مجلد 6 عدد Special Issue 1 (2023)

Мақолада Баҳоуддин Нақшбанд номи билан маълум ва машҳур Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Бухорий (1318-1389 ) асослаган Нақшбандия таълмотидаги ҳаёт тушунчасининг ўзига хос томонлари фалсафий таҳлил этилган. Нақшбандия таълимотидаги ҳаёт ҳақидаги тушунчанинг асосини “Ҳуш дар дам” тамойили ташкил этиши далилланган. Нақшбандия таълимоти инсон ҳаётини “дам” тушунчаси билан уйғунлаштиради. Дамни ҳушёрлик билан ўтказиш инсонни ғафлатдан чиқариши асосланган.

Мазкур мақолада калом илмининг пайдо бўлиш тарихи, луғавий ва истилоҳий маънолари ҳамда ривожланиш босқичлари ҳақида маълумотлар тақдим этилган. Шунингдек, мутакаллим уламоларнинг калом илмини ўрганиш борасидаги қарашлари таҳлил этилган. Адашган фирқа ва оқимларга қарши курашда ва уларга раддиялар беришда калом илмининг аҳамияти очиб берилган. Ҳозирги кунда мазкур масала юзасидан замонавий олимларнинг фикрлари баён қилинган.

Maqolada maʼlumotlar bazasida replikatsiya qilish jarayonlari, ushbu tizimlarining istiqbollari, shuningdek, uning afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi. Diniy taʼlim muassasalarida replikatsiya qilish natijasida maʼlumotlarni arxivlar masalalari aniq koʻrsatilgan. Server tizimida replikatsiya jarayonini rivojlantirishning barcha mumkin boʻlgan usullari tahlil qilinadi.

Ushbu maqolada turli xil biometrik parametrlar asosida ishlab chiqilgan tizimlarning turlari, qo‘llanilsih sohasi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Jumladan, axborot xavfsizligini ta’minlash jaroyinida biometrik parametrlar asosida ishlab chiqilgan tizimlarni o‘quv muassasalarida qo‘llash tahlil qilingan. Shaxsni yuz tasviri, ko‘z qorachig‘i, barmoq izlari, tovushi kabi biometrik belgilari bo‘yicha tanib olish texnologiyalari afzallik va kamchiliklari bayon etilgan.

Ushbu maqolada diniy ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalarini zamonaviy axborot texnologiyalari fanini samarali o‘qitish jarayonida nimalarga e’tibor berish kerakligi taklif etilgan. Shuningdek, akademiyada axborot texnologiyalariga doir fanlarni o‘tishda nimalarga e’tibor berish lozimligi hamda talabalardan qanday ko‘nikmalar talab etilishi, ayniqsa, axborot xavfsizligini boshqarish yo‘nalishida ta’lim oluvchi talabalar kelajakda yaxshi kadrlar bo‘lib yetishishida nimalar talab etilishiga alohida e’tibor qaratilgan.

Мазкур мақолада хорижда дин ва диний қадриятлар билан боғлиқ бўлган тадқиқот ишларининг натижалари ҳамда ёшлар диний қадриятларининг социал-психологик хусусиятлари муаммосини ўрганилганлик даражаси акс этган. Хориж психологиясида олиб борилган илмий изланишлар шуни кўрсатдики, диний қадриятларга доир бўлган эмпирик тадқиқот ишларида диндорлик типлари, даражалари, диний хулқ-атвор ва қадриятлар акс этган. Шу боисдан мазкур мақолада ушбу тушунчалар доирасида олиб борилган тадқиқот ишларини келтириб ўтилди.

Мақолада Абдурауф Фитратнинг “Раҳбари нажот” асарида илмнинг мазмун-моҳияти ва унинг бугунги кундаги аҳамияти тўғрисида сўз боради. XIX аср охири-ХХ асрларда мавжуд ижтимоий масалалар ҳозирги замонавий жамиятда ҳам мавжудлиги, асарни кенг таҳлил этишни талаб этади. Асардаги ижтимоий қарашлар мақолада фалсафий жиҳатдан тадқиқ этилган.

Maqola diniy ongning kundalik va konseptual darajalarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Unda diniy ong, ongning darajalari, kundalik va konseptual diniy ong xususiyatlari, diniy tajriba, diniy e’tiqod va ularning odamlar hayotiga ta’sirini mohiyati va mazmuni, shuningdek diniy ongning jamiyat hayotidagi roli ochib beriladi.

