Jild 1 № 1 (2018)

Ushbu maqolada mamlakatimizda diniy-ma'rifiy sohada amalga oshirilayotgan tub islohotlar, xususan, O'zbekiston xalqaro islom akademiyasining tashkil etilishi va uning ilmiy-tadqiqot ishlaridagi o'rni chuqur tahlil etiladi. Muallif davlat rahbarining tashabbusi bilan bunyod etilgan xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari hamda ta'lim muassasalarining ahamiyatini e'tirof etib, yosh avlodni milliy va diniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash muhimligini ta'kidlaydi. Shuningdek, ilmiy-ma'rifiy va iqtisodiy yo'nalishdagi yangi nashrlar va ularning jamiyat taraqqiyotidagi o'rni haqida fikr yuritiladi. Mazkur islohotlar yoshlarning ilm-ma'rifatga bo'lgan ishtiyoqini qondirish hamda buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy merosini keng targ'ib etishga xizmat qiladi.

Maqolada Sharq mumtoz filologiyasining islomshunoslik fanidagi o‘rni, qo‘lyozma manbalarni o‘rganish va mutaxassislar tayyorlash masalalari muhokama qilinadi. Muallif arab, fors va eski o‘zbek tillarini o‘rganish orqali ajdodlar merosini chuqur tadqiq etish muhimligini ta’kidlaydi. Shuningdek, O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida ushbu yo‘nalish bo‘yicha olib borilayotgan ta’limiy jarayonlar yoritiladi. Bu soha malakali manbashunos kadrlarni tayyorlashda asosiy o‘rin tutadi.

Ushbu maqolada islom shariatida bolalar huquqlari, ularning ta'lim-tarbiyasi va muhofazasiga oid masalalar Movarounnahrlik buyuk faqih Majduddin al-Ustrushaniyning «Jomi' ahkom as-sig'or» asari asosida yoritiladi. Muallif islom huquqshunosligida bolalik davridanoq inson huquqlari va xavfsizligi kafolatlangani, bu borada boy ilmiy meros mavjudligini ta'kidlaydi. Шунингдек, asarning zamonaviy huquqiy normalar bilan hamohangligi ko'rsatib beriladi. Bu asar bolalar huquqini himoya qilishda muhim manba hisoblanadi.

Maqolada o‘tgan asrning boshlarida vatanni tark etib, mashaqqatli yo‘llarni bosib o‘tib Makka va Madinaga borgan turkistonlik muhojirlarning hayoti va xotiralari hikoya qilinadi. Muallif o‘z oilasi misolida xalqimizning diniy e’tiqod yo‘lidagi sinovlarini, qiyinchiliklarga qaramay islomiy qadriyatlarni saqlab qolganini bayon etadi. Shuningdek, mustaqillik yillarida ziyoratchilar uchun yaratilgan sharoitlar e’tirof etiladi. Haj ziyorati har bir musulmonning ulug‘ orzusidir.

Ushbu maqolada arab tili va adabiyotshunosligining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan balog‘at va fasohat ilmining kelib chiqishi hamda tuzilishi o‘rganiladi. Muallif so‘z san’ati, ma’no va bayon qoidalari, shuningdek, matnni estetik jihatdan mukammal qilish usullarini ochib beradi. Shuningdek, mumtoz asarlarni tushunishda balog‘at ilmining o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi. Bu fan nutqni ta’sirchan va chiroyli qilishga o‘rgatadi.

Maqolada islom dinida fatvo berish shartlari, uning jamiyatdagi o'rni va mas'uliyati zamonaviy muammolar kontekstida tahlil qilinadi. Muallif malakasiz va bilimga ega bo'lmagan shaxslarning asossiz fatvolari jamiyatda ixtiloflar keltirib chiqarishini tanqid qiladi. Шунингдек, fatvo berish uchun chuqur ilm, vaqt va makon sharoitlarini bilish zarurligi uqtiriladi. Noto'g'ri fatvolar jamiyatda parokandalikka sabab bo'lishi mumkin.

Ushbu maqolada XX asr boshlarida yozilgan va o'zbek tilidagi nodir manbalardan biri hisoblangan Muhammad Zarif Koshg'ariyning tafsiri tadqiq etiladi. Muallif ushbu tafsirning yozilish tarixi, tuzilishi va ilmiy-metodologik xususiyatlarini ochib beradi. Шунингдек, qatag'on yillarida ham ilmiy faoliyatini to'xtatmagan olimlarning ilmiy merosini o'rganish muhimligi ta'kidlanadi. Tafsir ilmi bo'yicha olib borilgan bunday tadqiqotlar katta ilmiy ahamiyatga ega.

