарқандда ёдгорлик мажмуи бунёд этилгани ҳақида маълумотлар келтирилган.