Jild 6 № 2 (2023)

Сўнгги йиллардаги илм-фан соҳасида юртимизда олиб борилган ислоҳотлар натижасида тарих, исломшунослик фанлари йўналишида ҳам тасаввуф таълимотини ўрганиш бўйича имкониятлар кенгайиб бораётганлигини алоҳида таъкидлаш зарур. Мақолада тасаввуф таълимотини тарих, исломшунослик фанлари нуқтаи назаридан мустақиллик йилларида илмий жиҳатдан ўрганилиши таҳлил қилинди. Шунингдек, тадқиқотлардаги манбашунослик, тарихшунослик, тарихий жараён ва даврларни ёритишга оид ёндашувларга илмий-тарихий хулосалар берилди.

Ушбу мақолада бугунги кунга глобал миқёсда фаолият олиб бораётган тариқатлардан biri – Қодирия тариқатининг тарқалиш тарихи, ҳудудлари ва замонавий кўринишлари таҳлил этилган. Шунингдек, тариқат силсиласида муносиб ўринга эга бўлган шайхлар ва уларнинг минтақавий фаолиятлари очиб берилган. Тариқат асосчиси ҳисобланган Абдулқодир Жилоний ва унинг устозлари ҳамда бугунги кунга қадар шаклланган тариқат пирлари силсиласидан намуналар келтирилган.

Ушбу мақолада нақшбандия-мужаддидия тариқатининг келиб чиқиши, мазкур тариқатни Ўрта Осиёда тарқалиши ва ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари, тасаввуф таълимотида тутган ўрни ва аҳамияти, тариқат шайхларининг жамият маънавий ҳаётидаги роли манбалар ёрдамида таҳлил қилинган.

Тарихдан маълумки, Мовароуннаҳр турли илмлар ривожланган, кўплаб олимлар етишиб чиққан ҳудуд ҳисобланади. Бу ҳудудда ислом дини илмлари, хусусан, тафсир, ҳадис, фиқҳ, тасаввуф каби фанлар турли даврлар мобайнида тараққий этди. Мазкур фанлар орасида фиқҳ илми Х-ХII асрлар давомида икки давр: шаклланиш ва классик даврларни босиб ўтди. Бу асрларда кўплаб олимлар тарафидан фиқҳ илми ичига кирувчи бир қанча фанлар бўйича нодир асарлар ёзилди. Ушбу мақолада Х-ХII асрлар давомида ислом ҳуқуқи бўйича ёзилган бир қанча асарларнинг ўзига хос жиҳатлари очиб берилган.

Ушбу мақолада чет эллик ҳамкасбларнинг газета матнлари билан ишлаш тажрибаси, хусусан: ёзма тақдимот, матнни танқидий кўриб чиқиш ва матнни ёзма таҳлил қилиш кўриб чиқилади. Матнлар билан ёзма ишларнинг ҳар уч тури батафсил таҳлил қилинади. Муаллифнинг фикри ва далилларни таҳлил қилиш бўйича тавсиялар, шунингдек матн билан ёзиш учун сўзлар ва иборалар рўйхати берилган. Бизнинг фикримизча, бундай тажриба талабаларга газета матнларига ўзлаштиришга оид ёзма иш турларини ўргатишда фойдали бўлиши мумкин.

“Мифтаҳу-л-улум” асари олдингиларда ҳам кейинги даврларда ҳам такрорланмас асар эканлигини бошқа манбаларда учрамайдиган мавзуларни келтириш ва уларни мантиқий изчиллик усулида баён қилиниши ҳисобланади. Ана шундай мавзулардан бири “Хатодан сақланиш турлари” ҳисобланади. Саккокий алоҳида фасл остида бирлаштирган мазкур мавзулар қолган олимларнинг асарларида ҳам келади. Лекин, Саккокийнинг усулидек ёритилмаган. Бу усул ёндашувнинг мукаммал эканлигини кўрсатиб келмоқда.

Нутқ фаолияти турларининг ҳар бирининг ўзига хос қийинчиликлари мавжуд. Тинглаб тушунишда содир бўладиган қийинчиликлар ҳам бир талай. Уларни билиш чет тилини ўргатишда ҳал қилувчи зарурий шартлардандир. Идрок этиш, жумладан, нутқни идрок этиб тушуниш муаммолари жаҳон руҳшунослигида анча муфассал ишлаб чиқилган. Мазкур мақолада шу муаммоларни ечиш йўллари кўрсатилган.