Maqolada Movarounnahrlik buyuk hanafiy faqih Abu Nasr Samarqandiyning huquqiy merosi va uning hujjatlar to'plash borasidagi asarlari o'rganiladi. Muallif olimning «Rusumu-l-quzot» va boshqa asarlaridagi shariat va qozilik amaliyotiga oid ma'lumotlarni tahlil qiladi. Шунингдек, o'rta asrlarda Movarounnahrda huquqiy savodxonlik va notarial hujjatlar tizimi yuqori darajada bo'lgani isbotlanadi. Bu asarlar huquq tarixi uchun muhim manbadir.

Ushbu maqolada jamiyat taraqqiyotiga to'siq bo'luvchi jaholat va ilmsizlikka qarshi kurashishda ziyolilarning o'rni hamda vazifalari atroflicha tahlil qilinadi. Muallif ilm-ma'rifat tarqatish orqali turli ekstremistik oqimlar va noto'g'ri tushunchalarga qarshi kurashish muhimligini uqtiradi. Шунингдек, islom dinining asl insonparvarlik g'oyalarini keng targ'ib etish zarurligi ta'kidlanadi. Жаҳолатга қарши курашда илм ягона қурол ҳисобланади.

Maqolada islom madaniyati va san'atining o'ziga xos xususiyatlari, me'morchilik, naqshinkorlik hamda xattotlik san'atining rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Muallif islom dinining estetik qarashlari insonning ichki dunyosini boyitish va ilmiy-ma'naviy dunyoqarashni shakllantirishga xizmat qilishini ko'rsatib beradi. Шунингдек, мусулмон Шарқининг меъморий обидалари жаҳон цивилизациясининг ажралмас қисми эканлиги таъкидланади. Санъат ва ислом уйғунлиги бой маданий меросни яратган.

Ushbu maqolada islom dinida ayollarning o'rni, ularning huquq va majburiyatlari hamda ma'rifatli bo'lishining ahamiyati yoritiladi. Muallif islom shariati ayollarga ilm olish, jamiyatda o'z o'rnini topish va oilada sog'lom muhit yaratishda keng imkoniyatlar berganini Qur'on oyatlari asosida isbotlaydi. Шунингдек, маърифатли аёл жамият тараққиётининг асоси эканлиги таъкидланади. Илмли аёл келажак авлод тарбиясида асосий рол ўйнайди.

Maqolada o'zbek adabiyotining asoschisi Abdulla Qodiriyning «Obid ketmon» qissasidagi diniy-islohiy va axloqiy motivlar tahlil qilinadi. Muallif sho'ro mafkurasi avj olgan davrda yozilgan ushbu asarning bosh qahramoni Mulla Obidning e'tiqodi, halol mehnati va diniy qadriyatlarga munosabatini ochib beradi. Шунингдек, адибнинг қатағон давридаги ижодий жасорати илмий асосда баҳоланади. Бу қисса адибнинг ижодидаги чуқур фалсафий асарлардан биридир.

Ushbu maqolada buyuk alloma va jadid namoyandasi Abdurauf Fitratning ilgari noma’lum bo‘lgan «Mavludi sharif yoxud Mir’oti Hayru-l-bashar» deb nomlangan yangi topilgan manzumasi ilmiy muomalaga kiritiladi. Muallif asarning yozilish tarixi, g‘oyaviy mazmuni va uning Fitrat ijodidagi o‘rnini ochib beradi. Shuningdek, asardan parchalar keltirilib, uning adabiy-diniy ahamiyati tahlil qilinadi. Bu topilma Fitrat merosini o‘rganishda muhim qadam hisoblanadi.

Ushbu maqolada respublikamizda o'tkazilgan Qur'oni karim tilovati bo'yicha respublika tanlovining tashkil etilishi, uning bosqichlari va xalqimiz ma'naviy hayotidagi muhim voqea sifatidagi o'rni yoritiladi. Muallif musobaqaning shaffof va adolatli o'tishini ta'minlash bo'yicha ko'rilgan chora-tadbirlar, shuningdek, yoshlarning Qur'onga bo'lgan muhabbatini oshirishdagi ahamiyatini tahlil qiladi. Бу каби тадбирлар юртимизда маънавий муҳитни янада соғломлаштиришга хизмат қилади.

Maqolada yaqinda nashr etilgan «Al-Qomus: arabcha-o'zbekcha qomusiy lug'at»ning tuzilish tamoyillari, ilmiy ahamiyati va o'zbek leksikografiyasidagi o'rni tahlil qilinadi. Muallif lug'atning boy so'z boyligi, zamonaviy ilmiy талабларга жавоб бериши va uning amaliy ahamiyatini ta'kidlaydi. Шунингдек, мазкур фундаментал асарнинг она tili ривожига қўшган ҳиссаси очиб берилади. Бу луғат таржимонлар ва шарқшунослар учун муҳим манба ҳисобланади.