Maqolada vegetarianlikning paydo bo‘lish tarixi va tarqalishi, shuningdek, uning zamonaviy tasnifi muhokama qilinadi. Maqola o‘quvchini ushbu dunyoqarashdagi turli xil shakllarning o‘ziga xos tomonlari bilan tanishtiradi, ularning ma’naviy va axloqiy tomonlarini o‘rganadi. Ushbu tadqiqotda hind manbalaridan olingan, vegetarian diyetasining afzalliklari haqidagi obyektiv dalillar mavjud. Shu bilan birga, tibbiy izlanishlarga ko‘ra, vegetarianlik ayrim iqlim sharoitida yashovchi aholi uchun zararli bo‘lishi mumkinligi ko‘rib chiqildi.

Ушбу мақолада буюк муҳаддис аллома Муҳаммад Анвар Шоҳ Кашмирий (1875-1933) ҳақида уламолар томонидан айтилган қисқача таҳлилий маълумотлар баён этилган. Муҳаддис олимнинг илмий фаолияти, таълим олган соҳа ва фанлари, ислом билимларига қўшган ҳиссаси ҳақида ҳам бир қатор маълумотлар бериб ўтилган.

Мақолада Бухородан чиққан фақиҳ Абдулазиз ибн Аҳмад ибн Наср ибнСолиҳ ал-Ҳанафий ал-Бухорий ал-Ҳалвоний яшаган даврнинг сиёсий, ижтимоий ва маданиё ҳолати ҳақида маълумотлар келтирилган. Кўплаб табақот ва тарожим китобларида зикр қилинганидек уламоларнинг турли соҳаларга оид китоблар ёзиб қолдиргани Имом ал-Ҳалвоний роҳимаҳуллоҳ яшаган мазкур давр чинакам илмий ва маданий уйғониш даври бўлганига ёрқин далил бўлади.

Maqolada Kamolidin Bayoziyning “Isharotul-marom” asarida kelgan aqidaviy masalalar, ular ichida tavhid, imon, islom, taqdir va imon amaldan emasligi, bu mavzularni yoritishda uning uslublari, bu uslublarni Abulmuntaho Mag‘nisaviyning “fiqhul-akbar”ga yozgan sharhidagi imon va islom masalasini sharhlashdagi uslubiga qiyoslash, bu ikki olimning qaysi aqidaviy ta’limotda ekani, Bayoziy ko‘proq aqliy dalillardan foydalangani, turli ulamolarning fikri orqali mavzuni yoritgani, Mag‘nisaviy esa sodda shaklda, mantiqiylikga kirishmagani kabilar bahs қилинади.

Маълумки, дунёдаги энг қадимий ва нодир тиллардан бири бўлган араб тилига қизиққанларнинг сони тобора ортиб бормоқда. Араб тилини ўргатишга бел боғлаган илм даргоҳларининг савияси ва услуби турличадир. Мақолада тилни ўзлаштиришга академик нуқтаи назаридан ёндашув таҳлил қилиниб, унинг асосий хусусиятлари келтирилган. Мазкур мақола араб тилини пухта, сифатли ўргатувчи ва ўрганувчилари учун фойдали ва керакли беради.

Ушбу мақолада М.Авезовнинг “Абай йўли” романидаги лирик-эпик асарлар ва образларда қозоқ қизлари ва аёлларининг ўзига хос образлари ва хусусиятлари очиб берилган. Муаллиф асарлардан мисоллар келтиради, уларнинг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилади ва аниқлайди. Муаллиф ўша даврдаги қозоқ аёлларининг жамоавий образлари бугунги воқеликни акс эттириши мумкин деган хулосага келади.

Maqolada asosiy e’tibor chet tilini o‘rganishga motivatsiya berish muammosiga va bu jarayonda motivatsiyaning rolini aniqlashga qaratilgan. Ishning natijasi ingliz tilini o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoq darajasini oshirish, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish va o‘quv faoliyati sifatini oshirishdan iborat bo‘ladi.