Ушбу тадқиқотнинг мақсади хорижий тилларни, хусусан, инглиз тилини ўрганишда қўшиқнинг муҳим жиҳатларини кўрсатишдир. Биз ҳаммамиз биламизки, қўшиқлар ҳис-туйғулар манбаи, яъни биз куйлаганимизда ёки тинглаганимизда йиғлаймиз, куламиз, ўтмиш ёки келажак ҳақида ўйлаймиз. Қизиғи шундаки, қўшиқ ҳатто янги тилларни ўрганишимизга ёрдам беради, айниқса ёш болалар учун.

Аҳмад Табибий мумтоз ижодкорлар анъаналарини давом эттириб, деярли барча жанрларда ижод қилган. У ўзининг девонларига классик поэзиянинг ғазал, мухаммас, мусаддас, мусамман, мурабба, маснавий, қасида, рубоий каби жанрлардаги шеърларини киритган. Аҳмад Табибий ўзининг мухаммасларида бадиий адабиётнинг тасвирий воситаларидан кенг фойдаланган. Бу билан ўзига хос услуб яратган. Ташқи оламни билишнинг кенг тарқалган мантиқий усулларидан бири қиёслаш – ўхшатишдир. Аҳмад Табибий бетакрор ўхшатиш эталонларини танлаш орқали тасвирга экспрессивлик пайдо этган.

Мазкур мақолада ҳанафий-мотуридий мазҳабининг энг машҳур олимларидан бири аллома Саъдуддин ат-Тафтазоний (722-792/1322-1390)нинг 768/1367 йили Хоразмда ёзилган калом илмига оид муҳим асари “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия”нинг таркибий тузилиши ва унга ёзилган шарҳ, ҳошия, ҳошияту-л-ҳошия ҳамда таълиқлар ҳақида сўз юритилган.

Ushbu maqola taniqli arbob, falastinlik mashhur publitsist va shoir Mahmud Darvish ijodiga bag‘ishlangan. Falastin va uning xalqi fojiasi mavzusi shoirning barcha dramatik va poetic asarlarida yorqin aks etgan. Maqolada shoirning “Tunning so’ngida” nomli she’rlar to’plamida qo’llanilgan ramziy obrazlar haqida ma’lumotlar taqdim qilingan.

Тошкент кўп асрлик тарихга эга қадимий шаҳарлардандир. Унинг ўзига хос меъморий обидалари ҳозирга қадар сақланиб қолган. Меъморий обидалар орасида Тошкентнинг мадрасалари ўзгача услуб, ўзгача кўринишдадир. Ўзбекистон тарихида Тошкент вохасининг олиму фузалолари, масжид-мадрасалари, тарихий обидалари ўз ўрни ва мавқейига эга. Айнан мана шу мақолада Тошкентнинг илм даргоҳлари – мадрасалари хақида маълумот берилган. Мадрасаларнинг бунёд этилиши, тараққий этиши очиб берилган.

Мақолада Термизнинг безавол қалъалари бўлган буюк намояндалари ҳақида сўз юритилиб, шу билан биргаликда Термиз маданий муҳити, тарихи, адабий муҳитининг вакиллари, турли йўналишларда ижод қилган мутафаккирлар ҳаёти, термизлик ва термизий нисбаси билан илмий-адабий фаолият олиб борган зотлар номи ҳақида маълумот берилади. Шу билан биргаликда Термиз тарихи ва адабий муҳити борасида олиб борлган тадқиқотлар санаб ўтилади, термизийшунос олимларнинг асарлари қисқача таҳлил этилади. Жумладан Термизий нисбаси билан ижод қилган, асли Термиз саййидларидан бўлган Муҳаммад Солиҳ Кашфий Термизий ҳаёти ва мероси борасида илмий мулоҳазалар юритилади. Кашфий Термизийдек шоир вояга етишишида Термиз адабий муҳитининг вакиллари таъсири илмий асосда кўрсатиб берилади.

Армия том маънода давлатнинг тинчлиги, хавфсизлиги ва уни барқарор амал қилишининг асоси бўлиши учун ҳарбийларнинг ижтимоий-маънавий ҳимояланганлик даражасининг аҳамияти ниҳоятда каттадир. Мақолада Амир Темур ғалабаларининг асоси, унинг ҳокимиятини ички ва ташқи хавфсизлигини таъминлаган армияси, ундаги ҳарбийларнинг ижтимоий-маънавий ҳимояси қандай бўлганлиги, ҳукмдор томонидан ҳарбийларга муносабат, уларнинг нима сабабдан Темур атрофида жипслашиб, унга садоқат билан хизмат қилганликлари ҳақида маълумотлар берилган. Темур давлатидаги ҳарбийларнинг ижтимоий-маънавий қиёфаси мамлакатимизда ҳарбийларнинг ижтимоий ҳимояси борасида амалга оширилаётган изчил сиёсат билан таққослаб кўрилган.