Ushbu maqolada islom olamidagi eng qadimiy qo'lyozmalardan biri – Toshkentdagi Usmon Mushafi tarixi, uning saqlanish sharoitlari va ilmiy tadqiqotlar natijalari bayon etiladi. Muallif Qur'oni karim matnlarining jamlanish tarixi, vahiy kotiblari va mushafning Movarounnahrga kelib qolish yo'llarini tahlil qiladi. Shuningdek, ushbu muqaddas yodgorlikni har tomonlama o'rganish bo'yicha ilmiy vazifalar белгилаб берилади. Бу каби тадқиқотлар илмий ва маънавий ҳаётимизда катта аҳамият касб этади.

Maqolada XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakati va uning ma'rifiy-islohotchi g'oyalari tahlil qilinadi. Muallif jadidlarning jamiyatni taraqqiy ettirish, ta'lim tizimini yangilash va yoshlarni ilmga chorlashdagi xizmatlarini yuksak baholaydi. Shuningdek, diniy mutaassiblikka qarshi kurashgan Fitrat, Cho'lpon va Munavvar qori kabi ziyolilarning faoliyati ilmiy asosda yoritiladi. Jadidlarning ilg'or g'oyalari bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.

Ushbu maqolada O'zbekiston musulmonlari idorasining nashri bo'lmish «Islom nuri» gazetasining tashkil etilish tarixi va uning diniy jurnalistika rivojidagi o'rni yoritiladi. Muallif og'ir sovet davrida diniy gazeta ochishdagi jasoratni e'tirof etib, gazetaning jamiyatni ma'rifatli qilishdagi xizmatlarini tahlil qiladi. Shuningdek, gazeta sahifalarida chop etiladigan asosiy ruknlar va ularning mazmuni haqida ma'lumot beriladi. Ushbu nashr xalqimizga ilmu irfon ulashishda muhim minbar bo'lib xizmat qilmoqda.

Maqolada ko'p jildli fundamental «Islom ensiklopediyasi»ni tuzish konsepsiyasi, uning tuzilishi va oldiga qo'yilgan asosiy maqsadlar batafsil bayon etiladi. Muallif dunyo miqyosidagi shunga o'xshash nashrlar tajribasini tahlil qilib, milliy ma'naviy merosimizni ilmiy asosda tizimlashtirish zarurligini ta'kidlaydi. Shuningdek, ensiklopediyaning jamiyatimizdagi ma'rifiy va tarbiyaviy ahamiyati ochib beriladi. Ushbu noyob madaniy loyiha xalqimiz va jahon ilmiy jamoatchiligiga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada Qur'oni karim ma'nolarining ilmiy-izohli akademik tarjimasini yaratish jarayoni va uning nazariy-metodologik asoslari muhokama qilinadi. Muallif tarjima va tafsir yozishda zamonaviy ilm-fan yutuqlari hamda tarixiy manbalarga tayanish muhimligini ta'kidlaydi. Shuningdek, milliy va diniy qadriyatlarimizni kelgusi avlodlarga yetkazishda bunday fundamental asarlarning o'rni ochib beriladi. Akademik tarjima har bir asr kitobxonining diniy-ilmiy talablariga javob berishi lozim.

Mazkur maqolada islom dinida salomlashish odobi, uning ijtimoiy va ma'naviy ahamiyati Qur'on oyatlari va hadislar asosida batafsil bayon etiladi. Muallif salom berish sunnat, unga alik qaytarish esa farz ekanligini uqtirib, insonlar o'rtasida mehr-oqibat va totuvlikni mustahkamlashdagi o'rnini ochib beradi. Shuningdek, salomlashishning savoblari va uning jamiyatdagi ijobiy ta'sirlari tahlil qilinadi. Bu go'zal sunnat insonlar o'rtasidagi adovatni yo'qotib, do'stlik va birodarlikni mustahkamlaydi.

Mazkur qutlov maqolasida O'zbekiston xalqaro islom akademiyasining tashkil etilishi va uning ilmiy faoliyati yuqori baholanadi. Muallif o'zbek xalqining buyuk ilmiy merosi va islom sivilizatsiyasiga qo'shgan hissasini alohida e'tirof etadi. Shuningdek, ikki xalq o'rtasidagi madaniy-ma'rifiy aloqalarni mustahkamlash hamda ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda ilmiy yondashuvlarning o'rni ochib beriladi. Akademiyaning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga ishonch bildirilib, hamkorlik aloqalarini yanada rivojlantirish zarurligi ta'kidlanadi.

Ushbu maqolada xalqaro miqyosda tinchlik va totuvlikni ta'minlash, dinlararo muloqotni rivojlantirish va islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini ochib berish masalalari muhokama qilinadi. Muallif O'zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarni yuqori baholab, qadimiy qo'lyozmalarni o'rganish orqali zamonaviy muammolarning yechimini topish muhimligini ta'kidlaydi. Shuningdek, xalqlar o'rtasidagi do'stona aloqalarni mustahkamlash va ma'naviy birlikni saqlash zarurligi qayd etiladi. Qadrdon xalqlar o'rtasidagi hamkorlikni yanada chuqurlashtirish mamlakatlarimiz taraqqiyotining garovidir.