Sharq adabiyotida, Mavlono Jaloliddin Muhammad Rumiy (Balxiy yoki Mavlaviy) (1207-1273) islom olami va fors adabiyoti ulamolaridan biri bo‘lib, insoniyat jamiyatiga qimmatli asar va ma’naviyatni taqdim etganligi bilan ajralib turadi. Rumiy va Suhrob Sipehriy (1928-1980) she’riyatida agarchi, har xil zamonda yagan bo‘lsa ham, ishqning mavzusini ifodalanishda ba’zi o‘rinlarda umumiy bo‘lsada, ba’zi hollarda har xilligini mushohada qilish mumkin.

Mazkur maqola arab tilshunosligi maktablarining dastlabkilaridan biri bo‘lgan Kufa maktabi va uning vakillari, ular yozib qoldirgan bebaho ilmiy meros haqida ma’lumot beradi. Unda Kufa maktabining paydo bo‘lishi, vakillari, ularning asarlari moʻtabar manbalarga tayangan holda batafsil bayon qilingan. Abu Ja’far ar-Ru’asiydan boshlanib as-Sa’labgacha davom etgan ushbu maktab tilshunoslarining faoliyati, ustoz-shogirlik an’analari aks etgan.

Мазкур мақола Абу Бакр Қаффол Шошийнинг «Маҳосин» асари асосида инсон ҳуқуқларига оид фиқҳий қарашларнинг илмий таҳлилига бағишланади. Мақолада шариатнинг асосий мақсади аллома фикрига кўра адолат, инсон қадр-қиммати, ирода эркинлиги, бағрикенглик, поклик, инсонларнинг ўзаро бир-бирини қўллаб қувватлаши ва ижтимоий ҳамкорлик каби илоҳий ғоялар ва маънавий тушунчалар экани очиб берилади.

Ушбу мақолада шайбонийлар сулоласининг таниқли султони, 1533-1540 йилларда ҳукмронлик қилган Убайдуллоҳхонга атаб ёзилган фиқҳий асарлар ҳақида сўз юритилган. Мазкур асарларнинг муаллифлари, қўлёзмалари, ўз давридаги аҳамияти тўғрисида маълумотлар келтирилган. Убайдуллоҳхон ҳукмдор бўлиши билан бирга исломий илмларга моҳир, мутасаввиф, тасаввуфга оид шеърлар шоири, бир неча асарлар битган олим, хусусан ўзи ҳам фиқҳий асарлар ёзган бўлиб, мақолада айнан унга бағишлаб ёзилган фиқҳий асарлар тўғрисида сўз юритилган. Мақолада келтирилган янги илмий маълумотлар ёрдамида Убайдуллоҳхоннинг илмий савияси, диний ва исломий дунёқараши, олимларга эътибори, олимларнинг ҳам унга муносабати ҳам ўрганилади.

Ushbu maqolada mashhur olim Abu Hafs Umar Nasafiyning tafsir sohasida yozgan “al-Akmal al-atval” va “at-Taysir fi-t-tafsir” nomli ikki asarining o‘zaro farqli jihatlari hamda o‘ziga xos xususiyatlari haqida so‘z boradi. Shuningdek, Umar Nasafiy yirik hajmli “al-Akmal al-atval” nomli tafsirida Qur’oni karim oyatlarini sharh qilganidan so‘ng, bu borada yana boshqa bir asar yozganligining sababi bayon qilinadi.

Мақолада Марказий Осиёда ҳадис илмининг шаклланиши, ривожланиши ва унда муҳаддис олимларнинг ўрни ҳақида сўз боради. Мақолада, шунингдек, илк ҳадис етказувчилар турли соҳа вакиллари бўлиб, ҳадис ва ҳикматларни одамларга етказишда фаол бўлганликлари ҳам очиб берилган. Маълумотлар минтақанинг маънавий тарихи билан боғлиқ бирламчи манбалар маълумотлари асосида ёритилган.

Мақола муаллифи tasavvufdagi valiylik tushunchasi va uning etimologiyasi haqida ma’lumotlar bergan. Valiylik bilan bog‘liq karomat masalasi hamda aqidada mazkur masalaning yoritilishi haqidagi olimlarning fikrini tahlil qilgan. Tasavvuf allomalarining karomat masalasiga munosabatini va ularning manbalarida valiylikning ahamiyatini ko‘rsatib berishga harakat qilgan. Mutasavviflarning valiylikning shartlari haqidagi turli qarashlarini muhokama qilgan.