Amir Temur siyosiy jihatdan nihoyatda murakkab jarayonлар kechayotgan tarixiy davrda yashab o‘zining kuchli davlatini barpo etishga muvaffaq bo‘lgan. O‘zining uzoq yillik jismoniy, aqliy va ruhiy zahmatlari evaziga bunyod etgan davlatini boshqarish, uning barqaror rivojlanishi uchun barcha imkoniyatlarini ishga solgan. Jumladan, islom dini qoidalarini samarali qo‘llash, islom ruhoniylarining aqlu-zakovatidan davlat boshqaruv jarayonida foydalanish Amir Temurga siyosiy, ma’naviy ва axloqiy barqaror davlatni bunyod etish ва boshqarishda juda katta imkoniyatlar eshigini ochgan.

Ushbu maqolada g‘arb sharqshunoslari va turkologlarining saljuqiylar davri tarixiga doir ilmiy-tadqiqotlari tahlil qilingan. Ta’kidlab o‘tish joizki, saljuqiylar davri tarixi bilan bog‘liq g‘arb tadqiqotlari, asosan, ingliz va rus tillarida, qisman nemis va fransuz tillarida uchraydi. Tahlil jarayonida tadqiqotchining tarixiy jarayonlarni yoritish uslubi, tadqiqot yozilgan til, tadqiqotning tarkibi va umumiy mazmuni hamda uning bugungi kundagi nashrlari va tarjimalari kabi jihatlarga to‘xtalib o‘tildi. Rus tilidagi tadqiqotlarda saljuqiylar davlati siyosiy tarixi yoritilgan bo‘lsa, ingliz, fransuz va nemis tillaridagi tadqiqotlarda эса, asosan, saljuqiylar davri me’moriy obidalari va san’at asarlariga e’tibor qaratilgan.

Мақолада Корея яриморолида ислом динининг тарқалишига доир илк тарихий жараёнлар ёритилган. Бунда яриморолнинг ижтимоий-сиёсий, маданий ва географик муҳити тавсифланган ўрта аср мусулмон манбалари ва қолаверса, кўҳна корейс солномаларинингзамонавий инглиз тилига таржима қилинган версияларидан фойдаланилган. Мусулмон жамоаларининг Корея яриморолида шаклланиши турли тарихий босқич ва шароитлар кечган. Биринчи босқичда мусулмон ва корейслар ўртасидаги муносабатлар тижорат асосида бошланиб, мусулмонлар шунга монанд равишда “daesik” деб аталган. Кейинги босқичда мусулмонларга нисбатан “hoehoe” атамаси ишлатилиб, бу ном ягона географик ҳудудда яшаб, маҳаллий аҳоли билан тенг манфаатли ҳамкорлик қиладиган ва рақобатга кирашадиган хорижий халқларнинг умумий мазмунини ифодалаган.

Кўп асрлар давомида дин Марказий Осиё жамияти маънавий ва ижтимоий-сиёсий ҳаётининг ажралмас қисми бўлиб келган. Марказий Осиёдаги диний қарашларнинг асосий хусусияти синкретизм – турли хил эътиқодлар ва культлар уйғунлигидир. Минтақа мусулмон оламига ўзига хос маданий-цивилизация хусусиятлари билан кириб келди, уларнинг ўзига хос белгиси – инсонпарварлик, бағрикенглик ва маърифатпарварлик ғоялари бўлган. Конфессионал синкретизм минтақа тарихида ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Мақолада диний ксенофобия ва исламофобияни олдини олишда Ўзбекистонда диний-маърифий соҳада амалга оширилган ислоҳотлар ва ислом динининг бағрикенглик ғояларидан мисоллар келтирилган. Диний ва миллий бағрикенглик демократик давлат ва жамиятнинг муҳим жиҳати бўлиб, бағрикенглик фуқароларо тинчликни таъминлайди, жамиятда табиий равишда учрайдиган ижтимоий фарқларнинг кескинлашувига, ижтимоий низоларнинг юзага келишига йўл қўймайди.

Замонавий технологияларнинг ривожланиш ҳолати, биринчи навбатда, жамиятнинг интеллектуал салоҳиятига, жумладан, таълим соҳасининг ривожланишига боғлиқ. Таълим мазмуни ва сифати масалалари жамиятда устувор йўналиш сифатида қаралмоқда. Дунёнинг ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларида таълимни ахборотлаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Таълимни ривожлантириш, унинг самарадорлигини ошириш йўллари изланмоқда. Таълимда янги ахборот технологияларини жорий этиш таълим соҳасидаги ислоҳотларнинг диққат марказидан ўрин олган. Ушбу мақолада замонавий технологиялардан бири ўйин технологияларининг услублари тавсифланади.

Лингвистика ва дидактиканинг интеграцияси ҳисобланадиган ушбу тил таълимининг назарияси тилларни ўқитишда қонуниятларни ишлаб чиқади. Лингводидактика методологик асослар, таълимнинг мақсадлари, усуллари, мазмуни, воситалари, шакллари ва фанлараро алоқаларини ўз ичига олади. Ж.Жалоловнинг таърифига кўра, лингводидактика таълимнинг мақсад ва мазмуни, метод, шакл ва воситилари билан бирганликда бошқа фанларга алоқадорлиги, тил аспектлари ҳисобланадиган грамматика, лексика, фонетикага доир материалларни ўқитишда ҳамда тинглаб-тушуниш, гапириш, ўқиш ва ёзув каби тил кўникмаларини шакллантиришда методологик асос бўлиб хизмат қилади.

Mazkur maqolada nofilologik ta’lim yo‘nalishidagi talabalarning mustaqil faoliyatining tashkillashtirishda педагогик sharoitlarni inobatga olgan holda aralash ta’lim muhitini yaratish bilan ta’lim samaradorligini oshishi va talabalarning ingliz tilini o‘rganishlariga keng imkoniyatlar ochib beradi. Talabalarning ingliz tilini o‘rganishlaridagi mustaqil o‘quv-biluv faoliyatini rivojlantirishda to‘g‘ri tashkillashtirilgan aralash ta’lim muhitining imkoniyatlari yoritilgan.

Ushbu maqolada tarmoqdagi noqonuniy harakatlarni aniqlashda portlarni skanerlash haqida so‘з yuritiladi. Portlarni skanerlash hamda turli xil ping lar berish va shu bilan bir қаторда protakollarning o‘rni ko‘rsatib beriladi. Bu usullar orqali portlarning holatini va unga bo‘layotgan hujumlarni aniqlash, ularni nazorat qilish va choralar ko‘rish mumkin. Portlarni skaner qilishda turli xil protokollarning ham o‘rni yuqori ҳисобланади. ICMP - Internetni boshqarish xabar protokoli ulardan biri ҳисобланади.

Ushbu maqolada yoshlar tarbiyasiga internet texnologiyalarning ta’siri va ularni bartaraf etish usullari keltirib o‘tilgan. Yoshlarni smartfonlarga va ijtimoiy tarmoqlarga bog‘lanib qolishi ва bu orqali jamiyatda yoshlar o‘rtasida turli xil muammolar ortib borishi yoritilgan. Bunday holatlarni oldini olish va yosh avlodni zamonaviy qurilmalardan foydalanishini monitoring qilib borish jarayonlari yoritib berilgan. Fami safe tizimining imkoniyatlari va undan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatmalar ishlab chiqilgan.

Маqolada diniy taʼlim muassasalari serverlarida maʼlumotlarni ishonchli va oʻz vaqtida yetkazish masalalari afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi. Diniy taʼlim muassasalari oʻz serverlariga axborotni ishonchli va oʻz vaqtida yetkazishni talab etuvchi maxsus tashkilot turidir. Ushbu maqolada serverlarga axborot yetkazib berishning ishonchliligi ва oʻz vaqtida amalga oshirishini taʼminlashning asosiy yoʻnalishlari haqida soʻz boradi.

Мазкур мақолада туризм соҳаси жаҳон давлатларида сиёсат даражасига кўтарилганлиги, бу борада мамлакатимизда ички ва ташқи туризмни ривожлантириш учун Президент фармон ва қарорларининг қабул қилиниши, юртимизда зиёрат туризмини ривожлантириш учун олиб борилаётган ислоҳатлар, аждодларимиз маънавий ва моддий меросининг тикланиши, экотуризмни ривожлантириш, туристлар учун шар-шароитлар яратиш, Ўзбекистонда зиёрат туризмининг моддий-маънавий аҳамияти, туризм йўналишида илмий тадқиқотлар, инновацион лойиҳалар яратиш масалалари ёритилган.

Мақолада Ўзбекистонда зиёрат туризми ривожлантиришнинг асосий йўналишлари кўриб чиқилган, унга таъсир этувчи омиллар ва имкониятлар кўрсатиб берилган. Турли муаллифлар томонидан диний туризм, зиёрат туризми, ислом туризми каби тушунчаларга берилган таърифлар таҳлил этилган. Шунингдек, зиёрат туризмини ривожлантиришда кластерларни шакллантириш бўйича муаммолар таҳлил этилган, туристик кластерлар моҳияти очиб берилган.